Кіріспе
Табиғи жолмен көбеюге қабілетсіздік – адамдардағы медициналық жағдай.
the medical condition in humans
Тұқымсыздық – жануардың немесе өсімдіктің табиғи жолмен көбеюге қабілетсіздігі. Әдетте, бұл дені сау ересектерде кездеспейді, бірақ кейбір эусоциалдық түрлерде (көбінесе гаплодиплоидты жәндіктер) жиі кездеседі. Балалар мен жас ұрпақтар үшін бұл қалыпты жағдай, себебі олар әлі жыныстық жетілу кезеңіне енбеген, ал ол – организмнің көбею қабілетінің басталуы. Адамдарда тұқымсыздық – ер және әйел серігі қатысқан, қорғанышсыз және тұрақты жыныстық қатынастан кейін бір жыл өткен соң жүкті болуға болмайтын жағдай. Тұқымсыздықтың көптеген себептері бар, олардың кейбіреулерін медициналық араласу арқылы емдеуге болады. 1997 жылғы мәліметтерге сәйкес, әлем бойынша гетеросексуалды жұптардың шамамен бес пайызында тұқымсыздық мәселесі шешілмей қалған. Дегенмен, көптеген жұптар балалы болуға тырысып, кем дегенде бір жыл бойы нәтижеге қол жеткізе алмайды: бағалаулар 12%-дан 28%-ға дейін ауыспайды. Адамдарда тұқымсыздықтың басты себебі – жас, және ананың жасы ұлғайған сайын жүктілік кезінде түсік тастау қаупі артады. Еркектердің тұқымсыздығы жағдайлардың 20–30%-ын құрайды, әйелдердің тұқымсыздығы – 20–35%-ын, ал 25–40%-ы екі жақта дағы мәселелердің салдарынан туындайды. 10–20% жағдайда себебі анықталмайды. Еркектердегі тұқымсыздықтың ең көп кездесетін себебі – сперманың жеткіліксіздігі, ал сперма сапасы еркектердің көбею қабілетін бағалау үшін қолданылады. Қазіргі уақытта әйелдердің көбею қабілеті жас кезінде ең жоғары деңгейге жетеді және 35 жастан кейін төмендейді, ал 50 жастан кейін жүктілік сирек кездеседі. Әйелдер овуляциядан кейінгі 24 сағат ішінде ең жоғары көбею қабілетіне ие. Еркектердің көбею қабілеті әдетте жас кезінде жоғары болады және 40 жастан кейін төмендейді. Жұптың тұқымсыздық диагнозын қою үшін қажетті уақыт (жұп жүкті болуға тырысқан уақыт) әртүрлі елдерде әртүрлі болуы мүмкін. Тұқымсыздықтың қазіргі анықтамалары біркелкі емес, сондықтан елдер арасындағы немесе уақыт өте келе таралу деңгейін салыстыру қиын. Сондықтан, әртүрлі дереккөздерде келтірілген тұқымсыздықтың таралуын бағалау деректері айтарлықтай өзгеше.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда NICE-тің бұрынғы нұсқауларында тұқымсыздық – екі жыл бойы үзіліссіз қорғанышсыз жыныстық қатынас нәтижесінде жүктілікке ұшырамау, егер белгілі репродуктивтік патология болмаса деп анықталған. Жаңартылған NICE нұсқауларында нақты анықтама келтірілмейді, бірақ былай деп ұсынылады: «Тұқымсыздықтың белгілі себебі болмаған жағдайда, репродуктивті жастағы әйел 1 жыл бойы қорғанышсыз вагинальды жыныстық қатынас арқылы жүктілікке ұшырамаса, оған серігімен бірге қосымша клиникалық бағалау және тексеру жүргізілуі керек, ал әйел 36 жастан асқан болса, маманға ертерек жолдануы тиіс».
Басқа анықтамалар
Зерттеушілер көбінесе демографиялық зерттемелерді бес жылдық кезеңдегі бедеулік таралуына негіздейді. Дегенмен, кез келген анықтама үшін практикалық өлшеу мәселелері туындайды, себебі жылдар бойы жүктілік қаупіне үздіксіз тосқанауды өлшеу қиын.
