Француз ақыны және қылмыскер: Франсуа Вийонның өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Француз ақыны және қылмыскер

Франсуа Вильон (fʁɑ̃swa vijɔ̃, – 1463 жылдан кейін) – Кейінгі орта ғасырлардың ең белгілі француз ақыны. Ол қылмыстық қызметпен айналысып, құқық қорғау органдарымен бірнеше рет қақтығысқа түсті. Вильон өзінің осы тәжірибелерінің бір бөлігін өлеңдерінде суреттеген.

Туу

Вильон 1431 жылы Парижде дүниеге келген. Бір дереккөз бұл күнді " .

Студенттік өмір

Виллон шамамен он екі жасында өнер саласында білім алуға кірісті. 1449 жылы Париж университетінен бакалавр, ал 1452 жылы магистр дәрежесін алды. Осы жылдан 1455 жылға дейін оның қызметі туралы ештеңе белгілі емес. «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымында (1910-1911) былай делінген: «Богемиялық көзқарастары бар жас түлек не істеуі мүмкін еді деген болжамдармен, әдеттегідей, осы кезеңді толтыруға әрекеттер жасалған, бірақ олар көбінесе нәтижесіз болды».

Қылмыстық әрекеттер

1455 жылғы 5 маусымда оның өміріндегі алғашқы маңызды оқиға болды. Сен-Жак көшесінде Жайлз есімді діни қызметкер мен Изабел есімді қызбен бірге келе жатқанда, ол Жан ле Арди есімді бретондықпен кездесті, ол өнер магистрі еді, сонымен қатар Филипп Шермуа (немесе Сермуаз немесе Сермез) есімді діни қызметкермен бірге болды. Дау-жанжал шығып, қылыштар тартылды. Виллонға шабуыл жасап, бірінші қанды қанды деп айыпталған Сермуазға тек қылышпен қарсы соққы беріп қана қоймай, сонымен қатар оны жерге жығып тастаған таспен ұрды. Ол жараларынан көз жұмды. Виллон қашып кетіп, елден қуылды. Бұл үкім 1456 жылдың қаңтарында король Карл VII-ден кешірім алып, Сермуаз Виллонды өлмей тұрып кешіргенін мәлімдеген екі петицияның екіншісін алғаннан кейін күшін жойды. Ресми кешірімнің екі нұсқасы бар; біреуінде кінәлі «Франсуа де Логос, әлде Виллон» («Франсуа де Логос, басқаша айтқанда Виллон»), екіншісінде «Франсуа де Монкорбьер» деп көрсетілген. Ол сонымен қатар жараларын емдеген шаштараз-хирургқа өзін «Мишель Мутон» деп таныстырған деседі. Бұл іске қатысты құжаттар оның шамамен жиырма алты жаста екенін көрсетеді, осылайша оның туған күнін растайды. 1456 жылғы Рождествоға таяу Наварр колледжінің капелласы бұзылып, бес жүз алтын тәж ұрланды. Виллон бұл тонауға қатысқан. Көптеген ғалымдар оның одан кейін Парижден қашып кетіп, қазір «Кіші өсиетнама» («Le Petit Testament») немесе «Мұра» («Legacy» немесе «Bequests») деп белгілі болған туындысын сол кезде жазғанын сендіреді. Ұры келесі жылдың наурыз айында ғана анықталды, ал полиция мамыр айында ғана студенттерден құралған ұрылардың тобының ізіне түсті, себебі олардың бірі Гай Табаридің салғырттығынан. Тағы бір жыл өткен соң, Табари тұтқындалғаннан кейін корольге шөлмеушілік етіп, Виллонды ұрылардың жетекшісі деп айыптады және оның Анже қаласына, кемінде, сол жерде ұқсас ұрлықтарды ұйымдастыру үшін барғанын мәлімдеді. Виллон осы немесе басқа қылмысы үшін елден қуылды; ол Парижге қайтуға тырыспады. Төрт жыл бойы ол саяхаттап жүрді. Ол достары Регнье де Монтиньи мен Колин де Кайо сияқты, қарақшылардың кешіп жүретін тобының мүшесі болған болуы мүмкін.

