Биологияда "қонақшы" – басқа организмді (паразит, симбионт) қабылдайтын ұлкен организм. Тамақ пен баспана береді. Мысалдар, мағынасы, қонақшылық шеңбері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Басқа организмді тасымалдайтын организм.
Organism that harbours another organism
Биология және медицинада, қабылдаушы – кішкентай организмді тасымалдайтын үлкен организм; ол паразиттік, өзара пайдалы немесе симбиоздық (бірге тіршілік ететін) болуы мүмкін. Әдетте, қабылдаушыға қоректену және баспана беріледі. Мысалдарға жануарлардың паразитті құрттарды (мысалы, нематодаларды) тасымалдауы, патогендік (ауру тудыратын) вирустарды тасымалдайтын жасушалар, немесе азотты бекітетін пайдалы бактерияларды тасымалдайтын бұршақ өсімдіктері жатады. Ботаникада нақтырақ айтқанда, қабылдаушы өсімдік микрохищниктерге тамақ ресурстарын ұсынады, олардың қабылдаушылармен эктопаразиттік сияқты эволюциялық тұрақты қарым-қатынасы бар. Қабылдаушының диапазоны – организмнің серіктес ретінде пайдалана алатын қабылдаушылардың жиынтығы.
In biology and medicine, a host is a larger organism that harbours a smaller organism; whether a parasitic, a mutualistic, or a commensalist guest (symbiont). The guest is typically provided with nourishment and shelter. Examples include animals playing host to parasitic worms (e. g. nematodes), cells harbouring pathogenic (disease causing) viruses, or a bean plant hosting mutualistic (helpful) nitrogen fixing bacteria. More specifically in botany, a host plant supplies food resources to micropredators, which have an evolutionarily stable relationship with their hosts similar to ectoparasitism. The host range is the collection of hosts that an organism can use as a partner.
Симбиоз
Симбиоз – ағзалар арасындағы мүмкін болатын қарым-қатынастардың кең спектрін қамтиды, олардың тұрақтылығы және екі тарапқа тигізетін әсері әртүрлі. Егер қарым-қатынастағы серіктестердің бірі екіншісінен әлдеқайда үлкен болса, ол әдетте қожайын деп аталады. Паразит, барлық эндопаразиттер сияқты, қожайынымен ұзақ мерзімді қарым-қатынаста болуы мүмкін. Паразит қожайыннан тамақ немесе басқа да пайда алады, бірақ оны әдетте өлтірмейді. Паразит пен қожайын арасындағы қарым-қатынас үзіліспен немесе уақытша болуы мүмкін, тіпті бірнеше қожайынмен байланысты болуы мүмкін, бұл қарым-қатынасты жабайы жануардың шөппен қоректенуімен салыстыруға болады. Тағы бір мүмкіндік – қожайын мен паразит арасындағы қарым-қатынас тұрақты физикалық байланыссыз болуы мүмкін, мысалы, көкектің ұяға паразиттенуі сияқты.
Symbiosis spans a wide variety of possible relationships between organisms, differing in their permanence and their effects on the two parties. If one of the partners in an association is much larger than the other, it is generally known as the host. A parasite may have a long term relationship with its host, as is the case with all endoparasites. The guest seeks out the host and obtains food or another service from it, but does not usually kill it. A guest's relationship with its host may be intermittent or temporary, perhaps associated with multiple hosts, making the relationship equivalent to the herbivory of a wild living animal. Another possibility is that the host–guest relationship may have no permanent physical contact, as in the brood parasitism of the cuckoo.
Паразиттердің қожайындары
Паразиттер кең ауқымды эволюциялық стратегияларды қолданады, осы арқылы қонақтарымен әртүрлі қарым-қатынастарға түседі.
Parasites follow a wide variety of evolutionary strategies, placing their hosts in an equally wide range of relationships.
