Кіріспе

Герефорд ағылшын епискобы және теолог, британдық саясаткер Ренн Диксон Хэмпден (29 наурыз 1793 – 23 сәуір 1868) – ағылшын Англикан шіркеуінің қызметкері. Оның либералдық көзқарастары Оксфорд университетінде (1829–1846) оқып жүрген жылдары дәстүрлі дін қызметкерлерімен және трактаризмнің жақтастарымен қақтығыс тудырды, бұл жылдам әлеуметтік өзгерістер мен саяси шиеленістердің кезеңімен сәйкес келді. Кембридж және Оксфорд университеттеріне Англикан емес студенттерді қабылдау науқанына қолдау көрсету сол кезде кең қолдау таппады (1834) және екі жылдан кейін ол дінтану профессоры болып тағайындалғанда, оған қарсы үлкен наразылықтар болды. Оның Герефорд епискобы болып сайлануы Виктория дәуіріндегі діни даулардың ортақ тақырыбына айналды, себебі ол епископтарды тағайындаудағы патшаның құқығы және премьер-министрдің рөлі туралы мәселелерді көтерді. Ол епархияны шамамен жиырма жыл бойы төзімділік пен мейірімділікпен басқарды және басқа дау-дамайларға қатыспады.

Ерте өмір, білім және шіркеу қызметі

Ол 1793 жылы әкесі милиция полковнигі болған Барбадос аралында, Ұлы жұма күні дүниеге келді және Оксфордтағы Ориел колледжінде білім алды. 1813 жылы классика және математикадан үздік дипломмен бакалавр дәрежесін алды, ал келесі жылы латын эссесі үшін канцлердің сыйлығын жеңіп алды. Содан кейін ол Ориел колледжінің мүшесі болып сайланды. Мұндай стипендияларға іріктеу ең қабілетті жандарды анықтау мақсатындағы арнайы емтихан арқылы жүзеге асырылды, және Хэмпден саяси көзқарастары либералды, ал дәстүрлі діни догманы ашық сынға алған "Ноэтиктер" тобының мүшесі болды. Ол олардың арасында ең шамалы, бірақ ең білімділерінің бірі ретінде танылды. Джон Кебл мен Томас Арнольд та осы кезеңде колледж мүшелері болды. 1816 жылы ол университетті тастап, бірнеше шіркеулерде пасторлық қызмет атқарды. 1827 жылы "Христиан дінінің философиялық дәлелдері" атты мақалалар жинағын, ал 1828 жылы Иса Мәсіх арқылы Құдайдың ашылуының маңыздылығын көрсететін "Парохиалдық уағыздар" жинағын жариялады.

Оксфордтағы оқыту және қақтығыс (1829-1846)

1829 жылы Хэмпден Оксфордқа оралды және 1830 жылдың мамырында Ориелде оқытушылардың бірі болды, онда оқытушылардың міндеттері туралы туындаған дау Джон Генри Ньюман, Хюррелл Фроуд және Роберт Уилберфорсты қызметтерінен шеттетуге әкелді. Хэмпден 1832 жылы беделді Бамптон лекцияларын оқуға таңдалды, онда ол христиан дінінің бастапқы шындығын кейінірек жиналған және мистикалық сенімдерден, әсіресе схоластикалық философиядан бөліп көрсетуге тырысты. Сол кездегілердің кейбіреуі оның үштік туралы еретикалық көзқарасқа ұшырағанын, социниандық және сабеллиандық ілімдерге жақын тұрғанын ойлады, бірақ оған қатысты нақты сұрақтар 1834 жылы "Діни келіспеушілік туралы ойлар" жарияланғаннан кейін ғана басталды, ал 1836 жылы дінтану жөніндегі Regius профессоры лауазымына ұсынылғаннан кейін үлкен наразылық туды. 1833 жылы ол Ориелдегі оқытушылық қызметінен Оксфордтағы Сент-Мэри-Холлдың директоры болып тағайындалды. 1834 жылы ол Ньюманнан артықшылықпен, ешқандай қарсылықсыз Уайттың моральдық философия профессоры болып тағайындалды.