On 5 June 1455, the first major recorded incident of his life occurred. While in the Rue Saint Jacques in the company of a priest named Giles and a girl named Isabeau, he met a Breton named Jean le Hardi, a master of arts, who was also with a priest, Philippe Chermoye (or Sermoise or Sermaise). A scuffle broke out and daggers were drawn. Sermaise, who is accused of having threatened and attacked Villon and drawn the first blood, not only received a dagger thrust in return, but a blow from a stone, which struck him down. He died of his wounds. Villon fled, and was sentenced to banishment – a sentence which was remitted in January 1456 by a pardon from King Charles VII after he received the second of two petitions which made the claim that Sermaise had forgiven Villon before he died. Two different versions of the formal pardon exist; in one, the culprit is identified as "François des Loges, autrement dit Villon" ("François des Loges, otherwise called Villon"), in the other as "François de Montcorbier." He is also said to have named himself to the barber surgeon who dressed his wounds as "Michel Mouton." The documents of this affair at least confirm the date of his birth, by presenting him as twenty six years old or thereabouts. Around Christmas 1456, the chapel of the Collège de Navarre was broken open and five hundred gold crowns stolen. Villon was involved in the robbery. Many scholars believe that he fled from Paris soon afterward and that this is when he composed what is now known as the Le Petit Testament ("The Smaller Testament") or Le Lais ("Legacy" or "Bequests"). The robbery was not discovered until March of the next year, and it was not until May that the police came on the track of a gang of student robbers, owing to the indiscretion of one of them, Guy Tabarie. A year more passed, when Tabarie, after being arrested, turned king's evidence and accused the absent Villon of being the ringleader, and of having gone to Angers, partly at least, to arrange similar burglaries there. Villon, for either this or another crime, was sentenced to banishment; he did not attempt to return to Paris. For four years, he was a wanderer. He may have been, as his friends Regnier de Montigny and Colin des Cayeux were, a member of a wandering gang of thieves.

"Екінші өсиет" 1461

Виллонның қайда болғаны туралы келесі мәлімет 1461 жылдың жазына қатысты; Виллон сол жазды Меунг-сюр-Луардағы епископ түрмесінде өткізгенін жазды. Оның қылмысы белгісіз, бірақ сол жылы жазылған "Завет" ("Le Testament") атты еңбегінде ол Орлеан епископы Тибо д'Оссиньиге қарсы ашумен сөйлейді. Виллон король Людовик XI таққа отырған кезде өткен жалпы кешірім кезінде босатылған болуы мүмкін және 1461 жылдың 2 қазанында қайтадан бос адамға айналды. 1461 жылы ол ең танымал туындысын, "Заветты" (немесе "Ұлы Заветты", басқаша аталатынын) жазды. 1462 жылдың күзінде ол тағы да Сент-Бенуа монастырында тұрды.

Шөгеру және жоғалу

1462 жылдың қараша айында Виллон ұрлық жасағаны үшін түрмеге қамалды. Ол қазіргі Париждегі Шатель алаңында орналасқан Гранд-Шатель бекінісіне жеткізілді. Дәлелдер жетіспегендіктен, Наварр колледжін тонау туралы бұрынғы айып қайта көтерілді. Патшаның кешірімі келмегенімен, кепілдік қабылданды және Виллон босатылды. Бірақ ол дереу көшедегі дауға қатысты. Ол тұтқындалып, қиындыққа душар етілді және өлім жазасына кесілді ("pendu et étranglé"), алайда 1463 жылдың 5 қаңтарында парламент осы үкімді елден қууға алмастырды. Виллонның 1463 жылдың қаңтарынан кейінгі тағдыры белгісіз. Рабеля оның туралы екі әңгімені қайта баяндайды, бірақ олар көбінесе нақты негізі жоқ деп есептеледі. Энтони Боннер ақынның Паристен шығарда "денсаулығы мен рухы сыныққан" болуы мүмкін деген болжам жасады. Боннер бұдан әрі былай деп жазады:

Шығармалары

"Кішкентай келісім", сондай-ақ "Лейс" деп те аталатын туынды 1456 жылдың соңында жазылған. Бұл жұмыс – Виллонның өсиеті, оның достары мен таныстарына қалдырылатын мүліктердің тізімін қамтитын ирониялық, комедиялық өлең. 1461 жылы, отыз жасында Виллон "Le grand testament" (1461–1462) деп белгілі болған ұзақ туындысын жазды. Бұл, әдетте, Виллонның ең ұлы туындысы деп есептеледі, және туындының өзінде Виллонның осылай сезінгенін көрсететін дәлелдер бар. "Лейс" және "Le grand testament" туындыларынан басқа, Виллонның сақталған туындыларына көптеген өлеңдер кіреді. Осы қысқа өлеңдердің 16-сы мазмұны жағынан түрлі-түрлі, кейбіреуі терең, ал кейбіреуі жеңіл. Виллонға ерте заманнан бері ұрлар жаргонындағы тағы он бір өлең жатқызылған, бірақ көптеген ғалымдар оларды Виллонның стилін ұстанған басқа ақындардың туындылары деп санайды.

