Кіріспе
Бала тудыруға табиғи қабілет – адамның бала тудыру қабілеті. Туу деңгейі – адамның өмір бойы туған балаларының орташа саны және демографиялық тұрғыдан өлшенеді. Керісінше, бедеулік – табиғи жолмен бала көбейте алмау немесе оның қиындығы. Жалпы алғанда, бедеулік – бір жыл (немесе одан да көп) қорғанышсыз жыныстық қатынастан кейін балалы бола алмау. Бедеулік кең таралғандықтан, әлемнің түкпір-түкпіріндегі бедеулік мамандары балалы болуға қиындық көріп жүрген адамдар мен жұбайларға көмектеседі. Бала тудыру мәселесі екі жыныстың өкілдері үшін де маңызды. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының мәліметінше, жүктілікке ұшырамайтын жұптардың 35 пайызының себебі әйел және еркек факторларына, сондай-ақ өмір салтына және эмоционалдық жағдайларына байланысты. Бала тудыру қабілеті, ұрықтану қабілетінен өзгеше, ол бала тудыру ниетіне қарамастан, көбеюдің биологиялық мүмкіндігі ретінде анықталады. Ұрықтану қабілеті жұмыртқа және сперматозоидтардың өндірілуі, ұрықтандыру және жүктілікті толық мерзімге дейін аяқтау арқылы түсіндіріледі. Бала тудыру қабілетінің қарама-қарсысы – бедеулік, ал ұрықтану қабілетінің қарама-қарсысы – сүйексіздік.
fertility in humans
Fertility is the ability to conceive a child. The fertility rate is the average number of children born during an individual's lifetime and is quantified demographically. Conversely, infertility is the difficulty or inability to reproduce naturally. In general, infertility is defined as not being able to conceive a child after one year (or longer) of unprotected sex. Because infertility is widespread, fertility specialists all over the world assist persons and couples who experience difficulties conceiving a baby. Fertility is an issue for people of both sexes. According to the Centers for Disease Control and Prevention, in 35% of couples who cannot conceive, the cause can be attributed to factors on both the female and male side. lifestyle, and emotions. Fertility differs from fecundity, which is defined as the biological capacity to reproduce irrespective of intention for conception. Fecundity can be explained by gamete production, fertilization, and carrying a pregnancy to term. The antithesis of fertility is infertility, while the antithesis of fecundity is sterility.
Демография
Демографиялық контексте, фертильділік – бала туудың нақты санына, ал физикалық қабілеттілік – фекүнділік деп аталады. Фертильділікті өлшеуге болады, бірақ фекүнділікті өлшеу мүмкін емес. Демографтар фертильділік деңгейін әртүрлі тәсілдермен өлшейді, оларды шартты түрде "кезеңдік" және "кохорттық" өлшемдерге бөлуге болады. "Кезеңдік" өлшемдер бір жылға қатысты халықтың тікелей кескінін көрсетеді. Ал "кохорттық" деректер бірдей адамдарды ондаған жылдар бойына қадағалайды. Екі типті өлшемдер де кеңінен қолданылады.