Дау-дамайлардың кеңінен мән-жайы

1815–1914 жылдар діннің маңызды рөл атқарған, радикалды әлеуметтік және саяси өзгерістердің кезеңі болды. Саяси тұрғыдан Англия шіркеуі көбінесе тори партиясын қолдады және саяси реформаларға қарсы болды. Осы кезеңнің басында көптеген англикандықтар елдің діни тұрақтылығын өз шіркеуінің игілігімен байланыстырды, ал протестанттар мен католиктер дискриминациялық діни заңдардың құрбаны болды. Виг партиясы және оның реформалық бағдарламасы протестант диссиденттерінің қолдауына көп жүктеді, олар приход пасторын "бізге қарсы қара рекрутинг сержанты" деп есептеді. Пікірлер айқын болды, әсіресе 1825–1850 жылдар аралығында. Жақында "Тест және корпорация туралы" заңдардың және 1829 жылғы Рим католиктеріне жеңілдік беру туралы заңның күшін жою арқасында жартылай жеңілдіктер берілгеніне қарамастан, англикан емес діндарлар әлі де ауыр кемсітулерге тап болды. 1831 жылы Парламент реформасына қарсы 21 епископтың дауыс бергені, ал тек 3 епископ қолдаған жағдай шиеленісті күшейтті. Егер барлығы қолдаған болса, заң қабылданған болар еді. Оксфорд және Кембридж университеттері Англия шіркеуінде орталық рөл атқарды. Олар толығымен англикандық мекемелер еді. Оксфордта студенттер қабылдау шарты ретінде Англия шіркеуінің отыз тоғыз қағидасына қол қоюға міндетті болды, ал Кембриджде осыны жасамайынша бітіруге болмады. Олар англикан дін қызметкерлерін даярлаудың негізгі орталықтары болды және жалпы елде өте ықпалды болды. 1832 жылы реформалық заң қабылдануы шиеленісті азайтуға көмектеспеді, себебі кеңейтілген сайлау құқығы реформалық парламентті құрды, онда радикалды мүшелер шіркеудегі бұрыстықтарды кең ауқымды бағдарламаның бір бөлігі ретінде қарастырды. Көптеген диссиденттер Англия шіркеуін таратуды талап етті, ал Үкіметтің 1833 жылғы Шіркеу уақытша (Ирландия) заңы арқылы Ирландия шіркеуінің он діни округін көршілес округтермен біріктіру туралы шешімі Англия шіркеуіне қауіптің белгісі ретінде қарастырылды (3 және 4 Вильгельм IV, 37-тарау). Бұл Джон Кеблдің келесі жылы Оксфордта "Ұлттық адалушылық" тақырыбындағы әйгілі уағызының тікелей себебі болды, бұл өз кезегінде Трактариан қозғалысына әкелді. 1834 жылға қарай диссиденттер мен шіркеу өкілдері арасындағы шиеленіс бұрынғыдан бетерді, мүмкін, диссиденттер Англия шіркеуінің қалған артықшылықтарына жабысуға тырысады деп сезгендіктен.

