Кіріспе

Көркемдік стиль, готика өнерінің түрі. Халықаралық готика – 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басында Бургундия (Франция) және Солтүстік Италияда бастау алған готика өнерінің кезеңі. Одан кейін ол Батыс Еуропаға кеңінен тарады, сондықтан осы кезеңнің атауын 19-шы ғасырдың соңында француз өнер тарихшысы Луи Куражо енгізді. Суретшілер мен жылжымалы туындылар, мысалы, жарықтандырылған қолжазбалар континент бойынша кеңінен саяхаттап, патшалар мен жоғары ақсүйектер арасында ортақ эстетика қалыптастырды және сарай элитасы үшін жасалған туындылардағы ұлттық стильдердің айырмашылықтарын едәуір азайтты. Басты ықпалдар – Солтүстік Франция, Нидерланды, Бургундия герцогтығы, Прагадағы императорлық сарай және Италия. Англияның Ричард II мен Богемияның Аннасы арасындағы сияқты патшалық үйленулер осы стильдің таралуына көмектесті. Бастапқыда бұл сарайлық мәдениеттің стилі болды, бірақ жаңадан пайда болған саудагерлік топтар мен кіші ақсүйектер тапсырыс берген өнерге де сәл күшті нұсқалары тарады. Солтүстік Еуропада стильдің "Кейінгі готика" деп аталатын жалғасы, әсіресе оның сәндік элементтері, 16-шы ғасырдың басына дейін кездесе берді, себебі классицизмнің қайта жандануынан бұрын оны алмастыру үшін жергілікті жерде ешқандай баламалы сәндік тіл пайда болған жоқ. Өнер тарихшыларының терминді қолдануы әртүрлі, кейбіреулері оны басқаларына қарағанда шектеулірек қолданады. Кейбір өнер тарихшылары бұл терминді "көп жағдайда аса пайдалы емес деп санайды, себебі ол айырмашылықтар мен таралу ерекшеліктерін де көзге ілмейтіндей етеді".

Даму

Богемия стилінің маңызды нұсқасы Киелі Рим империясының императоры Карл IV сарайында, Прагада дамыды, ол қысқа мерзімге Еуропа өнерінің дамуындағы басты күшке айналды. Карл Люксембург әулетінен тегін алып, болашақ Папа Клемент VI-дан тәлім алды, жастық шағында жеті жыл француз сарайында болып, сондай-ақ екі рет Италияға сапар шекті. Осы және отбасылық байланыстар оған Францияның түрлі сарайларымен, соның ішінде Авиньон Папалығымен және 1363 жылдан бастап Филипп Батыл басқарған Бургундияның Валуа герцогтығымен тығыз байланыс орнатты. Богемия стилі бастапқыда басқа орталықтардағы созылған бейнелерден мүлдем айырылып, әйелдер бейнелерінде байлық пен әдемілікке ие болды, бұл өте ықпалды болды. Карлдың кем дегенде бір итальяндық алтарьлық панелі болған, ол Италияда жасалып, Прагаға жіберілген, қазір сол жерде, оның мақтанышы – Карлштейн қамалында сақтаулы тұр. Прагадағы Киелі Вит соборының құрылысында ол алдымен француз сәулетшісін, содан кейін неміс Питер Парлерді пайдаланды. Стильдің дамуының көп бөлігі Италияда жүрді, және ол Альп тауларының солтүстігіне, Францияға ықпал ету үшін, ішінара Авиньондағы Папалық сарайға бекітілген итальян суретшілері арқылы, ал 1330 және 1340 жылдары Сиеналық стильдің алға басушысы Симоне Мартинидің резиденциясынан көрсетілген туындылар арқылы тарады. Республикалық Сиена стильдің дамуына зор әсер етті, бірақ кезең бойына өзінің сәнді готикалық стилін сақтап, кейіннен француз королдік отбасына жақын Миланның Висконти сарайы сарай стилінің ең маңызды итальяндық орталығы болды. Солтүстік Еуропада дамыған бұл стиль өз кезегінде итальян суретшілеріне де әсер етті. 1384 жылы жас король Ричард II мен Карл IV-нің қызы Анна Богемияның некесі Прага мен Лондонды байланыстырып, стильді Англияға жеткізуге көмектесті, бірақ Анна 1394 жылы қайтыс болды.

Патшалық портреттері

Халықаралық готиканың маңызды туындыларының бірі – монархтардың киелі тұлғалары бейнеленген портреттері. Кейбір жағдайларда, олардың қасиетті тұлғалармен бірге бейнеленуі, мысалы, Жан, Берри герцогы мен оның туыстарының «Très Riches Heures du Duc de Berry» қолжазбасындағы миниатюрасында Әулие Петрмен кездесуі сияқты, оларды жұмаққа қарсы алу сахналарын көрсетеді. Осы кезеңде монархтардың ең ерте сақталған панельдік портреттері пайда болды, сондай-ақ, патшалық қолжазбаларда оларды тапсырыс берген монархтың реалистік портреттерінің саны едәуір артты.

