Кіріспе
Жасанды ұрықтандыру – жыныстық қатынастан өзге жолмен, ішкі ұрықтандыру арқылы жүктілікке қол жеткізу мақсатында, сперманы әйелдің жатыр мойнына немесе жатыр қуысына тікелей енгізу. Бұл адамдардағы сүексіздікті емдеудің бір әдісі және мал шаруашылығында, оның ішінде сүтті ірі қара мал (мұздатылған сиыр спермасын қараңыз) және шошқа шаруашылығында кеңінен қолданылады. Жасанды ұрықтандыру көмекші репродуктивтік технологияларды, сперма донорлығын және мал өсіру техникаларын қамтуы мүмкін. Қолданылатын жасанды ұрықтандыру әдістеріне жатыр мойны ішіндегі ұрықтандыру (ICI) және жатыр ішіндегі ұрықтандыру (IUI) жатады. Егер үшінші тараптан гаметалар қолданылса, бұл процедура "көмектес ұрықтандыру" деп аталуы мүмкін.
Artificial insemination is the deliberate introduction of sperm into a female's cervix or uterine cavity for the purpose of achieving a pregnancy through in vivo fertilization by means other than sexual intercourse. It is a fertility treatment for humans, and is a common practice in animal breeding, including dairy cattle (see frozen bovine semen) and pigs. Artificial insemination may employ assisted reproductive technology, sperm donation and animal husbandry techniques. Artificial insemination techniques available include intracervical insemination (ICI) and intrauterine insemination (IUI). Where gametes from a third party are used, the procedure may be known as 'assisted insemination'.
Тарих
Жасанды ұрықтандырудың алғашқы тіркелген жағдайы 1790 жылы Джон Хантерге қатысты, ол зығыршының әйелін жүкті етуге көмектесті. Адам донорынан жасалған жасанды ұрықтандырудың алғашқы хабарланған жағдайы 1884 жылы болды: Филадельфиядағы профессор Уильям Панкост өзінің "ең жақсы сырт келбеті бар" студентінен сперма алып, осымен анестезияға ұшыраған әйелді оның білместен ұрықтандырды. Бұл жағдай 25 жылдан кейін медициналық журналда жарияланды. Сперма банкі 1950-ші жылдарда Айова штатында Айова университетінің медицина мектебінің зерттеушілері Джером К. Шерман мен Реймонд Бандж жүргізген зерттеулердің нәтижесінде құрылды. Ұлыбританияда британдық акушер Мэри Бартон 1930-шы жылдары донорлық ұрықтандыру қызметін ұсынатын алғашқы сүек тудыру клиникаларының бірін құрды, оның күйеуі Бертольд Виснер жүздеген баланың әкесі болды. 1980-ші жылдары тікелей ішекқуыстық ұрықтандыру (DIPI) кейде қолданылды, онда дәрігерлер сперманы хирургиялық тесік немесе кесік арқылы төменгі іш қуысына жіберіп, оның жұмыртқа ұясын жұмыртқалықта немесе фаллопий түтігінің саңылауы арқылы жыныс жолдарына кіргеннен кейін табуына мүмкіндік беруді көздеді.