Бастапқы және екіншілік тұқымсыздық
Бастапқы тұқымсыздық – бала көтеруді қалайтын және кем дегенде 12 ай бойы бірге тұрған, бірақ ешқандай контрацепциялық құрал қолданбаған әйелдерде баланың дүниеге келмеуі. Екіншілік тұқымсыздық – бала көтеруді қалайтын және соңғы баласы дүниеге келгеннен кейін кем дегенде 12 ай бойы бірге тұрған, бірақ ешқандай контрацепциялық құрал қолданбаған әйелдерде баланың дүниеге келмеуі. Әйелдердегі тұқымсыздықтың тудырған стресті бағалаудағы басты қиындықтардың бірі – өзін-өзі бағалаудың дұрыстығы. Әйелдер өздерінің психологиялық жағдайы жақсырақ көріну үшін "жақсы" сезінуге тырысуы мүмкін. Сондай-ақ, әйелдер тұқымсыздыққа емдеуді бастамас бұрын үміт пен оң көзқарасқа ие болуы мүмкін, ал стресс деңгейін бағалау осы кезде жүзеге асырылады. Алғашқы зерттеулерде бала тумайтын әйелдердің алаңдаушылық және депрессия белгілері бала туған әйелдерден ешқандай айырмашылық көрсетпегені анықталды. Емдеуге қатысу ұзарған сайын, пациенттерде депрессия мен алаңдаушылық белгілері жиірек байқалады. Бір рет емдеуден сәтсіз өткен пациенттерде алаңдаушылық деңгейі жоғары болды, ал екі рет сәтсіздікке ұшыраған пациенттерде бұрын емделмегендерге қарағанда депрессия деңгейі жоғары болды. Дегенмен, тұқымсыз әйелдің депрессиясы қаншалықты жоғары болса, оның тұқымсыздыққа қарсы емді бастауының ықтималдығы соншалықты төмен, ал бір циклден кейін емдеуден бас тарту ықтималдығы соншалықты жоғары. Зерттеушілер жақсы болжам болған жағдайда және емдеуге қаржысы жеткеніне қарамастан, емдеуді тоқтатудың басты себебі психологиялық факторлар екенін көрсетті. Әйелдер антиоксиданттарды қабылдап, жағдайдың тудырған окислик стресін азайту арқылы сүт бездерінің өндірісі арта қоймайды. Тұқымсыздық психологиялық әсерлерге ие болуы мүмкін. Әке болу және ана болу – ерлер мен әйелдер үшін ересек өмірдегі маңызды өзгерістердің бірі. Бала көтеру арманы орындалмағандықтан туындайтын стресс ашу-ыза, депрессия, алаңдаушылық, отбасылық дау-жанжал және өзінсіздік сезімі сияқты эмоционалдық салдарлармен байланысты. Жұбайлар жүктілікке деген құштарлығын арттырып, жыныстық дисфункцияны күшейте алады. Әсіресе медициналық шешімдер қабылдау кезінде жанжалдар туындауы мүмкін. Бала көтеруге тырысатын әйелдерде депрессия деңгейі жүрек ауруы немесе қатерлі ісігі бар әйелдердегі депрессия деңгейімен шамалас болуы мүмкін. Әйелдер мен ерлерде тұқымсыздықтан туындайтын эмоционалдық стресс пен отбасылық қиындықтар әйелдерде көбірек байқалады. Ерлер мен әйелдер тұқымсыздық мәселесіне әртүрлі жауап береді. Жалпы, әйелдер тұқымсыздықпен күрескенде ерлерге қарағанда депрессия деңгейі жоғары. Мүмкін, жүктілікке тырысу процесінде әйелдер ерлерге қарағанда жауапкершілік пен кінәлілік сезімін күштірек сезінеді. Ал бала тумайтын ерлер психосоматикалық стресске ұшырайды. Қоғамдық қысым жұбайлардың тұқымсыздыққа қарсы емделуге көшуіне, одан қашуына немесе оны қабылдауына әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, әлеуметтік-экономикалық жағдай тұқымсыз жұбайлардың психологиясына әсер етеді: төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай депрессияға шалдығу ықтималдығын арттырады. АҚШ-та тұқымсыздыққа арналған кейбір емдеулер, диагностикалық тесттер, хирургиялық араласулар және депрессияға арналған терапия сияқтылары, Отбасы және Медициналық демалыс туралы заң бойынша демалыс алуға құқық береді. Тұқымсыздықты мүгедектіктің бір түрі ретінде қарастыру ұсынылып отыр.
