Кіріспе
Пасха күні қалай есептеледі. Пасха – жылжымалы мереке болғандықтан, оның күні әр жыл сайын «Пасха толысынан» кейінгі бірінші жексенбіде белгілі бір есептеу арқылы анықталады (алғашқы астрономиялық толыстың математикалық шамасы, 21 наурызда немесе одан кейін). Бұл күнді алдын ала анықтау үшін ай циклдары мен күн жылдық арасындағы байланысты, сондай-ақ Юлиан немесе Григориан күнтізбесінің айы, күні және апта күнін ескеру қажет. Алгоритмнің күрделілігі Пасха күнін яһудилердің Құтқарылу мерекесімен байланыстыру ниетінен туындайды, христиандар бұл күнді Исаның айқышқа шегеленген күні деп санайды. Бастапқыда, христиан шіркеуінің барлығы Папаның жыл сайынғы хабарламасы арқылы Пасха күнін білуге мүмкіндік алған. Алайда, үшінші ғасырдың басында Рим империясындағы байланыс нашарлап, шіркеу дін қызметкерлеріне тәуелсіз, бірақ біркелкі түрде күнді анықтауға мүмкіндік беретін жүйеге үлкен мән берді. Сонымен қатар, шіркеу еврей күнтізбесіне тәуелділікті жоюды қалады, Пасха күнін тікелей наурыз теңдігінен шығаруды көздеді. «Уақытты есептеу» (725) еңбегінде Беда computus терминін кез келген есептеу үшін жалпы атау ретінде қолданады, бірақ Теофилдің Пасха циклдарын «Пасхалық computus» деп атайды. VIII ғасырдың соңына қарай computus уақытты есептеуді білдіретін сөз болып қалыптасты. Есептеулердің нәтижелері қолданылған күнтізбеге байланысты (Юлиан немесе Григориан) әртүрлі болады. Осы себепті, Католик шіркеуі мен Протестант шіркеулері (Григориан күнтізбесін қолданатындар) Пасханы Шығыс және Шығыс Православие шіркеулерінен (Юлиан күнтізбесін қолданатындар) басқа күні тойлайды. 21 наурыздағы теңдіктен ауытқу Григориан күнтізбесінің реформасына әкелді, оның мақсаты оларды қайтадан үйлестіру болды.
how the date of Easter is calculated
As a moveable feast, the date of Easter is determined in each year through a calculation known as Easter is celebrated on the first Sunday after the Paschal full moon (a mathematical approximation of the first astronomical full moon, on or after 21 March itself a fixed approximation of the March equinox). Determining this date in advance requires a correlation between the lunar months and the solar year, while also accounting for the month, date, and weekday of the Julian or Gregorian calendar. The complexity of the algorithm arises because of the desire to associate the date of Easter with the date of the Jewish feast of Passover which, Christians believe, is when Jesus was crucified. It was originally feasible for the entire Christian Church to receive the date of Easter each year through an annual announcement by the pope. By the early third century, however, communications in the Roman Empire had deteriorated to the point that the church put great value in a system that would allow the clergy to determine the date for themselves, independently yet consistently. Additionally, the church wished to eliminate dependencies on the Hebrew calendar, by deriving the date for Easter directly from the March equinox. In The Reckoning of Time (725), Bede uses computus as a general term for any sort of calculation, although he refers to the Easter cycles of Theophilus as a "Paschal computus." By the end of the 8th century, computus came to refer specifically to the calculation of time. The calculations produce different results depending on whether the Julian calendar or the Gregorian calendar is used. For this reason, the Catholic Church and Protestant churches (which follow the Gregorian calendar) celebrate Easter on a different date from that of the Eastern and Oriental Orthodoxy (which follow the Julian calendar). It was the drift of 21 March from the observed equinox that led to the Gregorian reform of the calendar, to bring them back into line.