Жалпы
Жасанды ұрықтандыруда қолданылатын сперманы әйелдің күйеуі немесе серіктесі (серіктес спермасы) немесе белгілі немесе анонимді сперма доноры (сперма донорлығы (донорлық сперма) қараңыз) ұсынуы мүмкін. Жасанды ұрықтандырудың артықшылығын өз баласын дүниеге келтіргісі келетін әйелдер көреді, олар жалғыз, лесбияндық қатынастағы немесе гетеросексуалдық қатынастағы әйелдер болуы мүмкін, бірақ еркек серіктесінде сүексіздік немесе толық жыныстық қатынасқа мүмкіндік бермейтін физикалық кемшілік бар. Жасанды ұрықтандыру әдістері бастапқыда гетеросексуалдық жұптарға жүкті болуда қиындықтар туындаған жағдайда көмектесу үшін қолданылды. Бұл саладағы, әсіресе ИКСИ сияқты техникалардың жетілуімен, мұндай жұптар үшін жасанды ұрықтандырудың қажеттілігі азайды. Дегенмен, ерлі-зайыптылардың өз спермасын пайдалану арқылы жасанды ұрықтандыруға жүгінуінің себептері де болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, жасанды ұрықтандыруға көшудің алдында дәрігерлер еркек және әйелдің екеуін де тексеруді қажет етеді, жүктілікке табиғи жолмен қол жеткізуге кедергі келтіретін барлық физикалық себептерді, соның ішінде жұптың қанағаттанарлық жыныстық қатынасқа түсуіне кедергі келтіретін факторларды жою үшін. Сондай-ақ, жұпқа еркектің спермасының қозғалғыштығын, санын және тірі қалуын, сондай-ақ әйелдің овуляциясының сәттілігін анықтау үшін сүексіздік тестілеуі тағайындалады. Осы тестілердің нәтижелеріне сүйене отырып, дәрігер жасанды ұрықтандырудың тиімділігін бағалайды. Мысалы, зерттеулер нәтижесінде әйелдің иммундық жүйесі күйеуінің спермасын жат организм ретінде қабылдауы мүмкін. Жатыр мойнындағы зақымданулар, эндометриоз салдарынан жатыр мойнының бітелуі немесе қалың жатыр мойны шырышы бар әйелдер де жасанды ұрықтандырудан пайда көруі мүмкін, себебі сперманың ұрықтандыру үшін жатыр мойнынан өтуі қажет. Қазіргі уақытта адамдарда жасанды ұрықтандыру көбінесе еркек серігі жоқ және өз баласын көре алмайтын әйелдер үшін жыныстық қатынасқа балама ретінде қолданылады, бұл жағдайда донордың спермасы қолданылады. Донорлық сперма басқа да әдістерде, мысалы, ЭКО және ИКСИ-де қолданылуы мүмкін, және донор спермасы арқылы бала тапқан әйелге жасанды ұрықтандыруға балама ретінде осы әдістер де қол жетімді болады. Интрацервикалды ұрықтандыру – ең оңай және ең көп таралған әдіс, оны медициналық қызметкердің көмегінсіз үйде өздігінен жасауға болады. Табиғи ұрықтандырумен (яғни жыныстық қатынас арқылы ұрықтандырумен) салыстырғанда, жасанды ұрықтандыру қымбатқа түсуі және инвазивті болуы мүмкін, сондай-ақ мамандардың көмегі қажет болуы мүмкін. Кейбір елдерде сперма доноры бола алатын және жасанды ұрықтандыру ала алатын адамдарды шектеу және реттеу заңдары бар, сондай-ақ мұндай ұрықтандырудың салдары да реттеледі. Жасанды ұрықтандыруға рұқсат бермейтін заңнамасы бар елде тұратын әйелдер рұқсат берілген басқа елге баруы мүмкін. Егер процедура сәтті аяқталса, әйел жүкті болады және жүктілікті қалыпты жағдайда толық мерзімге дейін көтереді. Жасанды ұрықтандыру нәтижесіндегі жүктілік жыныстық қатынас арқылы болған жүктіліктен ешқандай айырмашылығы жоқ. Барлық жағдайларда жасанды ұрықтандыру алған әйел баланың биологиялық анасы болады, ал спермасын ұсынған еркек баланың биологиялық әкесі болады. Жасанды ұрықтандыру үшін қажетті сперманы алу үшін әртүрлі әдістер қолданылады. Кейбір әдістерге тек еркектердің қатысуы керек, ал кейбіреулеріне еркек және әйелдің қатысуы қажет. Тек еркектердің қатысуын қажет ететін әдістерге мастурбация немесе ұрық және эпидидимисті тесу арқылы сперма алу жатады. Еркек және әйелдің қатысуын қамтитын сперма жинау әдістеріне үзілген жыныстық қатынас, «жинақтайтын презервативтермен» жыныстық қатынас немесе жыныстық қатынастан кейін аналық безден сперманы аспирациялау жатады.