Жыныстық
Сәбисіз отырған жұбайлар басқа жұбайларға қарағанда жыныстық дисфункцияға шалдығу қаупі жоғары. Бұл жұбайларды мазалайтын ең көп таралған мәселе – жыныстық құштарлықтың азаюы және эректильді дисфункция.
Себептер
Ерлердің сүексіздігі сүексіздік жағдайларының 20–30%-ына жауапты, ал 20–35%-ы әйелдердің сүексіздігінен, ал 25–40%-ы екі тараптың да біріккен проблемаларынан туындайды. 10–20% жағдайда себебі анықталмайды.
Табиғи құнарсыздық
Ересектікке дейін адамдар табиғи түрде бедеу болады; олардың жыныс бездері көбейту үшін қажетті гаметаларды әлі дамыта алмайды: ұлдардың ұрықтары әйелді жүкті етуге қажетті сперматозоидтарды дамыта алмайды; қыздарда жұмыртқа жасушаларының құнарлылығын қозғалысқа келтіретін овуляция процесі басталмаған (овуляция бірінші менструальді циклмен расталады, ол менархе деп аталады, және жүктіліктің биологиялық мүмкіндігін көрсетеді). Балалардың бедеулігі көбінесе препубресценция деп аталады (немесе препубресценттік, екіншілік жыныстық белгілері жоқ адамдарды да сипаттау үшін қолданылатын сөз). Балаларда бедеулік болу – адамның өсуі мен балалық дамуының табиғи бөлігі саналады, себебі олардың миындағы гипоталамус әлі жетілмеген және жыныс бездерінің гаметаларын белсендіруге қажетті гормондарды бөліп шығара алмайды. Сегіз немесе тоғыз жасқа дейінгі балалардағы бедеулік ерте жетелу деп аталатын ауру болып есептеледі. Бұл ауру көбінесе ми ісігі немесе басқа да осыған байланысты жарақаттардың салдарынан туындайды.
Ұзаққа созылған еркелету
Кейінгі жасөсперлікке жете алмау, жасөсперлік кезеңнің орташа басталу уақытынан (он мен он төрт жас аралығында) кешігіп басталуы немесе болмауы бедеулікке себеп болуы мүмкін. АҚШ-та қызда 16 жасқа дейін етеккір көруі басталмаса (сонымен қатар 13 жасқа дейін кеудесі жетілмесе) жасөсперлікке кешігіп жеткен деп есептеледі. Емдеу бедеуліктің себебіне байланысты, бірақ кеңес беру, фертильділікпен емдеу, соның ішінде экстракорпоралды ұрықтандыруды қамтуы мүмкін. ESHRE ұсыныстарына сәйкес, жылына 40% немесе одан жоғары тірі туу мүмкіндігі бар жұбайлар өздігінен жүкті болуға тырысуға ынталандырылады. Бедеулікті емдеу әдістерін медициналық және қосымша және баламалы емдеу әдістеріне бөлуге болады. Кейбір әдістерді басқа әдістермен бірге қолдануға болады. Әйелдер мен ерлер үшін қолданылатын дәрілерге кломифен цитраты, адам менопаузалық гонадотропині (hMG), фолликулға ынталандыратын гормон (FSH), адам хорионы гонадотропині (hCG), гонадотропин босататын гормон (GnRH) аналогтары, ароматаза ингибиторлары және метформин жатады.