Діни қайшылықтар туралы түсініктер

1834 жылдың жазында Англия шіркеуінің 39-баптарына жазылуды талап етудің орнына, университетке түсу немесе кез келген академиялық дәреже алу кезінде жазылуды жою туралы заң жобасы Лордтар палатасы тарапынан қабылданбады. Хэмпден тамыз айында қоғамдық аренаға қадам басып, діни келіспеушілік туралы бақылауларын жариялады, онда ол ағылшыздан басқа дін өкілдерінің Оксфорд университетіне қарапайым имандылық декларациясы негізінде қабылдануын қолдады. Алайда, Веллингтон герцогының (жақында сайланған канцлердің) ықпалымен 10 қарашада Оксфорд колледждерінің басшылары мектеп оқушыларын оқу баптарына жазылуға мәжбүрлеуге қоғамдық пікірдің қарсы екенін мойындады және бір дауыспен осы тәжірибені жоюға келісті. Содан кейін Хэмпден памфлеттің екінші басылымын шығарды және оның көшірмесін Джон Генри Ньюманға жіберді, ол оның "ғибадаттық үнін" мойындағанмен, еңбектің аргументтері "христиандық имандылықтың құлауына" әкелуі мүмкін деп өкінді. Екі ғалым арасындағы пікір алмасу және жеке бақытсыздықтар екі жылға созылды. Колледж басшыларының шешімі күштен шығарылды, бірақ келесі жылдың наурыз айында қайта жаңғыртылды, бұл туралы ұсыныс 459 дауысқа қарсы 57 дауыспен жеңіліске ұшырады, онда барлық өнер магистрлері, тұрғылықты болсын болмасын, дауыс беру құқығына ие болды және барлық дәстүрлі магистрлер оны жеңу үшін бірікті. Бірнеше айдан кейін лорд Раднор парламентте осы мақсатта заң жобасын ұсынды, ал Хэмпден оны ашық қолдаған жалғыз адам болды. Ол Ньюман редакциялаған жазылу мәселесіне арналған кітаптың басты нысанасына айналды, онда Хэмпден социниандық деп айыпталды.

Regius профессоры

1836 жылы діни ілімдер профессоры күрт қайтыс болды, және виг премьер-министрі лорд Мельбурн бұл қызметті Хэмпденге ұсынды. (Оксфордтан шыққан тағы бір дін қызметкері, вигтердің пікірінше, лайықтылығы бар – Рагби мектебінің Томас Арнольд еді, бірақ ол консервативті шіркеу орталарында еретик деп есептелді). Тағайындалу расталмас бұрын хабар тарап кетті, және оған қарсылық тез ұйымдастырылды. Қарсылық үш түрлі топтан туды. Бірқатар жоғары шіркеу өкілдері мен евангелистер оның еретикке жақын көзқарастары бар деп сенді, сондықтан болашақ дін қызметкерлерін даярлауға лайық емес деп санайтын; Оксфорд түлектерінің көпшілігі «Діни бағытсыздық туралы ойлар» авторына көрсетілген құрметті ұнатуға асықпады; ал елдің түкпір-түкпіріндегі тори жақтастары виг үкіметін қиын жағдайға түсіру мүмкіндігін пайдаланды. Барлық наразылықтарға қарамастан, Мельбурн кандидатураны мақұлдады, және Хэмпден діни ілімдердің Regius профессоры атанды. Мельбурн Лордтар палатасында тағайындалу талқыланғанда, олардың көбі, тіпті біреуі болса да, бұл мәселе бойынша білімі бар емес екенін тікелей айтты.

Херефорд епискобы

1847 жылы желтоқсанда Лорд Джон Расселдің Хэмпденді бос Херефорд діни округіне ұсынғаны тағы да ұйымдасқан қарсылықтың бастауы болды; ал 1848 жылы наурызда оның тағайындалуы көптеген епископтардың наразылығына және сайлауға қарсы дауыс берген Херефорд деканы Джон Мереветердің қарсылығына қарамастан өтті. Херефорд епископы ретінде доктор Хэмпден өте ұзақ жылдар бойы қалыптасқан зерттеуге бейімділігін өзгертпеді, және ол ерекше діни қызмет көрсетпесе де, оның басшылығымен діни округ дамыды. Оның кейінгі жазбаларының ішіндегі маңыздылары – Аристотель, Платон және Сократқа арналған мақалалары, олар «Британ энциклопедиясының» сегізінші басылымына енгізілді, кейін «Грек философиясының негізін қалаушылары» (Эдинбург, 1862) деген атпен толықтырылып қайта басылды. 1866 жылы ол сал ауруына шалдықты және 1868 жылдың 23 сәуірінде Лондонда қайтыс болды. Оның қызы Генриетта Хэмпден 1871 жылы «Р. Д. Хэмпденнің естеліктері» деген кітабын жариялады.