Талқылау

Вильон поэзия тақырыптары тұрғысынан зор жаңашыл болды және осы тақырыптар арқылы формаларды жаңартты. Ол ортағасырлық сарайлық идеалды толық түсінді, бірақ көбінесе қалыпты жолға қарсы жазып, құндылықтарды өзгертіп, дарға асылуға тиіс қарапайым адамдарды мақтап, қуана пародияға немесе ұятсыз әзілдерге батып, сөздік пен лексикасын үнемі жаңартты; кейбір шағын өлеңдерде парижтік ұрылардың жаргоны кеңінен қолданылған. Дегенмен Вильонның өлеңдері көбінесе оның жеке өмірі туралы, кедейлік, қиындықтар мен сот процестерінің тізімі, оның өлеңдерінің арналған аудиториясымен ортақ болған жағдай. Вильонның өлеңдері құпиялар мен жасырын әзілдерге толы. Олар сол заманғы жаргонмен және Вильон араласқан қылмыстық әлем субмәдениетімен сіңіп кеткен. Оның туындылары жеке әзілдерге толы және ортағасырлық Париждегі байлар, патша шенеуніктер, заңгерлер, әйелдер мен полицейлердің есімдерімен құралған.

Толық жұмыстар

Джордж Хейер (1869–1925; романшы Геorgetт Хейердің әкесі) 1924 жылы аударма жариялады. Оксфорд университетінің баспасы Франсуа Виллонның «Көріністері» («The Retrospect of Francois Villon») кітабын шығарды: «Тәураттан» («Le Testament») және оған бастайтын үш балладаның, I-ден XLI-ға дейінгі гуитайнның ағылшын тіліне аудармасы, аударған – Джордж Хейер (Лондон, 1924). 1924 жылғы 25 желтоқсанда «The Times Literary Supplement» газетінде мақала жарық көрді, 886-бетте, онда былай делінген: «Виллонның осы аудармасы мырза Дж. Херон Леппердің тамаша аудармасынан кейін бірнеше ай өткен соң пайда болғаны өкінішті. Дегенмен, мырза Хейердің жұмысы да өте жақсы: ол ескі сөздер мен архаикалық тіркестерді шеберлікпен қолданып, Виллонның гуитайнның лирикалық күшін сақтайды. Оның нұсқасын мырза Леппердің нұсқасымен салыстыру қызықты: екеуі де түпнұсқаға ғылыми тұрғыдан адал, бірақ олардың арасындағы айырмашылықты байқағанда таңғалуға болады». Джордж Хейер француз тілін жетік меңгерген, сондықтан француз және ағылшын тілдері қарама-қарсы беттерде берілген. Кітапта тарихи және әдеби ескертулер де бар. Джон Херон Леппер 1924 жылы аудармасын жариялады. Тағы бір аударманы 1960 жылы Антони Боннер жариялады. Питер Дейлдің 1974 жылғы өлеңге аудармасы ақынның ұйқас схемасын сақтайды. Барбара Саржент Баурдың 1994 жылғы толық жинағы Виллонға жатқызылатын, бірақ ортағасырлық имитатордың туындысы болуы мүмкін 11 өлеңді қамтиды. 2013 жылы Дэвид Георджидің ағылшын тіліндегі жаңа аудармасы жарық көрді. Кітапта Виллонның француз тіліндегі түпнұсқасы да бар, ол ағылшын тіліндегі нұсқасының қарама-қарсы бетінде басылған. Кітаптың соңындағы ескертулер өлеңдер мен ортағасырлық Париж туралы көптеген мәліметтер береді. «Георджидің аудармасы басқа аудармалардан гөрі Виллонның әйгілі дарға асылу әзілдерін, сөз ойындарын, қызық әңгімелерін және каламбурларын баса көрсетеді». Осы үш өлең Россеттидің 1870 жылғы «Өлеңдер» кітабының «негізгі мәтіндері» болды, онда алыс өткен, орташа өткен және қазіргі заманның тақырыптары зерттелген. Россетти «Өлі әйелдердің балладасы»; «Өлімге, оның әйеліне»; және «Анасының біздің әйелге қызметі» өлеңдерін пайдаланған. «Өлі әйелдердің балладасы» Данте Габриэль Россеттидің аудармасындағы қайырман ретінде қолданылған.