Дайындықтар
Уақыт өте маңызды, себебі жұмыртқаның босатылуынан бастап ұрықтандыруға қолайлы уақыт пен мүмкіндік он екі сағаттан аспайды. Сәттілік мүмкіндігін арттыру үшін әйелдің менструалдық циклы мұқият бақыланады, көбінесе овуляцияны анықтау жинақтары, ультрадыбыс немесе қан тесттері қолданылады, мысалы, базальдық дене температурасын тексеру, кіндік бұлшық қабығының түсі мен консистенциясын және жатыр мойнының жұмсақтығын бағалау. Жасанды ұрықтандырудың сәттілігін арттыру үшін стимуляциялық циклді тудыруға арналған дәрілер қолданылуы мүмкін, бірақ мұндай дәрілерді қолдану көп жүктілік қаупін де арттырады. Сперма жаңа немесе жуылған күйінде берілуі мүмкін. Кейбір жағдайларда жуылған сперма қажет. Қозғалмалы сперматозоидтардың концентрациясы есептеледі. Сперма банктерінен алынған сперма белгілі бір мерзімге мұздатылып, карантинге алынады, донордың жұқпалы ауру тасымалдамасының жоқтығын анықтау үшін үлгіні алу алдында және кейін тестілеуден өтеді. Сперма банктерінен алынған сперма сондай-ақ мұздатуға, сақтауға және тасымалдауға көмектесетін сперма кеңейткішіне салынады. Егер сперма жеке донордан тікелей немесе сперма агенттігі арқылы алынса, ол әдетте жаңа түрінде беріледі, мұздатылмайды және карантинге жатқызылмайды. Осылай алынған донорлық сперма алушы әйелге немесе оның серігіне тікелей берілуі немесе арнайы термоконтейнерлерде тасымалдануы мүмкін. Кейбір донорлар өз спермасын мұздату және сақтау үшін жеке мұздату құралдарына ие.
Техникалар
Сперма қолданылатын болса, ол жаңа алынған, шикі немесе мұздатылған болуы мүмкін. Егер донорлық сперма сперма банкі арқылы жеткізілсе, ол міндетті түрде карантинделіп, мұздатылады және қолдану алдында ерітілуі керек. Сперматозоидтар екі-үш күн бойы жыныстық қатынастан аулақ болудан кейін, майлаусыз алынуы тиіс, себебі майлау заттары сперматозоидтардың қозғалыс белсенділігін төмендетуі мүмкін. Бұл процедураны әйел жеке орындауы мүмкін, ал егер серігі болса, оның қатысуымен немесе серігі орындауы мүмкін. Бұрын көптеген сүек аурулары орталықтарында ИЖҰ (интрацервикальды жасанды ұрықтандыру) ұрықтандыру әдісі ретінде қолданылған, бірақ басқа, сенімді ұрықтандыру әдістері қолжетімді болғандықтан, бұл саладағы оның танымалдылығы төмендеді. ИЖҰ кезінде инесіз шприцтен ауа шығарылып, содан кейін сұйықталған спермамен толтырылады. Бұл үшін арнайы жасалған, кеңірек және дөңгелек ұшы бар шприц қолданылуы мүмкін. Қосымша ауа шприцтің поршенін жұмсақ басып шығару арқылы алынады. Әйел арқасына жатып, шприц қынапқа енгізіледі. Шприцті енгізу кезінде ұшы жатыр мойнының кіреберісіне мүмкіндігінше жақын болуын қамтамасыз ету үшін ең жоғары күтім қажет. Бұл үшін аналық спекулум қолданылуы мүмкін, ал сперманың жатыр мойнына мүмкіндігінше жақын жеткізілуін қамтамасыз ету үшін шприцтің ұшына катетер бекітілуі мүмкін. Содан кейін шприцтің поршені баяу итеріліп, шприцтегі