Сәулет

Архитектурада, стиль ұзақ сақталған жерлерде, оның жергілікті нұсқалары Англияда тікбұрышты архитектура, Германияда және Орталық Еуропада – Зондерготика, Францияда – тұтанды готика, ал кейін Португалияда – Мануэлин, Испанияда – Изабеллин деп аталады.

Сурет және мүсін

Сурет салу және мүсін өнерінде бұл стиль кейде неміс тілінде "Schöne Stil" немесе "Weicher Stil" ("Сұлу стиль" немесе "Жұмсақ стиль") деп аталады. Стилистикалық ерекшеліктері – монументалдылықты ығыстыратын асыл сәнділік, бай сәндік бояулар, созылған бейнелер және ағын сызықтар. Перспектива, көлемін беру және композицияны шебер пайдалану да бар. Бейнелер өз ортасында кеңірек орын алады, сонымен қатар шыншылдықпен бейнеленген өсімдіктер мен жануарларға қызығушылық танытылады. Кейбір туындыларда, әсіресе "Très Riches Heures du Duc de Berry" күнтізбелік суреттерінде, нағыз пейзаж суретінің бастамасы көрінеді. Солтүстік Еуропада стиль дамыған сайын сәндік безендірулер арта түсті, ал Италияда фигуралы суреттегі жетілуі ерте Ренессанс суретіне сіңіп кетті. Мүсін өнерінде итальяндық шеберлер классицизмге жақын болды және бұл қозғалысқа аз әсер етті; Лоренцо Гиберти көп жағынан осы стильге жақын, бірақ ерте Ренессанс классицизмінің ықпалында болғандай көрінеді. Клаус Слютер Бургундияның жетекші мүсіншісі болды және стильді монументалды эффектімен қолдана білген суретші еді. Көптеген мүсіншілердің есімдері белгісіз, стиль Солтүстік мүсіншілігінде сурет салудан ұзақ сақталды, себебі ерте Нидерланд суретінің егжей-тегжейлі реализмін мүсінге аудару қиын болды. Мадонна бейнесіндегі кішкентай ағаштан жасалған суреттер маңызды рөл атқарды және салыстырмалы түрде тасымалдауға оңай болғандықтан, стильдің Еуропаға таралуына көмектесті. Белгілі суретшілер: Шебер Теодерик және Богемиядағы Тршебон алтарының шебері, Пармент шебері, Жакмар де Эсдин және Франциядағы Лимбург ағайындары, сондай-ақ Италиядағы Джентиль да Фабриано, Лоренцо Монако және Пизанелло, соңғысы стильді ерте Ренессанс дәуіріне жеткізді. Бургундияда Жан Малуэль, Мельхиор Бродерлам және Анри Беллехозден кейін Роберт Кампен мен Ян ван Эйк ерте Нидерланд суретін үлкен иллюзия бағытына бұрды. Бертрам мен Конрад фон Зост Германияның жетекші аймақтық шеберлері болды, олар көбінесе қала тұрғындары үшін жұмыс істеді. 1390 жылға дейінгі ең жақсы сапалы тақта суреттері Италия мен Прага сотынан басқа сирек кездеседі. Олардың көптегені мансаптарында елдер мен аймақтар арасында саяхаттап, басқа орталықтардың стильдерімен танысты. Атап айтқанда, Бродерлам бірнеше жыл Италияда өткізді, және Пармент шеберінің өзі богемиялық болған деген болжам бар, өйткені оның француз туындылары өте аз және богемия өнеріне өте жақын. Безендірілген қолжазбалар стильдің маңызды құралы болып қала берді, ал Шерборн миссалы сияқты еңбектерде Йорк соборындағы Джон Торнтонның және Оксфордтағы Томас Глейзердің боялған шыныларынан басқа, ағылшын өнерінің маңызды үлесі болды. Ноттингемдік алабастр мүсіндері, стандартты үлгілер бойынша шеберханаларда көптеп өндірілді және Батыс Еуропаның барлық шіркеулеріне экспортталды. Миланнан шыққан Джан Галеаццо Висконтинің "Сағаттары" және Карл IV ұлының "Венцеслас Киелі кітабы" (неміс тіліндегі мәтінімен) маңызды туындылар болды. Шерборн миссалы сияқты екеуі де әсем безендірілген шекараларымен ерекшеленеді. Берри герцогы Джон, француз патшаларының ұлы және ағасы, қолжазбалардың ең жомарт тапсырыс берушісі және Лимбург ағайындарының, Брюссель инициалдарының шебері мен Жакмар де Эсдиннің басты жұмыс берушісі болды, сондай-ақ көптеген басқа суретшілерді пайдаланды. Басқа ірі коллекционерлерге Карл IV ұлы Венцеслас, Джон Ланкастер, Бедфордтың 1-ші герцогы, Англияның Генрих IV ұлы және ағылшын Франциясының "регенті", сондай-ақ Бургундия герцогтары кірді. Он бесінші ғасырда Фландрия қалалары, әсіресе Брюгге, Парижден қолжазбаларды безендіру және тақта суреті орталығы ретінде озып кетті.

