Кіріспе

Ауғанстандағы қырғын 2001 жылдың желтоқсан айында АҚШ-тың Ауғанстанға басып кіруі кезінде Дашт-и-Лейлиде болды. Онда 250-ден 2000-ға дейін тәліп тұтқындары Жунбиш-и-Милли әскерлерімен, генерал Рашид Достумға адал күштердің қадағалауымен Қундуздан Ауғанстандағы Шеберхан түрмесіне тасымалдау кезінде металл контейнерлерде атып өлтірілді немесе тұншығып қайтыс болды. Қабір орнының Джоужан провинциясындағы Шеберханның батысындағы Дашт-е-Лейли шөлінде деп саналады. Тұтқындардың бір бөлігі Мазари-Шарифтегі Кала-и-Джанги шайқасынан аман қалғандар еді. 2009 жылы Достум бұл айыптауларды жоққа шығарды. Барлық деректер бойынша, көптеген тұтқындар контейнерлердің ішінде тұншығып өлді, ал кейбір куәгерлер аман қалғандарды атып өлтіргендерін айтты. Мәйіттер командир Камалдың қадағалауымен жаппай қабірге жерленді. Бұл айыптауларды 2002 жылдан бері "Адам құқықтары үшін дәрігерлер" (PHR) ұйымы тергеп келеді. PHR 2002 жылы БҰҰ қолдауымен осы орынға екі рет сот-медициналық миссия ұйымдастырды. 2008 жылы PHR қабірдің бұзылғанын хабарлады.

Жауапкершілік пен ауқымы туралы дау

2001 жылдың соңында 8000-ға жуық талиб жауынгері, оның ішінде чечендер, өзбектер мен арабтар, сондай-ақ әл-Қаиданың күдікті мүшелері, Қундуз қамалынан кейін Ауғанстандағы соғыста АҚШ-тың одақтасы болған Солтүстік Альянс генералы Абдул Рашид Достумның Джунбиш и Милли фракциясына тәслим болды. Бірнеше жүз тұтқын, олардың ішінде америкалық Джон Уокер Линд, Мазари-Шариф маңындағы Қала-и-Джанги бекінісінде ұсталды, онда олар бірнеше күнге басылған қанды көтеріліс ұйымдастырды. Қалған 7500-і контейнерлерге тиеліп, Шеберған түрмесіне тасымалданды, бұл сапар кейбір жағдайларда бірнеше күнге созылды. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар жүздеген немесе мыңдаған адамның жоғалып кеткенін хабарлады. 2001 жылдың соңында Карлотта Галл, Джейми Доран және Newsweek АҚШ арнайы күштерімен бірге талибандармен күрескен Достум күштерінің 2000-ға дейін талиб тұтқындарын контейнерлік көліктерде қасақана улап өлтіргені туралы қауесеттерді жариялай бастады. Бұл оқиға Дашт-и-Лейли қырғыны деп белгілі болды. 2001 жылдың желтоқсан айында The New York Times газетінде ондаған тұтқын контейнерлерде тұншығып қалғаны туралы алғашқы мәлімдеме жарияланды. 2002 жылы Джейми Доран түсірген "Ауған қырғыны: Өлім конвойы" атты деректі фильмде жүздеген, тіпті мыңдаған тұтқындар контейнерлерде тасымалдау кезінде немесе Шеберған түрмесіне келгеннен кейін атып тасталып, Дашт-и-Лейли шөлінде тасталғаны туралы куәгерлердің көрсетмелері келтірілді. Деректі фильмдегі куәгерлердің сөзіне қарағанда, контейнерлерден аман қалған жараланған және есінен айрылған адамдар АҚШ әскерлерінің қатысуымен шөлде атып өлтірілген. Доранның деректі фильмін Еуропа және Германия парламенттері қарады, ол Еуропа мен адам құқықтарын қорғайтын ұйымдардың арасында үлкен алаңдаушылық тудырды. Алайда, бұл туралы АҚШ-тың бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланбады.

«Біз [АҚШ және Солтүстік Альянс] жер бетіндегі әрбір талибті жойып жіберуге болатын еді, ешкім де алаңдамас еді. Жасырылған ештеңе жоқ, себебі ештеңе болған жоқ. Дашт-и-Лейлиде көптеген денелер жоқ.» – деді Роберт Янг Пелтон.

2016 жылы Достум Ронан Фарромен сөйлесіп, жергілікті командирлердің Қала-и-Джангидегі көтерілістен кейін тұтқындарды бірнеше контейнерге тиеп, американдық әскерлердің қатысқанын мойындады. Достум өзінің немесе американдықтардың тұтқындарды өлтіргенін жоққа шығарды және командирлерге мұндай тапсырма бергенін немесе куәгерлер кейіннен өлтірілгенін тікелей айтпады.

Кейінгі тергеулер

[[Файл:Лейли қазасы. Қазбалардың шамамен орналасқан жері: Шерханның батысында, Анхойға баратын жолда. БҰҰ-ның сот-медициналық тобы жаңадан қайтыс болған 15 адамның денесін алты метрлік сынақ қазбасында тауып, олардың үшеуіне аутопсия жасады, нәтижесінде олардың өліміне адам қолы тигені анықталды. Өлімнің себебі тұншығуға ұқсас, бұл куәгерлердің баяндамаларымен сәйкес келеді. "Адам құқықтары жөніндегі дәрігерлер" ұйымы Буш әкімшілігінің ПХР-ның тергеу талаптарына үнемі жауап бермей келгенін мәлімдеді. 2008 жылы АҚШ Қорғаныс және Мемлекеттік департаменттері Реймондтың Ақпарат ашықтығы туралы заңға (FOIA) сәйкес берген сұранысы бойынша 1500-2000 адамның Дашт-и Лейлиде қаза тапқанын көрсететін құжаттарды жариялады. 2008 жылы Ахмед Рашид түрмедегілердің "сердектердей, бір контейнерге 250-ден астам адам тығылып, тізелерін көкіректеріне қысып отырғанын" жазды.

Американдық зонд

2009 жылдың 10 шілдесінде Пулитцер сыйлығының иегері Джеймс Райзеннің қырғын туралы мақаласы "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланды. Доранның "Ауған қырғыны: Өлім колоннасы" деген деректі фильмінің үзінділері 2009 жылдың 13 шілдесінде Democracy Now! бағдарламасында көрсетілді, ал деректі фильмнен алынған кадрлар бағдарламаның сайтында жарияланды. Бағдарламаға Джеймс Райзен және "Адам құқықтары үшін дәрігерлер" ұйымының директорының орынбасары Сюзанна Сиркин қатысып, соғыс тұтқындарының "кем дегенде 2000-ы" осы қырғында қаза тапқанын мәлімдеді. Эдвард С. Герман Z Magazine журналында жариялаған мақаласында, "Нью-Йорк Таймс" газетінің бұл мәселе бойынша 7 жыл үнсіздіктен кейін қырғынға қайта қызығушылық танытуы кеш болғанын және бұл оқиға Достумның 2009 жылғы тамыз сайлауларына дейін Ауғанстанда билікке оралуымен бірге болғанын, бұл АҚШ әкімшілігінің ұнатпаған қадамы екенін атап өтті.