сперма қынапқа терең құйылады. Процедураның мақсаты – сперманың вагинаға табиғи түрде енуін барынша жақын көшіру болғандықтан, қауіпсіздікті қамтамасыз ету және ең жақсы нәтиже алу үшін шприцті баяу босату керек. Шприцті (және қолданылған жағдайда катетерді) алып тастау алдында бірнеше минут бойы сол жерде қалдыруға болады. Әйел оргазмға жету арқылы жатыр мойнының "төменге түсуіне" мүмкіндік береді, бұл вагинальды жыныстық қатынасты қайталайды және сәттілік деңгейін арттыруы мүмкін. Ұрықтандырудан кейін құнарлы сперматозоидтар жатыр мойны арқылы жатырға, содан кейін түтіктерге табиғи жолмен жүзіп өтеді, егер сперма жыныстық қатынас арқылы қынапқа енген болса. Сондықтан әйелге ұрықтануға көмектесу үшін шамамен жарты сағат бойы тыныш жату ұсынылады. Әдетте, бір цикл ішінде бір рет ұрықтандыру жеткілікті. Бір цикл ішінде қосымша ұрықтандыру жүктілік мүмкіндігін арттырмауы мүмкін. Процесс кезінде қарапайым жыныстық майлау құралдарын қолдануға болмайды, бірақ арнайы құнарлы немесе "спермаға қолайлы" майлау құралдарын қолдануға болады, бұл жеңілдік пен жайлылықты арттырады. Үйде, маманның қатысуынсыз жасалғанда, сперманы жатыр мойнына бағыттау қиын болуы мүмкін және нәтижесінде сперма қынапқа "шайылып", жатыр мойнының кіреберісіне нақты бағытталмайды. Бұл процедура кейде "интравагинальды ұрықтандыру" (ИВҰ) деп аталады. Сперма банкінен жеткізілген сперма мұздатылып, ұрықтандыру алдында ерітілуі керек. Мұздатылған контейнердің жабық ұшы кесіліп, контейнердің ашық ұшы әдетте шприцтің ұшына тікелей бекітіледі, бұл шприцке ішкі мазмұнды соруға мүмкіндік береді. Бір шприцте бірнеше контейнерден сперма қолданылуы мүмкін. Жаңа сперма қолданылса, оны шприцке енгізбес бұрын сұйыту керек немесе шприцке кері сору арқылы толтыруға болады. Ұрықтандырудан кейін ұрықтандыру құрылғысының бір түрі – ұрықтандыру капкағы қынапқа енгізілуі мүмкін және бірнеше сағат бойы сол жерде қалдырылуы мүмкін. Бұл әдіспен әйел әдеттегі іс-әрекеттерін жалғастыра алады, ал жатыр мойны капкағы сперманы жатыр мойнының кіреберісіне жақын қынап ішінде ұстап тұрады. Бұл әдісті қолдаушылар оның жүкті болу мүмкіндігін арттыратынын мәлімдейді. Ұрықтандыру құрылғысының бір артықшылығы – оның жаңа, сұйытылмаған сперманы пайдалануға болатындығы. Ер адам тікелей капкаққа спермасын шығара алады, осылайша оның жаңа спермасы сұйықталуын күтпей-ақ бірден қынапқа енгізіледі, бірақ жинақтау ыдысы да қолданылуы мүмкін. Сперманы қынапқа енгізу үшін басқа да әдістер қолданылуы мүмкін, атап айтқанда, ұрықтандыру капкағының әртүрлі қолданылуы. Бұған арнайы түтігі бар ұрықтандыру капкағы кіреді, оны бос күйінде қынапқа енгізе алады, содан кейін сұйықталған сперма түтікке құйылады. Бұл әдістер сперманың жатыр мойнына мүмкіндігінше жақын орналасуын және ұрықтану мүмкіндігін арттыру үшін оны сол жерде ұстап тұруын қамтамасыз етуге бағытталған.