Медициналық емдеу
Салдықтық емдеу әдетте ұрықтық дәрілерді, медициналық құрылғыларды, хирургиялық араласуларды немесе осылардың комбинациясын қолдануды қамтиды. Егер сперматозоидтардың сапасы жақсы болса және әйелдің репродуктивті құрылымдары дұрыс болса (фалопия түтікшелері ашық, жабысулар немесе тыртықтар жоқ болса), овуляцияны стимуляциялау курсын қолдануға болады. Дәрігер немесе акушер-гинеколог (ЖҚББ) емделушіге үйде қолданылатын сперманы ұрық тұқымдық қалпақтың ішіне салып, содан кейін осы құрылғыны жатыр мойнына орналастыру арқылы, немесе жатыр ішіне сперма енгізу (IUI) процедурасын ұсынуы мүмкін, онда дәрігер немесе акушер-гинеколог овуляция кезінде катетер арқылы сперматозоидтарды жатырға енгізеді. Бұл әдістерде ұрықтандыру организм ішінде жүреді. Егер консервативті медициналық ем толық мерзімді жүктілікке қол жеткізе алмаса, дәрігер немесе акушер-гинеколог пациентке экстракорпоралды ұрықтандыру (ЭКО) процедурасын ұсынуы мүмкін. ЭКО және оған байланысты техникалар (ICSI, ZIFT, GIFT) көмекші репродуктивті технологиялар (АРТ) деп аталады. АРТ техникалары әдетте жұмыртқа өндірісін арттыру үшін жұмыртқалық бездерді стимуляциялаудан басталады. Стимуляциядан кейін дәрігер жұмыртқадан бір немесе бірнеше жұмыртқаны хирургиялық жолмен алып, оларды зертхана жағдайында спермамен біріктіріп, бір немесе бірнеше эмбрион жасауға тырысады. Ұрықтандыру организмнен тыс жерде жүреді, ал ұрықтанған жұмыртқа жатырға қайта орналастырылады, бұл процедура эмбрион трансфері деп аталады. Басқа медициналық техникаларға, мысалы, түтікшелерді қалпына келтіру, көмекші ұрықтандыру және имплантация алдындағы генетикалық диагностика жатады.
ЭКО әдісімен ұрықтандыру
ЭКО – ең көп қолданылатын АРТ әдісі. Бұл құбырлардың бітелгені немесе зақымдануы, эндометриоз, қайталап жасалған ИУИ әрекеттерінің сәтсіз аяқталуы, себепсіз түкілсіздік, жұмыртқалық резервтің нашарлауы, сперматозоидтардың азаюы немесе тіпті толық жоқтығы сияқты бедеулік мәселелерін шешуде тиімді екені дәлелденген.
Интрацитоплазмалық сперматозоидты инъекциялау
ICSI әдісі нашар сперма сапасы, төмен сперматозоид саны немесе бұрынғы ЭКО циклдарында сәтті ұрықтандыруға қол жеткізбеген жағдайларда қолданылады. Бұл техниканың өзінде бір сау сперматозоид пісіп жетілген жұмыртқаның ішіне тікелей инъекцияланады. Ұрықтанған эмбрион содан кейін жатырға ауыстырылады.
Туризм
Тұқым қуалаушылық туризм – басқа елге көмекші репродуктивтік технологиялар алу үшін саяхаттау практикасы. Оны медициналық туризмнің бір түрі деп санауға болады. Тұқым қуалаушылық туризмге негізгі себептер – туған елде ізделіп отырған процедураның заңдық реттелуі немесе төмен баға. Ин витро ұрықтандыру және донорлық ұрықтандыру осы саладағы маңызды процедуралар болып табылады.
Көздік жасушалар терапиясы
Қазіргі уақытта дің жасушалар терапиясымен байланысты бірнеше емдеу әдістері бар (әлі де зерттеулер жүріп жатыр). Бұл тек гамета жетіспейтін жұбайлар үшін ғана емес, сонымен қатар бір жынысты жұбайлар мен балалы болуды қалайтын жалғыз адамдар үшін де жаңа мүмкіндік. Теориялық тұрғыдан алғанда, осы терапия арқылы жасанды гаметаларды *in vitro* жағдайында алуға болады. Әйелдер мен ерлер үшін түрлі зерттеулер жүргізілуде. Сперматогониялық дің жасушаларын трансплантациялау: бұл семендік түтікшеде жүзеге асырылады. Осы емдеудің арқасында пациент сперматогенез процесін бастан кешіреді, демек, қаласа ұрпаққа ие болу мүмкіндігіне қол жеткізеді. Бұл, әсіресе, гонадотоксикалық емдеу салдарынан сперматозоидтары жойылған қатерлі ісікпен ауыратын науқастарға арналған. Жұмыртқалық дің жасушалары: әйелдерде туғаннан бастап фолликулалардың саны шектеулі деп есептеледі. Дегенмен, ғалымдар осы дің жасушаларды тапты, олар туылғаннан кейін жаңа жұмыртқа жасушаларын өндіруге қабілетті. Көрініп тұрғанындай, олардың құрамы тек 0,014% құрайды (бұл оларды бұған дейін таба алмауымыздың себебі болуы мүмкін). Олардың бар екендігіне қатысты әлі де пікір таластар бар, бірақ егер бұл жаңалықтар расталса, онда бұл сүйексіздікті емдеудің жаңа әдісі болуы мүмкін. Дің жасушалар терапиясы – өте жаңа бағыт, және барлық зерттеулер әлі де жүріп жатыр. Сонымен қатар, бұл көптеген ауруларды, соның ішінде сүйексіздікті де емдеудің болашағы болуы мүмкін. Бұл зерттеулер клиникалар мен науқастарға қолжетімді болу үшін уақыт қажет.