Хосттардың түрлері
Түпкілікті немесе негізгі қожайын – паразитте ересек сатыға жетіп, мүмкін болса, жыныстық жолмен көбейтін организм. Бұл соңғы қожайын. Екіншілік немесе аралық қожайын – жыныстық жағынан жетілмеген паразиттің тасымалдаушысы және паразит дамуы мен тіршілік циклін аяқтауы үшін қажет организм. Ол көбінесе паразиттің түпкілікті қожайынға жетуіне көмектесетін вектор болып табылады. Мысалы, иттердің жүрек құрты – Dirofilaria immitis, L3 личинка сатысына жеткенше, аралық қожайын ретінде масаны пайдаланады. Қайсысы түпкілікті, қайсысы екіншілік екенін анықтау әрқашан оңай немесе мүмкін емес. Көптеген паразиттердің тіршілік циклдары толық зерттелмеген, ал субъективті немесе экономикалық тұрғыдан маңызды организмдер бастапқыда дұрыс емес тағайындалуы мүмкін. Қате белгіленуі қате анықталғаннан кейін де жалғасуы мүмкін. Мысалы, форель мен лосось кейде сальмоноидтық айналу ауруының «негізгі қожайыны» деп аталады, тіпті миксоспоралық паразит шламдауыштардың ішінде жыныстық жолмен көбейсе де. Егер қожайын ағзасының әртүрлі бөліктерінде паразиттің әртүрлі фазалары болса, онда ол аралық және түпкілікті қожайын болып табылады: мысалы, трихинеллез – бұлшықеттерінде жетілмеген жасөспірімдері, ал ас қорыту жолында ересек дамыған құрттары бар дөңгелек құрттар қоздыратын ауру. Паратендік немесе тасымалдаушы қожайын – жыныстық жағынан жетілмеген паразиттің тасымалдаушысы, бірақ паразит даму циклының жалғасуы үшін қажет емес организм. Паратендік қожайындар паразиттің жетілмеген сатылары үшін «жинақтау ортасы» болып табылады, онда олар көп мөлшерде жиналуы мүмкін. Мысалы, Alaria americana трематодасы: осы паразиттегі мезоцеркариялық сатылар деп аталатын фазалары сиыршақтарда тіршілік етеді, оларды иттер сирек жейді. Сиыршақтар (немесе метаморфоздан кейін бақалар) көбінесе жыландармен жем болады, содан кейін олар паратендік қожайындар ретінде қызмет етеді: мезоцеркариялар онда одан әрі дамымайды, бірақ жыланды ит жегеннен кейін жиналып, түпкілікті қожайынды жұқтыруы мүмкін. Skrjabingylus nasicola нематодасы – тағы бір мысал, аралық қожайыны ретінде шұжықтар, паратендік қожайыны ретінде шұжықтар мен кеміргіштер, ал түпкілікті қожайыны ретінде мустелидтер. Соңғы, кездейсоқ немесе жарысқан қожайын – паразиттің түпкілікті қожайынға берілуіне мүмкіндік бермейтін, осылайша оның дамуын аяқтауына кедергі келтіретін организм. Мысалы, адамдар мен жылқылар Батыс Нил вирусының соңғы қожайындары емес, оның тіршілік циклі әдетте кулицинді масалар мен құстар арасында жүреді. Адамдар мен жылқылар жұғулары мүмкін, бірақ олардың қанындағы вирус деңгейі оларды шаққан масаларға жұқтыруға жеткіліксіз.
Definitive or primary host – an organism in which the parasite reaches the adult stage and reproduces sexually, if possible. This is the final host. Secondary or intermediate host – an organism that harbors the sexually immature parasite and is required by the parasite to undergo development and complete its life cycle. It often acts as a vector of the parasite to reach its definitive host. For example, Dirofilaria immitis, the heartworm of dogs, uses the mosquito as its intermediate host until it matures into the infective L3 larval stage. It is not always easy or even possible to identify which host is definitive and which secondary. The life cycles of many parasites are not well understood, and the subjectively or economically more important organism may initially be designated incorrectly as primary. Mislabelling may continue even after the error becomes known. For example trout and salmon are sometimes said to be "primary hosts" for salmonid whirling disease, even though the myxosporean parasite reproduces sexually inside the sludge worm. And where the host harbors the different parasite's phases at different sites within its body, the host is both intermediate and definitive: for example trichinosis, a disease caused by roundworms, where the host has immature juveniles in its muscles and reproductive adults in its digestive tract. Paratenic or transport host – an organism that harbors the sexually immature parasite but is not necessary for the parasite's development cycle to progress. Paratenic hosts serve as "dumps" for non mature stages of a parasite in which they can accumulate in high numbers. The trematode Alaria americana is an example: the so called mesocercarial stages of this parasite reside in tadpoles, which are rarely eaten by the definitive canine host. The tadpoles (or the frogs, following metamorphosis) are more frequently preyed on by snakes, which then function as paratenic hosts: the mesocercariae do not undergo further development there, but may accumulate, and infect the definitive host once the snake is consumed by a canid. The nematode Skrjabingylus nasicola is another example, with slugs as the intermediate hosts, shrews and rodents as the paratenic hosts, and mustelids as the definitive hosts. Dead end, incidental, or accidental host – an organism that generally does not allow transmission to the definitive host, thereby preventing the parasite from completing its development. For example, humans and horses are dead end hosts for West Nile virus, whose life cycle is normally between culicine mosquitoes and birds. People and horses can become infected, but the level of virus in their blood does not become high enough to pass on the infection to mosquitoes that bite them.