Кохорттық шаралар
Толық туу көрсеткіші (ТТК) – әйелдің өмірінде, қазіргі жасқа қатысты туу көрсеткіштері сақталса, тудыратын балалардың жалпы саны. ТТК – барлық жас топтары бойынша әрбір жасқа қатысты туу көрсеткішінің (ЖҚТК) 5 еселенген сомасына тең. Жалпы көбею көрсеткіші (ЖКК) – синтетикалық топтағы қыз балалардың саны. Бұл, барлық қыз балалар өсіп, кем дегенде 50 жасқа дейін өмір сүреді деп есептейді. Таза көбею көрсеткіші (ТКК) – ТКК, ЖКК-ден басталады және кейбір әйелдер 49 жасқа толмай қайтыс болады деген шындыққа негіделген болжамды қосады; демек, олар ЖКК-де есептелген кейбір балаларды тудыруға тірі болмайды. ТКК әрқашан ЖКК-ден төмен, бірақ өлім-жітім көрсеткіші өте төмен елдерде, қыз балалардың көп бөлігі болашақ аналар болып өседі және ТКК ЖКК-қа шамалас болады. Өлім-жітім көрсеткіші жоғары елдерде ТКК, ЖКК-нің 70%-ына дейін төмендеуі мүмкін. ТКК = 1,0 болса, 1000 қыз баладан тұратын әрбір ұрпақ өсіп, дәл 1000 қыз бала туады. ТКК бірден кем болса, әрбір ұрпақ алдыңғысынан кіші болады. ТКК 1-ден жоғары болса, әрбір ұрпақ алдыңғысынан үлкен болады. ТКК – болашақтағы ұзақ мерзімді өсу мүмкіндігін өлшейтін көрсеткіш, бірақ ол әдетте қазіргі халық санының өсу қарқынынан өзгеше болады.
Ұрпақтылықтың әлеуметтік және экономикалық анықтауыштары
Ата-ананың бала саны келесі ұрпақтың әрбір адамының болашақта тудыратын бала санымен күшті байланысты. Дінилігі, бала табу ниеті және аналық қолдау сияқты факторлар көбінесе жоғары туылыммен байланысты. Байлық, білім, әйелдердің еңбекке қатысуы, қалалық тұру орыны, баспана құны, интеллект, әйелдер жасының ұлғаюы және (аздау дәрежеде) ерлер жасының ұлғаюы көбінесе төмен туылыммен байланысты. Туылым процесінің "Үш қадамдық талдауын" Кингсли Дэвис және Джудит Блейк 1956 жылы ұсынды, ол үш жақын себепті пайдаланады. Туылымның экономикалық талдауы – бұл жаңа үй шаруашылығы экономикасынан туындаған шаруашылық экономикасының бір бөлігі. Туылымға қатысты ықпалды экономикалық талдауларға Беккер (1960), Минсер (1963) және Истерлин (1969) жатады. Соңғысы "Бейби-бумды" түсіндіру үшін Истерлин гипотезасын жасады.
Ұрықтық биология
Әйелдердің гормоналды циклдары бар, олар жүктілікке қабілетті кезеңді анықтайды. Цикл шамамен жиырма сегіз күнге созылады, әр циклде бес күн сәби беруге қолайлы кезең болады, бірақ бұл көрсеткіш қалыпты нормадан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Ерлер үздіріссіз сәби беруге қабілетті, бірақ олардың сперматозоидтарының сапасына денсаулығы, эякуляция жиілігі және қоршаған орта факторлары әсер етеді. Екі жыныстың жасы ұлғайған сайын сәби беру қабілеті төмендейді. Әйелдерде бұл төмендеу 32 жас шамасында басталып, 37 жасқа келгенде күрт үдемелі болады. Ерлерде потенция және сперматозоидтардың сапасы 40 жастан бастап төмендеуі мүмкін. Егер ересек жұбайлар бала көтере алса да, жүктілік ана үшін қиынға соғады және балаға туа біткен ақаулар мен генетикалық аурулар қаупі артады. Жыныстық қатынас арқылы жүктілікке жету мүмкіндігі ең жоғарысы 1-2 күнде немесе 2-3 күнде бір рет болатын жағдайда байқалады. Зерттеулер көрсеткендей, әртүрлі жағдайларда жыныстық қатынас жасау мен жүктілікке жету арасында маңызды айырмашылық жоқ, егер эякуляция қынапқа түседі.