Тапталған

Халықаралық готика стиліне қосымша мүмкіндік Аррас, Турне және Париж гобелен тоқу орталықтары арқылы ұсынылды, онда 1418–1436 жылдар аралығындағы ағылшын окупациясы гобелен өндірісін тұрақты түрде тоқтатты. Бургундия герцогтарының тұрақты демеуімен, олардың сарайлық Халықаралық готика стилі, созылған тұлғалар, киімнің бай детальдары, тығыз композиция, қабаттастырылған фигуралар, қолжазбаларды безендірушілерге және тікелей суретшілерге: Аррас қаласында қоныстанған суретші Бадуан де Бэйлль, ондағы және Турнедегі гобелен шеберханаларына эскиздер ұсынды, онда жергілікті стиль элементтерін ажырату қиын (Вейгерт, 44-бет). Чатсуорт аң аулары (Виктория және Альберт мұражайы) Гастон де Фойдың аң ауы туралы кітабынан және замандас романдарының Троя соғысы циклдарының көптеген тоқымаларынан шабыттанды. Гобелен де тасымалданатын өнер түрі болды. Сюиталар иелерімен бірге жылытылмаған және бос сарайлардан екіншісіне көшіп жүретін. Гобелен тоқушыларын шеберханаларын көшіруге көндіруге болар еді, бірақ олар ағылшын жүннің қолжетімділігіне тәуелді болды. Бұл өнерде діни және дүниелік сюжеттер басық болды. Кейінгі готика стилінің, жаппай жоғалып кеткендіктен, көбінесе назардан тыс қалған бір түрі – боялған маталар, олар тоқыма гобелендерге арзан балама ретінде қызмет етті, бірақ тиісті тақырыптармен қысқа мерзімде жасалуы мүмкін.

Қозғалыстың шыңы

Шамамен 1390-1420 жылдар аралығында Еуропаның қашық аймақтарында жасалған туындылардың арасында ерекше жақын байланыс байқалды. Солтүстікте Limbourg ағайындарының «Très Riches Heures» миниатюралары, Италияда Лоренцо Монаконың «Сиқыршыларға табыну» туындысы, сондай-ақ көптеген елдердегі мүсіндер мен миниатюраларда өте стильделген, биік тұлғалар, ұзын сақалды еңбекке толы ерлер мен қимылмен бейнеленген фигуралар кездеседі. Қазіргі Таяу Шығыс немесе Византия империясының киімдеріне ұқсас экзотикалық киімдер Киелі кітап сюжеттеріндегі кейіпкерлерге кигізілген; кейбір кейіпкерлер осы киімдерді көрсету үшін ғана қосылғандай көрінеді. Көптеген дәстүрлі діни көріністердегі кейіпкерлердің саны күрт артқан; Сиқыршылардың ілесі көп, ал Крестке айдалу көбінесе көп адамды қамтитын оқиғаға айналады. Бұл жаңашылдық өзінің стилінен де ұзақ өмір сүрді.

Халықаралық сәттің аяқталуы

1423 жылы Флоренцияда "Халықаралық готика кескіндемесінің ең биік шыңы" деп саналатын Джентиль да Фабрианоның "Ғайсапатты құрметтеу" (төменде) картинасы таныстырылды. Одан кейін Мазолино мен Масаччоның (1424–26) Бранкаччи капелласын безендеуі жаңа стильдің қадамжарылысы ретінде мойындалды. Осыған ұқсас, Лимбург ағайындарының шедеврi "Дюк де Берридің аса бай сағаттары" бірнеше жылдан кейін Турин-Милан сағаттарымен жалғасты, бұл Берри герцогы үшін ондаған жыл бұрын Пармент шебері бастаған қолжазбаның жалғасы болды. Готикалық негізді сақтай отырып, ол кескіндемеде мүлдем жаңа стильді дамытты. Бірақ Флоренция мен басты сарайлардан тыс, Халықаралық готика әлі де үстемдік құрды, Италия мен Альптың солтүстігіндегі Еуропа арасында қайтадан айқын айырмашылықтар тудыра отырып, бірте-бірте дамыды. Өнер мен архитектура ерте Ренессанс дәуіріне көшті.