Аналық түтікше
Ішекқуыстық түтік-перитонеальдік инсеминация (ІТПИ) – шайылып алынған сперманы жатырға және түтікшелерге енгізуді қамтиды. Жатыр мойны вагинаға ағып кетуін болдырмау үшін қысылады, бұл арнайы жасалған екі бұрандалы екі жақтан ашылатын (DNB) спекулуммен тиімдірек жүзеге асырылады. Сперма 10 мл көлемде араластырылады, бұл жатыр қуысын толтыруға, түтікшелердің аралық бөлігі мен ампуласы арқылы өтуге, соңында перитонеальді қуысқа және Дуглас қапшығына жетуге жеткілікті, онда ол перитонеальді және фолликулярлық сұйықтықтармен араласады. ІТПИ себепсіз сүйсіздік, ерлердегі жеңіл немесе орташа дәрежедегі сүйсіздік және жеңіл немесе орташа дәрежедегі эндометриоз жағдайында пайдалы болуы мүмкін. Түтікшелік емес сүйсіздік кезінде, түтікше арқылы сперма құю, жатыр ішілік инсеминациядан артық әдіс болуы мүмкін.
Интратубальді
Интратрубалық ұрықтандыру (ИТИ) – шайылып тазартылған сперматозоидтарды фаллопия түтігіне жіберу процедурасы болып табылады, алайда қазіргі таңда бұл әдіс ИУИ-мен салыстырғанда ешқандай артықшылық бермейді деп есептеледі. Дегенмен, ИТИ-ді гаметалық интрафалопиялық трансфермен шатастырмау керек, онда жұмыртқа жасушалары мен сперматозоидтар әйел денесінен тыс араластырылып, содан кейін ұрықтану жүзеге асатын фаллопия түтігіне бірден жіберіледі.
ЛГБТ+ мәселесі
Көптеген ұрықтандыру процедуралары, мысалы, ИУИ, көбінесе медициналық ортада жүзеге асырылса да, қоғам гетеросексуалдық қатынас арқылы бала көре алмайтын адамдардың өміріндегі маңызды рөлін мойындайды. ЛГБТҚ+ тұлғалар мен жұптар үшін донор спермасын қолдану арқылы жасалатын жасанды ұрықтандыру – ата-ана болудың салыстырмалы түрде арзан жолы. Клиникалық ИУИ көптеген адамдар үшін қолжетімді болғанымен, ол көбінесе гетеросексуалдық көзқарастарды қамтиды, бұл көне ұрықтандыру процедураларының бастапқы кезеңдерінен басталады, сол кезде бұл процедуралар көбінесе некелі жұптарға ғана арналған еді және көптеген қоғамдарда ЛГБТҚ+ қауымдастығына осы қызметтерді ұсынуға қарсылық болды. Шындығында, бастапқыда жалғыз әйелдер мен лесбиян жұптарына қызмет көрсететін фертильді клиникалар өте сирек болды. Ұлыбританияда осы саланың алғашқы дамуына Британдық жүктілік кеңес қызметі (BPAS) және Жүктілік кеңес қызметі (PAS) үлкен үлес қосты, екеуі де 1992 жылы фертильді қызметтерді мемлекеттік бақылауға алудан бұрын жұмыс істеді, ал Лондон әйелдер клиникасы (LWC) 1998 жылдан бастап жалғыз әйелдер мен лесбиян қыздарға жасанды ұрықтандыру қызметін ұсынды. Бүгінде көптеген елдерде жүзеге асырылатын донорлық ұрықтандыру процедураларының көп бөлігі лесбиян жұптарына немесе басым түрінде лесбиян әйелдеріне арналған, бірақ олардың көп бөлігі гетеросексуал жұптарға бағытталған. Шын мәнінде, көптеген сперма банктері донорларға олардың донорлық үлесінің көп бөлігі лесбиян және жалғыз әйелдерге жұмсалатынын хабарлауға тартыншақтанады. Донорлық ұрықтандыру туралы қоғамдық әңгімені және оны жүзеге асыру жолын жақсарту үшін инклюзивті тілді қолдануға болады. Мұны іске асырудың бір жолы – ЛГБТҚ+ әңгімелерін осы процеске енгізу, әсіресе оның отбасы құруға бағытталғандығын атап өту. Тіпті медициналық ортада да, жақындық пен отбасылық құндылықтарды осы процеске енгізу маңызды, өйткені бұл жауынгерлік және кемсітушілік орта деп есептелетін ортада байланыс пен инклюзивтілікті нығайтады. Сперма доноры таңдалғаннан кейін, жұп донор спермасын қолдана отырып ИУИ процедурасын бастауға болады. ИУИ – бір жынысты жұптар үшін экономикалық тұрғыдан тиімді нұсқа және оны дәрі-дәрмексіз жүзеге асыруға болады. 2021 жылғы зерттеуге сәйкес, ИУИ жасаған лесбиян әйелдердің клиникалық жүктілік деңгейі цикл сайын орташа есеппен 13,2% құрады, ал сәттілік деңгейі 42,2% болды, орташа цикл саны 3,6-ны құрады.