George Heyer (1869–1925; father of novelist Georgette Heyer) published a translation in 1924. Oxford University Press brought out The Retrospect of Francois Villon: being a Rendering into English Verse of huitains I TO XLI. Of Le Testament and of the three Ballades to which they lead, transl. George Heyer (London, 1924). On 25 December 1924 it was reviewed in The Times Literary Supplement, p.886 and the review began "It is a little unfortunate that this translation of Villon should appear only a few months after the excellent rendering made by Mr. J. Heron Lepper. Mr. Heyer's work is very nearly as good, however: he makes happy use of quaint words and archaic idioms, and preserves with admirable skill the lyrical vigour of Villon's huitains. It is interesting to compare his version with Mr. Lepper's: both maintain a scholarly fidelity to the original, but one notes with a certain degree of surprise the extraordinary difference which they yet show." George Heyer was a fluent and idiomatic French speaker and the French and English are printed on opposite pages. The book also contains a number of historical and literary notes. John Heron Lepper published a translation in 1924. Another translation is one by Anthony Bonner, published in 1960. Peter Dale's verse translation (1974) follows the poet's rhyme scheme. Barbara Sargent Baur's complete works translation (1994) includes 11 poems long attributed to Villon but possibly the work of a medieval imitator. A new English translation by David Georgi came out in 2013. The book also includes Villon's French, printed across from the English. Notes in the back provide a wealth of information about the poems and about medieval Paris. "More than any translation, Georgi's emphasizes Villon's famous gallows humor his word play, jokes, and puns". These three poems were "central texts" to Rossetti's 1870 book of Poems, which explored themes from the far past, mid past, and modern time. Rossetti used "The Ballad of Dead Ladies"; "To Death, of his Lady"; and "His Mother's Service to Our Lady". It is the refrain in The Ballad of Dead Ladies, Dante Gabriel Rossetti's translation

Сыншыл пікірлер

Виллонның өлеңдері жазылғаннан кейінгі онжылдықтарда кең танымал болды. 1489 жылы Пьер Левет оның өлеңдерінің басылған жинағын шығарды. Осы басылымнан кейін бірден бірнеше басылым жарық көрді. 1533 жылы ақын және гуманистік ғалым Клемент Маро маңызды басылымды жариялады, онда ол Виллонды француз әдебиетіндегі ең ірі ақындардың бірі деп мойындады және бұрынғы, көбірек қате жіберген баспагерлер енгізген қателерді түзетуге тырысты.

Сахна

Джастин Хантли Маккартидің 1901 жылғы «Егер мен патша болсам» пьесасы мен романы Виллонды романтикалық тұрғыдан бейнеледі, «Бір күндік патша» тақырыбын қолданып, ақынға әдемі асыл әйелмен бақытты аяқтау сыйлады. «Көксеген патша» – Рудольф Фримлдің 1925 жылғы опереттасы. Маккартидің пьесасы негізінде екі фильм түсірілді. (Төмендегіге қараңыз.) 1928 жылы Курт Вейл мен Бертольд Брехт жазған «Дрейгрошенопер» (The Threepenny Opera) Виллонның өлеңдеріне шала байланысты бірнеше ән қамтиды. Бұл өлеңдерге «Франк Гонтьедің наразылықтары», «Гросс Маргоның балладасы» және «Виллонның эпитафиясы» кіреді. Брехт Виллонның өлеңдерінің неміс тіліндегі аудармаларын пайдаланды, оларды К. Л. Аммер (de) дайындаған, бірақ Кламмерге авторлық құқық берілмеген. Даниэла Фишерова Виллонның сотына арналған «Ходина мези псем а влкем» атты пьеса жазды, ол «Ит пен қасқыр» деп аударылады, бірақ сөзбе-сөз «Ит пен қасқыр арасындағы сағат» деп аударылады. Нью-Йорктегі Джульярд мектебі 1994 жылы Майкл Майердің режиссерлігімен Майкл Филип Уордтың музыкасымен осы пьесаны қойды.