Менструалдық цикл
Әйелдің менструалдық циклі, шартты түрде, менструациядан басталады. Одан кейін фолликулярлық фаза басталады, онда эстроген деңгейі жұмыртқалық бездегі жұмыртқаның жетілуімен (фолликулдық ынталандыру гормонының немесе ФСГ әсерінен) артады. Эстроген деңгейі жоғары тармаққа жеткенде, ол лютеинизациялық гормонның (ЛГ) күрт өсуіне себеп болады, бұл жетілуді аяқтап, жұмыртқаның жұмыртқалық қабырғасын бұзуына мүмкіндік береді. Бұл овуляция. Овуляциядан кейін лютеалдық фазада ЛГ және ФСГ гормондары овуляциядан кейінгі жұмыртқалық безді прогестерон өндіретін сары денеге айналдырады. Прогестерон өндірісі ЛГ және ФСГ гормондарын тежейді, бұл (жүктілік болмаған циклде) сары дененің атрофиясына және циклдің қайта басталуына әкеледі. Циклдің тек бірнеше күнінде ғана ең жоғары сүектелу мүмкіндігі болады: әдетте овуляция күніне екі күн бұрын және екі күн кейін. Бұл сүектелу терезесі әйелден әйелге өзгереді, сондай-ақ овуляция күні бір әйелдің циклінен екіншісіне жиі өзгеріп тұрады. Жұмыртқалық безден босатылғаннан кейін жұмыртқаша 48 сағатқа дейін ұрықтандырылуы мүмкін. Сперматозоидтар әдетте жатырдың ішінде 48-72 сағат, ең көп дегенде 120 сағат (5 күн) өмір сүреді. Бұл кезеңдер мен аралықтар ырғақ әдісімен контрацепция қолданатын жұбайлар үшін маңызды факторлар болып табылады.
Ерлердің құнарлылығы
Кейбір зерттеулерде ересек еркектерде сперма көлемі азайып, сперматозоидтардың қозғалмалылығы төмендеп, сперматозоидтардың морфологиясы бұзылуы мүмкін екендігі көрсетілген. Әйел серігінің жасын ескерген зерттеулерде 30 жасқа дейінгі және 50 жастан асқан еркектерді салыстырғанда жүктілік деңгейі 23-38% төмендегені анықталды. Ерлердің фертильділігінің төмендеуіне өмір салты, қоршаған орта және психологиялық факторлар сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Кейбір зерттеулер жасы үлкен әкелердің балаларында денсаулық проблемаларының қаупі артуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ нақты байланыс анықталған жоқ. Израильде өткізілген ірі зерттеуде 40 жастан асқан еркектердің балаларында аутизм спектрінің бұзылуы 30 жасқа дейінгі еркектердің балаларына қарағанда 5,75 есе көп кездесетіні анықталды, бұл туған жылы, әлеуметтік-экономикалық жағдайы және ананың жасы ескерілгенде де сақталады. Әкелердің жасының ұлғаюы шизофрениямен байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл әлі дәлелденбеген. Австралиялық зерттеушілер семіздіктің сперматозоидтарға зиян келтіріп, салауатты жүктілікке кедергі келтіруі мүмкін екенін көрсеткен дәлелдер тапты. Олар әкесінің артық салмағы болған жағдайда ұрықтандырудың 40%-ы сәтті болмайтынын хабарлады. Америкалық фертильділік қоғамы сперма доноры үшін 50 жасқа дейін шектеу ұсынады, ал Ұлыбританиядағы көптеген фертильділік клиникалары 40 немесе 45 жастан асқан еркектерден донорлықты қабылдамайды.