Жүктілік көрсеткіші
Жасанды ұрықтандыру кезінде жүктіліктің табысты болу деңгейі ICI әдісімен менструальді цикл бойынша 10-15%, ал IUI әдісімен цикл бойынша 15-20% құрайды. IUI кезінде емделгендердің 60-70% 6 циклдан кейін жүктілікке қол жеткізеді. Дегенмен, бұл жүктілік деңгейлері шатастырушы болуы мүмкін, себебі мағыналы жауап беру үшін табыстылықты анықтау және жалпы популяцияны есептеу сияқты көптеген факторларды ескеру қажет. Бұл көрсеткіштерге жас, жалпы репродуктивті денсаулық және пациенттің ұрықтандыру кезінде оргазмға қол жеткізуі де әсер ете алады. Әдебиеттерде ұрықтандырудан кейін 15 минут бойы қозғалмаудың жүктілік мүмкіндігін арттыратыны туралы қайшылықты мәліметтер бар. Алдыңғы деректер пациенттің ұрықтандырудан кейін 15 минут қозғалмай тұруының статистикалық маңызды екенін көрсетеді, ал басқа зерттеу мақалаларында мұндай емес делінген. Ескеретін бір мәселе, егер бұл мүмкіндікті арттырса, пациентке немесе денсаулық сақтау жүйесіне 15 минут қозғалмай тұру қысқа мерзімді шығынға айналуы мүмкін. Себебі анықталмаған түсініксіздей жағдайдағы жұптар үшін стимуляцияланбаған IUI табиғи жолмен жүкті болудан артық тиімді емес. Жүктілік деңгейі жалпы сперматозоидтар санына, немесе дәлірек айтқанда, цикл кезінде қолданылған жалпы қозғалмалы сперматозоидтар санына (ТМСС) байланысты. ТМСС артуымен сәттілік деңгейі де артады, бірақ басқа факторлар сәттілікті шектейтін белгілі бір деңгейге дейін ғана. 5 миллион ТМСС (графикте шамамен 10 миллион ТСС) қолданылған екі циклдің жалпы жүктілік деңгейі, 10 миллион ТМСС қолданылған бір циклге қарағанда айтарлықтай жоғары. Алайда, төменгі ТМСС қолдану арзан болғанымен, жүктілікке жетуге кететін орташа уақытты да ұзартады. Фертильділігінде жасы маңызды рөл атқаратын әйелдер бұл қосымша уақытты жұмсағысы келмейді.
Басқа жануарлар
Жасанды ұрықтандыру үй жануарларында, малдарда, жоғалу қаупі төнген жануарларда, сондай-ақ тасымалдау қиындық туғызатын хайуанаттар бағы мен теңіз саябақтарындағы жануарлар үшін қолданылады.