Микрожаушы жануарлардың қоныс тектес өсімдіктері
Микрохищерлік – паразиттік эволюциялық тұрақты стратегия, онда кішкентай жыртқыш өте үлкен қожайын өсімдікте паразиттік тіршілік етеді және оның бір бөлігін жейді. Мысалы, алмақұрт (diamondback moth) тек бақташа өсімдіктерімен қоректенеді, ал картоп түбіршік қоңызының (potato tuber moth) личинкасы картоп, помидор және темекімен қоректенеді – барлығы Solanaceae тұқымдасына жатады. Әртүрлі өсімдік тұқымдасынан кең ауқымда қоректенетін шөпқоректі жәндіктер полифагтар деп аталады. Мысалы, қарақұмық көбелегінің (buff ermine moth) личинкалары терек, исиот, плантайн, емен, раушангүл, қарақұмық, доқ, рагворт, қызылжеміс және балқұмықпен қоректенеді. Өсімдіктер көбінесе шөпқоректілерді қоректенуден тоқтату үшін улы немесе жағымсыз дәмі бар қосымша метаболиттерді өндіреді. Монофаг жәндіктер өздерінің арнайы қожайындарына қарсы күресу үшін нақты бейімделулерді дамытқан, бұл оларға полифаг түрлерінен артықшылық береді. Дегенмен, егер олардың таңдаған қожайындарына нұқсан келсе, олардың жойылу қаупі артады. Монофаг түрлері полифаг түрлері жей алмайтын, зиянды химиялық заттардың жоғары концентрациясы бар нәзік жас жапырақтармен қоректене алады, ал полифаг түрлері ескі жапырақтармен ғана қанағаттанады. Ұрпақтың сапасы мен саны арасында компромисс бар: мамандар қожайынды таңдауға ерекше назар аудару арқылы жас ұрпақтың өркендеу мүмкіндігін арттырады, ал жалпыламалар оңтайсыз жағдайларда көп мөлшерде жұмыртқа салады. Кейбір микрохищник жәндіктер бір қожайыннан екіншісіне жүйелі түрде көшіп-қонып тұрады. Мысалы, доңғалақ шырыш (hawthorn carrot aphid) қыстауын өзінің негізгі қожайыны – доңғалақ ағашында өткізеді және жаз айларында морковь тұқымдасына жататын өсімдікке көшеді.
Micropredation is an evolutionarily stable strategy within parasitism, in which a small predator lives parasitically on a much larger host plant, eating parts of it. The diamondback moth is an example of this, feeding exclusively on brassicas, and the larva of the potato tuber moth feeds on potatoes, tomatoes and tobacco, all members of the same plant family, Solanaceae. Herbivorous insects with a wide range of hosts in various different plant families are known as polyphagous. One example is the buff ermine moth whose larvae feed on alder, mint, plantain, oak, rhubarb, currant, blackberry, dock, ragwort, nettle and honeysuckle. Plants often produce toxic or unpalatable secondary metabolites to deter herbivores from feeding on them. Monophagous insects have developed specific adaptations to overcome those in their specialist hosts, giving them an advantage over polyphagous species. However, this puts them at greater risk of extinction if their chosen hosts suffer setbacks. Monophagous species are able to feed on the tender young foliage with high concentrations of damaging chemicals on which polyphagous species cannot feed, having to make do with older leaves. There is a trade off between offspring quality and quantity; the specialist maximises the chances of its young thriving by paying great attention to the choice of host, while the generalist produces larger numbers of eggs in sub optimal conditions. Some insect micropredators migrate regularly from one host to another. The hawthorn carrot aphid overwinters on its primary host, a hawthorn tree, and migrates during the summer to its secondary host, a plant in the carrot family.
Хосттар диапазоны
Хосттың қатары – паразит пайдалана алатын жандардың жиынтығы. Адам паразитеріне келетін болсақ, хосттың ауқымы паразиттік немесе аурудың эпидемиологиясына әсер етеді.
The host range is the set of hosts that a parasite can use as a partner. In the case of human parasites, the host range influences the epidemiology of the parasitism or disease.