Франция
1919-1945 жылдардағы француздық пронаталистік қозғалысы француз жұптарын елдерінің туу көрсеткішін арттыруға көмектесу – патриоттық міндет екеніне көндіре алмады. Тіпті үкімет те осы қозғалысты қолдауға құлшынбады. 1938-1939 жылдар аралығында ғана француз үкіметі тікелей және тұрақты түрде пронаталистік күш-жігерге қатысты. 1941 жылдың соңында туу көрсеткіші өсе бастағанымен, бұл тенденция ұзаққа созылмады. Туу деңгейінің төмендеуі 1970 жылдардан бастап демографтар мен үкімет шенеуніктері үшін маңызды мәселеге айналды. 2018 жылдың ортасында жалғыз әйелдер мен лесбиян жұптарына көмекші репродуктивтік технология қолдануға рұқсат беру туралы заң жобасы енгізілді. 2020 жылдың басында Сенат 160 дауыспен 116 қарсы дауысқа қарсы заң жобасын бекітті. Олар жыныстық бағдары мен отбасылық жағдайына қарамастан, барлық әйелдер үшін көмекші репродуктивтік технологияны заңдастыруға бір қадам жақын. Енді жақын арада лесбиян жұптары мен жалғыз әйелдер өз отбасын құру үшін шет елге бару қажеттілігі болмайды.
Корея
Оңтүстік Кореяда дүниежүзіндегі ең төменгі туылу көрсеткіші 0,78-ге жеткен. Бұл құбылыстың себептері әртүрлі: білім беруге инвестициялар, бала тууды шектеу, түсік жасату, некеге тұру көрсеткішінің төмендеуі, ажырасу, әйелдердің еңбек нарығына қатысуы және 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы. 1960-шы жылдардан 1980-шы жылдарға дейін заңды болған түсік жасату, 2000-шы жылдардың басында туылу көрсеткішін көтеру мақсатында Оңтүстік Кореяда қайтадан тыйым салынды.
Америка Құрама Штаттары
1800 жылдан 1940 жылға дейін АҚШ-та туылу деңгейі төмендеді. 1900 жылдардың басында туылудың айқын төмендеуі байқалды, бұл жақсартылған ұрықтардың болуымен, ұрықтарға және жыныстық білімге қолжетімділіктің ұлғаюымен және 1920 жылдардағы "бірінші" жыныстық революциямен байланысты.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
1940 жылдан кейін туыс көрсеткіші күрт қайта өсуге басталды, 1957 жылы жаңа ең жоғары деңгейге жетті. 1960 жылдан кейін туыс көрсеткіші тез төмендеді. Балалардың көп туған жылдары (1946–1964) әйелдер ертерек үйленді және балаларын одан ерте дүниеге келтірді; 35 жастан асқан аналардың туған балаларының саны арта қоймады.
Жыныстық революция
1960 жылдан кейін жаңа контрацепция әдістері қолжетімді болды, отбасы мөлшерінің қалаулы саны 3 баладан 2 балаға дейін азайды. Жұбайлар некеге тұруды және алғашқы баланың тууын кейінге жылдырды, сондай-ақ үшінші және төртінші баланың тууының санын күрт азайтты.
Сыртқы факторлардың құнарлылыққа әсері
Тұқым қуалау деңгейіне және эмбрионның дамуына әсер ететін сыртқы факторларды анықтау үшін зерттеулер жүргізілді. Ең көп әсер ететін екі фактор – тамақтану әдеттері мен өмір салты таңдауы. Тамақтану таңдауына тағамның сапасы, түрлері және ішілу жиілігі кіреді. Астық, жемістер және көкөністер эмбрион сапасына жағымды әсер етеді. Алкоголь, темекі және марихуана қолданудың барлығы әйелдердің репродуктивті функциясына зиян келтіреді. Эмбриогенез кезінде ДНК құрылымы мен экспрессиясы өмір салты, тамақтану және қоршаған ортадағы зиянды заттардың әсеріне күшті сезімтал.
Жүксіздік
Салмақтылық негізінен адамның ұрықтануға биологиялық қабілетсіздігін білдіреді. Сондай-ақ, салмақтылық жүктілікті толық мерзімге жеткізе алмайтын әйелдің жағдайын да қамтиды. Салмақтылықтың көптеген биологиялық себептері бар, олардың кейбіреулерін медициналық араласу арқылы емдеуге болады.