Себептері мен әдістері
Ол көптеген себептермен қолданылуы мүмкін, соның ішінде еркекке көптеген аналарды ұрықтандыруға мүмкіндік беру үшін, қашықтықта немесе уақыт бойынша бөлінген еркектердің генетикалық материалынан пайдалану үшін, физиологиялық көбейту қиындықтарын жеңу үшін, ұрпақтың әкесін анықтау үшін, тууды синхрондау үшін, табиғи жұптасу кезінде болатын жарақаттарды болдырмау үшін және еркектің болуын қажет етпеу үшін (мысалы, аналардың саны аз болғанда немесе құнарлы еркектерді басқару қиын түрлерде). Жасанды ұрықтандыру табиғи жұптасудан гөрі көбірек таралған, себебі ол бір еркектен бірнеше ана жануарларды ұрықтандыруға мүмкіндік береді. Мысалы, бір шошқадан 30-40 ана шошқаны ұрықтандыруға болады. Жұмысшылар шошқаларды мастурбациялау арқылы сперма жинайды, содан кейін оны шошқаның «ақсақал» деп аталатын көтерілген катетері арқылы аналық шошқаларға енгізеді. Шошқалар әлі де аналықтарды ұрықтандыру алдында қоздыру үшін қолданылады, бірақ олардың жұптасуына рұқсат берілмейді. Сперма жиналады, созылады, содан кейін салқындатылады немесе мұздатылады. Оны сол жерде немесе аналықтың орнына жіберуге болады. Егер мұздатылған болса, сперманы сақтайтын кішкентай пластикалық құбыр «сабан» деп аталады. Сперматозоидтардың мұздату алдындағы және кейінгі уақытта тірі қалуын қамтамасыз ету үшін сперма глицерин немесе басқа криопротекторлар бар ерітіндімен араластырылады. Созушы – бұл донордың спермасы аз мөлшерде сперматозоидтармен көбірек аналарды ұрықтандыруға мүмкіндік беретін ерітінді. Сперматозоидқа кейде стрептомицин сияқты антибиотиктер қосылады, бұл кейбір бактериялық жұқпалы ауруларды бақылауға көмектеседі. Нақты ұрықтандырудан бұрын эструс прогестоген және басқа гормон (әдетте ПМСГ немесе Простагландин F2α) қолдану арқылы тудырылуы мүмкін.
Тарих
Жасанды жолмен ұрықтандырылған алғашқы тірі жануар – ит болды. Бұл тәжірибені 1780 жылы итальян ғалымы Лазаро Спаланзани сәтті жүргізді. 1899 жылы орыс ғалымы Илья Иванов да осы салада алғашқы қадамдар жасады. 1935 жылы халықаралық зерттеу жобасы аясында Англиядағы Кембридж қаласынан Польшаның Краков қаласына Саффолк қойларының сұйытылған спермасы ұшақпен жеткізілді. Зерттеуге Правоченки (Польша), Милованов (КСРО), Хаммонд және Уолтон (Ұлыбритания) және Томэсет (Уругвай) қатысты. Қазіргі заманғы жасанды ұрықтандыруды Пенсильвания мемлекеттік университетінің профессоры Джон О. Алмквист дамытты. Ол антибиотиктерді (алғаш рет 1946 жылы пенициллинмен дәлелденді) қолдану арқылы бактериялардың өсуін бақылап, эмбриондық өлімді азайтып, фертильділікті арттыру арқылы мал өсіру тиімділігін арттырды. Сондай-ақ, мұздатылған сперманы өңдеу, мұздату және ерітудің жаңа әдістері мал шаруашылығында жасанды ұрықтандырудың практикалық қолданысын кеңейтті және оған 1981 жылы Ауыл шаруашылығы саласындағы Вольф сыйлығы берілді. Оның көптеген әдістері кейіннен басқа түрлерге, соның ішінде адамдарға да қолданылды.