Өмірбаян
Пасха Исаның қайта тірілуін еске алады, христиандардың сенуінше, бұл оқиға Құтқарылу мерекесі басталғаннан кейін үшінші күні (оның ішінде) болған. Еврейлердің ай-күн күнтізбесінде Құтқарылу мерекесі 14 нисан күнінің кешкі уақытында басталады. Нисан – солтүстік жарты шарда көктемнің бірінші айы, ал 14-ші күні толық айға сәйкес келеді. 2-ші ғасырға қарай көптеген христиандар Пасханы тек жексенбі күні ғана тойлауды жөн көрді. Еврей күнтізбесінің христиан күнтізбесімен тікелей байланысы жоқ: ол күн жылмен синхронды болу үшін, әр екі немесе үш жылда бір рет 1 нисанға дейін айлық күнді ұзартады. Кейін яһудилер болашақтағы мұндай ұзартпаларды болжау үшін Метон циклын қолданды. Мұндай ұзартпаның салдарынан 14 нисан күн мен түн теңелуіне дейін келсе мүмкін, бұл 3-ші ғасырдың кейбір христиандары үшін қабыланбас нәрсе саналды (бұл бүгінгі күнтізбеде мүмкін емес). Сондықтан, наурыз айындағы күн мен түн теңелуінен кейін туған алғашқы толық айды анықтау арқылы Пасханың күнін еврей күнтізбесінен бөліп қарау туралы шешім қабылданды. Никея соборының (б.з. 325) кезінде Александрия шіркеуі 21 наурызды күн мен түн теңелуінің шіркеулік күні деп белгіледі, бұл нақты астрономиялық байқауларға қарамастан жасалды. 395 жылы Теофил Александриялық критерийлерді бекітетін Пасханың болашақ күндерінің тізімін жариялады. Осыдан кейін, 21 наурызға немесе одан кейін келетін алғашқы шіркеулік толық айдан кейінгі бірінші жексенбіні анықтау процедурасы қолданылатын болды.
Британдық күнтізбе туралы заң және Жалпы дұғалар кітабы
Жоғарыдағы кестелік әдістер бөлімінде католик шіркеуінің 16 ғасырдың соңында Пасха жексенбісінің қазіргі күндерін анықтаған тарихи аргументтер мен әдістер сипатталған. Ұлыбританияда, онда сол кезде әлі де юлиан күнтізбесі қолданыста болған, Пасха жексенбісі 1662 жылдан 1752 жылға дейін (бұрынғы тәжірибеге сәйкес) Англикандық жалпы дұғалар кітабындағы (1662 жылғы Бірыңғайлық заңымен бекітілген) күндердің қарапайым кестесімен анықталды. Кесте алтын санмен және жексенбілік әріппен тікелей индекстелді, олар (кітаптың Пасха бөлімінде) бұрыннан белгілі деп есептелді. Британ империясы мен отарлары үшін Пасха жексенбісінің күнін жаңадан анықтау 1750 жылғы «Күнтізбе (Жаңа стиль) заңы» деп аталатын қосымшамен белгіленді. Бұл әдіс басқа жерлерде қолданылып жүрген Грегориандық ережеге сәйкес келетін күндерді беру үшін таңдалды. Заң оны Жалпы дұғалар кітабына енгізуді талап етті, сондықтан бұл жалпы Англикандық ереже болып табылады. Заңның түпнұсқасы 1765 жылғы Ұлыбритания заңдарында көруге болады. Заңға қосымшада мынадай анықтама бар: «Пасха күні (оған қалғандары байланысты) әрқашан толық Айдан кейінгі бірінші жексенбі, ол наурыздың жиырма бірінші күніне дейін немесе одан кейін болады. Егер толық Ай жексенбіде болса, Пасха күні келесі жексенбіде болады». Қосымшада «Пасха толымы» және «Шіркеу толымы» терминдері қолданылып, олардың нақты толық Айға жуық екені нақтыланады. Бұл әдіс жоғарыда сипатталғаннан мүлдем өзгеше, себебі жалпы жыл үшін бірінші алтын санды анықтайды, содан кейін үш кесте арқылы жексенбілік әріпті, «цифрді» және Пасха толымының күнін анықтайды, одан кейін Пасха жексенбісінің күні шығады. Эпакт тікелей көрсетілмейді. Цифр өзгермейтін шектеулі кезеңдер үшін (мысалы, 1900–2199 жылдар) қарапайым кестелерді пайдалануға болады (цифр күн және ай түзетулерінің әсерін көрсетеді). Клавиус еңбектері әдісті құрастыруда қолданылды, бірақ олар оны пайдалануда ешқандай рөл атқармайды. J. R. Stockton дұға кітабындағы және Күнтізбе заңындағы кестелерге сүйенетін тиімді компьютерлік алгоритмді (Таблицаларды қалай пайдалану туралы сипаттама қол жетімді болса) жасау жолын көрсетеді және оның процестерін сәйкес келетін кестелерді есептеу арқылы растайды.