Эпидемиология
Тұқымсыздықтың таралуы анықтамасына байланысты, яғни жүктілікке ұшырамай қалған мерзімге байланысты. 1980 жылдан бері бала тумау көрсеткіші 4%-ға өсті, негізінен жас өсуіне байланысты фертильділік мәселелерінен. Ұлыбританиядағы әр жетінші жұптың бірі фертильділік мәселесімен күреседі. Жыныстық қатынасты үнемі (әдетте, екі-үш күнде бір рет) және контрацепция қолданбайтын жұбайлардың көпшілігі (шамамен 84%) бір жыл ішінде жүкті болады. Жүктілікке тырысып жатқан 100 жұптың шамамен 95-і екі жыл ішінде жүкті болады. Әйелдер жасы ұлғайған сайын фертильділігі төмендейді. 35 жастағы әйелдердің 94%-і тұрақты түрде қорғанышсыз жыныстық қатынас арқылы үш жыл бойы тырысқанда жүкті болады. Бірақ 38 жастағы әйелдер арасында бұл көрсеткіш шамамен 77% құрайды. Жастың ерлердің фертильділігіне әсері осылай анық емес. Ұлыбританияда ЭКО (IVF) процедурасына жүгінгендердің арасында, диагнозы қойылған фертильділік мәселелерінің шамамен жартысы еркектермен, ал жартысы әйелдермен байланысты. Дегенмен, бес жұптың біреуінде тұқымсыздықтың себебі анықталмайды. Ұлыбританияда еркектерге байланысты тұқымсыздық жұптардың 25%-ын құрайды, ал 25%-ы себепсіз болып қалады. 50% жағдайда әйелдерге байланысты, оның 25%-ы овуляцияның болмауынан, ал 25%-ы түтікшелердегі проблемалар немесе басқа себептерден туындайды. Швецияда балалы болуды қалайтын жұбайлардың шамамен 10%-ы тұқымсыздықпен күреседі. Бұл жағдайлардың үштен бірінде ер адам, үштен бірінде әйел адам себепкер болады, ал қалған үштен бірінде тұқымсыздық екі тараптың да факторларының нәтижесі болып табылады. Көптеген төмен кірісті елдерде тұқымсыздықты бағалау қиын, себебі толық емес ақпарат және тұқымсыздық пен баласыздыққа қатысты стигма бар. Кірісі шектеулі адамдар, еркектердің тұқымсыздығы және дәстүрлі емес отбасылардағы фертильділік туралы мәліметтер дәстүрлі әлеуметтік нормаларға байланысты шектеулі болуы мүмкін. Фертильділік және тұқымсыздық туралы тарихи деректер шектеулі, өйткені осы сала бойынша кез келген зерттеу немесе қадағалау 20-ғасырдың басында ғана басталды. Бір мәлімет бойынша, "Тұқымсыздықты қадағалаудағы маргиналданған әлеуметтік топтардың көрінбеуі, кімнің бала тууы керек және кімнің тумауы керек деген кең таралған әлеуметтік сенімдерді көрсетеді. Артықшылықты топтардың балалары қоғам үшін пайдалы деп есептеледі. Ал маргиналданған топтардың балалары ауыртпалық ретінде қарастырылады."