Түрлер
Жасанды ұрықтандыру көптеген адам емес жануарларда қолданылады, соның ішінде қой, жылқы, ірі қара, шошқа, иттер, тұқымдық мал, жалпы алғанда, хайуанаттардағы жануарлар, түркиялар және бал арасы сияқты кішкентай жандар мен орака (қасқыр кит) сияқты алып жануарлар да бар. Дамыған елдерде, әсіресе сүтті ірі қара малды асылдандыру үшін (барлық ұрықтандырудың 75%-ы) шаруашылық жануарларды жасанды ұрықтандыру кеңінен таралған. Шошқаларды да осы әдіспен өсіреді (барлық ұрықтандырудың 85%-ы). Бұл мал өсірушіге өзінің малын жақсартудың тиімді тәсілі, қажетті қасиеттері бар аталықтарды пайдалану арқылы. Ірі қара мен шошқаларда кең таралған болса да, жылқы өсіруде жасанды ұрықтандыру соншалықты жиі қолданылмайды. Солтүстік Америкадағы жылқы шаруашылығының бірнеше қауымдастығы тек "табиғи жабыну" немесе "табиғи қызмет" арқылы туған жылқыларды ғана қабылдайды, яғни бие мен тоқтының тікелей физикалық жұптасуы. Олардың ішіндегі ең танымал – Жокей клубы, өйткені тазақан жылқы өсіруде жасанды ұрықтандыруға рұқсат берілмейді. AQHA және жылықан тұқымдық тіркелімдер сияқты басқа тіркелімдер жасанды ұрықтандыру арқылы алынған төлдерді тіркеуге мүмкіндік береді, және бұл әдіс кеңінен қолданылады, соның арқасында биелерді тоқтылармен бір мекемеде емес, тіпті бір елде де болмаған жағдайда көбейтуге болады, мұздатылған немесе салқындатылған сперманы тасымалдау арқылы. Қазіргі кезде түрлерді сақтауда, құстарда да сперма жинау және жасанды ұрықтандыру қолданылады. 2013 жылы Германияның Justus Liebig университетінің ғалымдары, Майкл Лиерцтің құстар, жорғалаушылар, қосмекенділер және балықтар клиникасынан, сперма жинау және жасанды ұрықтандыру үшін жаңа әдіс әзірледі, нәтижесінде әлемдегі алғашқы макао қолдан жасалған репродукция арқылы дүниеге келді. 2000 жылдардың басында тұтқында ұсталған оракалармен жұмыс істеген ғалымдар бұл әдісті алғаш рет қолданып, «барлық киттер арасында жасанды ұрықтандыру арқылы алғашқы сәтті ұрықтануға қол жеткізілді, нәтижесінде тірі ұрпақ пайда болды» деген нәтижеге жетті. SeaWorld-тің бапкері Джон Харгроув Касатканы жасанды ұрықтандыру алған алғашқы орака деп сипаттады.
Құқық бұзушылық
Жануарларды жасанды ұрықтандыру жануарлар құқықтарын бұзу ретінде сынға ұшырады, жануарлар құқықтарын қорғаушылар оны зорлаумен теңестіріп, институционалды жануарлармен жыныстық қатынасқа бару деп санайды. Шаруашылық жануарларын жасанды ұрықтандыруды «Жануарларға этикалық қарым-қатынас жасау үшін» (PETA) және Джоуи Карбстронг сияқты жануарлар құқықтарын жақтаушылар айыптайды. Олар осы амалды жыныстық сипатта, еріксіз және ауыртпалық сезім тудыратындықтан зорлаудың бір түрі деп қарастырады. PETA және «Жануарларға қайырлылық» (Mercy for Animals) сияқты жануарларды қорғау ұйымдары өз мақалаларында осы амалға қарсы жиі жазады. АҚШ-та ет өндірісінің көп бөлігі жасанды ұрықтандыруға тікелей байланысты, нәтижесінде соңғы үш онжылдықта осы процедураның үдемелі өсуі байқалды. Канзас штатының заңдарында жасанды ұрықтандыруға ешқандай жеңілдік қарастырылмаған, демек ол штат бойынша заңсыз саналады.