Пасханың "парадоксалды" күндері
Орташа (солтүстік жарты шарында) көктемгі күн мен түннің теңелу уақыты мен ай фазаларының есептеу шамалары мен астрономиялық принциптерге сәйкес есептелген нақты мәндер арасындағы қарама-қайшылықтарға байланысты, кейде Пасха күнінің есептеу бойынша және шіркеу әкелеріне жатқызылған қағидаларды пайдалана отырып, астрономиялық әдістермен есептелген Пасха күнінің болжамды арасында айырмашылықтар туындайды. Бұл айырмашылықтар "парадоксальды" Пасха күндері деп аталады. 1474 жылғы "Календариум" еңбегінде Региомонтан 1475-1531 жылдар аралығындағы Альфонсин кестесіне сәйкес Нюрнберг бойлық бойынша Күн мен Айдың барлық қосылу уақытын есептеп шығарды. Ол өзінің еңбегінде 30 рет Юлиандық есептеу бойынша Пасханың астрономиялық Жарты айды пайдалану арқылы есептелген Пасхамен сәйкес келмейтінін тізімдеді. Он сегіз жағдайда күні бір аптаға, жеті жағдайда 35 күнге, ал бес жағдайда 28 күнге өзгеше болды. Людвиг Ланге Грегориандық есептеуді қолдана отырып, парадоксальды Пасха күндерінің түрлерін зерттеді және жіктеді. Астрономиялық есептеу бойынша алғашқы көктемгі толық ай жексенбі күніне тура келсе және есептеу де сол жексенбіні Пасха күні ретінде көрсетсе, тойланатын Пасха болжамды "астрономиялық" дұрыс Пасхадан бір апта бұрын болады. Ланге бұл жағдайды теріс апталық (хебдомадаль) парадокс (H− парадокс) деп атады. Егер астрономиялық есептеулер алғашқы көктемгі толық айды сенбі күніне көрсетсе және Пасха келесі жексенбіде емес, бір аптадан кейін тойланса, онда Пасха астрономиялық нәтижемен салыстырғанда бір апта кешігіп, есептеуге сәйкес тойланады. Ол мұндай жағдайларды оң апталық (хебдомадаль) парадокс (H+ парадокс) деп жіктеді. Егер астрономиялық теорияға және есептеу шамасына қатысты көктемгі күн мен түннің теңелуіне сәйкес айырмашылықтар болса, қарама-қайшылықтар одан да үлкен болады. Егер астрономиялық күн мен түннің теңелуіне сәйкес толық ай есептеу бойынша теңелу толық айынан бұрын болса, Пасха төрт немесе тіпті бес апта кешігіп тойланады. Мұндай жағдайларды Ланге бойынша оң теңелдік парадокс (A+ парадокс) деп атайды. Керісінше, есептеу бойынша теңелдік толық ай астрономиялық теңелдік толық айдан бір ай бұрын болса, Пасха төрт немесе бес апта бұрын тойланады. Мұндай жағдайларды теріс теңелдік парадокс (A− парадокс) деп атайды. Теңелдік парадокстар әрқашан бүкіл Жер шары үшін жаһандық түрде жарамды, өйткені күн мен түннің теңелуі мен толық айдың реті географиялық бойлыққа байланысты емес. Керісінше, апталық парадокстар көбінесе жергілікті және Жердің бір бөлігі үшін ғана жарамды, өйткені сенбі мен жексенбі арасындағы күннің өзгеруі географиялық бойлыққа байланысты. Есептеулер Венецияның бойлық координаталары үшін жарамды астрономиялық кестелерге негізделген, оны Ланге Грегориандық бойлық деп атады. 21 және 22 ғасырларда апталық парадоксальды Пасханың теріс күндері 2049, 2076, 2106, 2119 (жаһандық), 2133, 2147, 2150, 2170 және 2174 жылдары кездеседі. Оң апталық парадоксальды күндер 2045, 2069, 2089 (жаһандық) және 2096 жылдары болады. 2019, 2038, 2057, 2076, 2095, 2114, 2133, 2152, 2171 және 2190 жылдардағы оң теңелдік парадоксальды күндер. 2076 және 2133 жылдары екі парадокс (оң теңелдік және теріс апталық) кездеседі. Теріс теңелдік парадокстар өте сирек кездеседі. Олар 4000 жылға дейін тек екі рет болады: 2353 жылы, онда Пасха бес апта бұрын, ал 2372 жылы Пасха төрт апта бұрын тойланады.
Операциялар туралы ескерту
Пасхалық алгоритмдерді кестелерді пайдаланбастан көрсетуде, қарапайым механикалық немесе электрондық калькуляторларды қолданумен үйлесімді болғандықтан, бүтін сандармен қосу, алу, көбейту, бөлу, қалдық табу және мән беру операцияларын ғана қолдану қалыпты жағдай болды. Алайда, бұл шектеу компьютерлік бағдарламалау үшін тиімсіз, себебі оларда шартты операторлар мен операторлар тізбегі, сондай-ақ іздеу кестелері бар. Наурыздың күнін (22-ден 56-ға дейін) күн мен айға (22 наурыз – 25 сәуір) түрлендіруді мысалда келтіруге болады: 1=егер (DoM > 31) болса {Күн=DoM-31, Ай=Сәуір} әйтпесе {Күн=DoM, Ай=Наурыз}. Көбірек айтқанда, мұндай шарттарды қолдану Григориан күнтізбесінің негізгі есептеуін оңайлатуға көмектеседі.