Кино және теледидар

Маккартидің пьесасы Уильям Фарнумның қатысуымен 1920 жылы түсірілген «Егер мен король болсам» атты үнсіз фильмге, сондай-ақ Франк Ллойдтың режиссерлік жасаған, Престон Стерджестің 1938 жылғы нұсқасына негіз болды, онда Рональд Колман Франсуа Виллон, Базил Ратбон Луи XI және Франсис Дие Кэтрин рөлінде ойнады. Рудольф Фримлдің «Вагабон король» опереттасы 1930 жылы Дэннис Кинг пен Жаннет Макдональдтың қатысуымен екі түсті Technicolor фильмінде, ал 1956 жылы Оресте Киркоп пен Кэтрин Грейсонның қатысуымен қайта түсірілді. Маккартидің пьесасы 1945 жылы Андре Цвобода режиссерлік еткен «Франсуа Виллон» француздық тарихи драмалық фильмі үшін тағы да бейімделді, онда Серж Реджан, Жан Роджер Коссимон және Анри Кремьео ойнады. 1981 жылы Батыс Германияда Франсуа Виллонның телебиографиясы түсірілді, басты рөлде Жорг Плева ойнады. Үлкен экранда 1987 жылы Франция, Германия және Румыния бірлесіп түсірген 195 минуттық «Франсуа Виллон, poetul vagabond» фильмі пайда болды, режиссері – танымал румын режиссері Сержиу Николаеску. «Сүйікті қарақшы» – Джон Бэрримор, Конрад Вейдт және Марселин Дей ойнаған 1927 жылғы американдық үнсіз романтикалық оқиғалар фильмі, ол Виллонның өміріне шала-шала негізделген. Виллонның шығармалары 1936 жылғы «Тас орман» фильмінде кездеседі. Басты кейіпкер Габби, Бетт Дэвис ойнаған жол жиегіндегі асхана қызметкері, кеңірек мүмкіндіктерге ұмтылады; ол Виллонды оқып, Лесли Ховард ойнаған саяхатшы «интеллектуалға» оның өлеңдерінің бірін жатқа айтады.

Жарияланымдар

Виллонның "Tout aux tavernes et aux filles" поэмасын ағылшын тіліне 19 ғасырдағы ақын Уильям Эрнест Хенли "Villon’s Straight Tip To All Cross Coves" деп аударды. Хенлиге жатқызылатын тағы бір өлең – ұрылар жаргонында жазылған "Villon’s Good Night". Дон Маркиздің "Архи" және "Мехитабель" өлеңдерінде Виллонның қайта туған мысықтан жазылған өлең бар. Келесі кезең Джордж Херриман архи және мехитабель суреті. Урсула К. Ле Гуиннің 1962 жылы жарық көрген "Париждегі сәуір" атты әңгімесінде ортағасырлық француз тілінің американдық профессоры Парижде Виллонның қалай өлгеніне қатысты шешілмеген мәселені зерттейді. Күтпеген жағдайда ол уақыт арқылы 1400 жылдардың соңына саяхаттап, жауабын табады. Автор Дорис Лесли 1962 жылы "Мен қайтып келемін: Франсуа Виллонның тарихы" атты тарихи роман жазды. Антонио Скарметаның "El cartero de Neruda" романында Виллон жергілікті бар иесінің қызын азғырудан гөрі нашар қылмыстар үшін дарға асылған деп айтылады. "Шершіндер қаласындағы түн немесе Франсуаны күту" поэмасы Франсуа Виллонның өмірін көрсетеді. Ол ақынды білген және оның есімін "Завет" жолдарында табуға болатын адамның естеліктері түрінде жазылған. Италиялық автор Виллонның өмірі мен шығармаларына негізделген графикалық роман жазып, суреттеді. 2017 жылы жарық көрген кітаптың атауы – Je, François Villon [Мен, Франсуа Вильон]. Роберт Луис Стивенсонның "Түнге арналған жатақхана: Фрэнсис Виллонның тарихы" атты әңгімесінде ақын қылмыс пен үмітсіздік торына қараша айының қарлы түнінде түседі. Хантер Томпсонның американдық мотоцикл бандиттері туралы "Адам періштелері" (1966) кітабы мына цитатамен басталады: "Мен күштімін, бірақ билігім жоқ. Мен бәрін жеңіп, сонда да жеңілгенмін. Таң атқанда мен "жақсы түн" деймін. Жатар кезде құлап қалудан қатты қорқамын", – ол бұл сөздерді Виллонға жатқызады.