Вирустардың қоныс терілерінің ауқымы
Мысалы, А түліктің антигендік өзгерісі шошқалардың әртүрлі жандардан (мысалы, адам және құс) вирус жұқтыруы нәтижесінде туындауы мүмкін. Бұл бірдей жұқтыру вирустық гендердің араласуына және жаңа вирустық штаммның пайда болуына жағдай жасайды. Бұрынғы вирустық штаммға қарсы жасалған тұмау вакцинасы осы жаңа штаммға тиімді болмауы мүмкін, сондықтан адамдарды қорғау үшін жаңа тұмау вакцинасын дайындау қажет.
For instance, the production of antigenic shifts in Influenza A virus can result from pigs being infected with the virus from several different hosts (such as human and bird). This co infection provides an opportunity for mixing of the viral genes between existing strains, thereby producing a new viral strain. An influenza vaccine produced against an existing viral strain might not be effective against this new strain, which then requires a new influenza vaccine to be prepared for the protection of the human population.
Өзара сүйіспеншілікке ие хосттар
Кейбір қожалықтар толық өзараәрекеттесуге қатысады, мұнда екі организм де бір-біріне толық тәуелді болады. Мысалы, термиттер – ішегінде тіршілік ететін және целлюлозаны қорытатын протозоалардың мекені. Көптеген кораллдар мен басқа да теңіз омыртқасыздары тіндерінде зооксантеллаларды, яғни бір жасушалы балдырларды қоныстандырады. Қожалық балдырлар үшін жақсы жарық жағдайындағы қорғалған ортаны қамтамасыз етеді, сондай-ақ фотосинтез арқылы өндірілген қоректік заттардан пайда көреді, олар оның тамағын толықтырады. *Lamellibrachia luymesi*, терең теңіздегі алып түтік құрт, ішкі, сульфидті тотықтырғыш бактериялық симбионттармен міндетті түрде өзара байланыста болады. Түтік құрт бактерияларға қажетті химиялық заттарды шөгінділерден алады, ал бактериялар аузы жоқ түтік құртты қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Кейбір кемуші крабтар өздері тұрып жатқан қабықшаға губканың бөліктерін жабыстырады. Бұл губкалар өсіп, ақырында жұмсақ денелілердің қабығын ерітеді; крабқа енді мекенін ауыстырудың қажеті болмауы мүмкін және губканың өсуі оны жақсы жасырады. Маңызды қожалық қатынастардың бірі – микориза, саңырауқұлақ пен тамырлы қоныс өсімдіктің тамырлары арасындағы симбиотикалық байланыс. Саңырауқұлақ көмірсуларды, яғни фотосинтез өнімдерін алады, ал өсімдік топырақтан саңырауқұлақ алатын фосфаттар мен азотты қосылыстарды алады. Өсімдіктер тұқымдастарының 95% астамы микоризалық байланыста екені көрсетілген. Тағы бір осындай қатынас – бұршақ тұқымдас өсімдіктер мен тамырларында түйіндер құрайтын азотты бекітетін *Rhizobium* бактериялары арасындағы байланыс. Қожалық бактерияларды азотты бекіту үшін қажетті энергиямен қамтамасыз етеді, ал бактериялар қожалыққа қажетті азоттың көп бөлігін қамтамасыз етеді. Бұршақ, безнек, наурыз және люцерна сияқты дақылдар осылайша азотты бекіте алады, ал шөптермен аралас егілген кондық жайылымдардың өнімділігін арттырады. Нематод *Caenorhabditis elegans* ішегінде қоныстанушы, алғашқы *Providencia* бактериясы өндіретін нейротрансмиттер тирамин, оның қожалық организмінің тираминді биосинтездеу қажеттілігін жоққа шығарады. Бұл өнім, мүмкін, қожалық ферменті тирамин β гидроксилаза арқылы октопаминге айналады және қожалықтың сенсорлық шешімін өзгертеді.
Some hosts participate in fully mutualistic interactions with both organisms being completely dependent on the other. For example, termites are hosts to the protozoa that live in their gut and which digest cellulose, Many corals and other marine invertebrates house zooxanthellae, single celled algae, in their tissues. The host provides a protected environment in a well lit position for the algae, while benefiting itself from the nutrients produced by photosynthesis which supplement its diet. Lamellibrachia luymesi, a deep sea giant tubeworm, has an obligate mutualistic association with internal, sulfide oxidizing, bacterial symbionts. The tubeworm extracts the chemicals that the bacteria need from the sediment, and the bacteria supply the tubeworm, which has no mouth, with nutrients. Some hermit crabs place pieces of sponge on the shell in which they are living. These grow over and eventually dissolve away the mollusc shell; the crab may not ever need to replace its abode again and is well camouflaged by the overgrowth of sponge. An important hosting relationship is mycorrhiza, a symbiotic association between a fungus and the roots of a vascular host plant. The fungus receives carbohydrates, the products of photosynthesis, while the plant receives phosphates and nitrogenous compounds acquired by the fungus from the soil. Over 95% of plant families have been shown to have mycorrhizal associations. Another such relationship is between leguminous plants and certain nitrogen fixing bacteria called rhizobia that form nodules on the roots of the plant. The host supplies the bacteria with the energy needed for nitrogen fixation and the bacteria provide much of the nitrogen needed by the host. Such crops as beans, peas, chickpeas and alfalfa are able to fix nitrogen in this way, and mixing clover with grasses increases the yield of pastures. Neurotransmitter tyramine produced by commensal Providencia bacteria, which colonize the gut of the nematode Caenorhabditis elegans, bypasses the requirement for its host to biosynthesise tyramine. This product is then probably converted to octopamine by the host enzyme tyramine β hydroxylase and manipulates a host sensory decision.
Тазалау симбиозындағы қожалықтар
Көптеген түрлердің иелері теңізде де, құрлықта да тазалау симбиозына қатысады, паразиттерден тазару үшін кішкентай жануарларды пайдаланады. Тазалаушыларға балықтар, шаяндар және құстар жатады; ал иелер немесе клиенттерге балықтардың, теңіз бауырымен жорғалаушылардың, оның ішінде тасбақалар мен игуаналардың, сегіз аяқтылардың, киттердің және құрлықтағы сүтқоректілердің көптеген түрлері кіреді. Ие бұл өзара әрекеттесуден пайда көреді деп есептеледі, бірақ биологтар бұл шынымен өзара тиімді қарым-қатынас па, әлде тазалаушының паразиттік қатынасына жақын нәрсе ме деп дауласып жүр.
Hosts of many species are involved in cleaning symbiosis, both in the sea and on land, making use of smaller animals to clean them of parasites. Cleaners include fish, shrimps and birds; hosts or clients include a much wider range of fish, marine reptiles including turtles and iguanas, octopus, whales, and terrestrial mammals. The host appears to benefit from the interaction, but biologists have disputed whether this is a truly mutualistic relationship or something closer to parasitism by the cleaner.
Комменсальды қожайын
Реморалар (сонымен қатар сорғыш балық деп те аталады) еркін жүзе алады, бірақ олардың тегіс беттерге жабысуға мүмкіндік беретін сорғыштары эволюцияға ұшыраған, осы арқылы тегін жүріп (форез) саяхаттауға қол жеткізеді және өмірінің көп бөлігін киттер, тасбақалар немесе акулалар сияқты иесіне жабысып өткізеді. Дегенмен, бұл қарым-қатынас өзара пайдалы болуы мүмкін, себебі реморалар, әдетте тазалағыш балықтарға жатпаса да, көбінесе паразиттік копеподтарды жейді: мысалы, олардың 70% жалпы реморалардың асқазан ішінде табылады. Көптеген моллюскалар, балықшалар және көпқырлы құрттар Атлантикалық атқыштардың қабығына жабысады; кейбіреулері үшін бұл ыңғайлы, ал басқалары үшін бұл міндетті түрдегі қосымша тіршілік және олар басқа жерде табылмайды.
Remoras (also called suckerfish) can swim freely but have evolved suckers that enable them to adhere to smooth surfaces, gaining a free ride (phoresis), and they spend most of their lives clinging to a host animal such as a whale, turtle or shark. However, the relationship may be mutualistic, as remoras, though not generally considered to be cleaner fish, often consume parasitic copepods: for example, these are found in the stomach contents of 70% of the common remora. Many molluscs, barnacles and polychaete worms attach themselves to the carapace of the Atlantic horseshoe crab; for some this is a convenient arrangement, but for others it is an obligate form of commensalism and they live nowhere else.
Тарих
Ежелгі заманда алғаш рет анықталған қожайын – адам болды: мысық құрты сияқты адам паразиттері ежелгі Египеттен б.з.д. 3000 жылдан бері тіркелген, ал ежелгі Грецияда Гиппократ корпусы адамның несеп көпіршігі құртын сипаттаған. Ортағасырлық парсы дәрігері Авиценна адам мен жануарлардың паразиттерін, оның ішінде дөңгелек құрттарды, жіп құрттарды, Гвинея құртын және таспа құрттарды жазған.
The first host to be noticed in ancient times was human: human parasites such as hookworm are recorded from ancient Egypt from 3000 BC onwards, while in ancient Greece, the Hippocratic Corpus describes human bladder worm. The medieval Persian physician Avicenna recorded human and animal parasites including roundworms, threadworms, the Guinea worm and tapeworms.