Кристина Пизан: Француз ақыны және феминисттік ойлар авторы

Кіріспе

Италиялық ақын және жазушы (1364 – шамамен 1430)

Кристина де Пизан немесе Пизан (, ; туған Кристина да Пиццано; 1364 жылдың қыркүйегі – ), Италияда туған француз ақыны және Франция корольі Карл VI мен бірнеше француз герцогтарының сарай жазушысы. Кристина де Пизан күйеуі қайтыс болғаннан кейін ортағасырлық Францияда сарай жазушысы болып қызмет етті. Кристинаның демеушілері Орлеан герцогы Людовик I, Бургундия герцогы Филипп Батыл және оның ұлы Жан Қорқытпас болды. Оның шығармалары феминистік жазбалардың ең алғашқыларының бірі саналады, оларға роман, поэзия және биография кіреді, сонымен қатар әдеби, тарихи, философиялық, саяси және діни шолулар мен талдаулар жазған. Оның ең белгілі еңбектері – «Ханымдар қаласының кітабы» және «Ханымдар қаласының қазынасы», екеуі де ол Бургундияның Жан Қорқытпас үшін жұмыс істеген кезде жазылған. Оның ханшайымдарға, ханзадаларға және рыцарьларға арналған кеңестер кітаптары 16 ғасырға дейін басылып тұрды. Соңғы онжылдықтарда Кристинаның еңбектерін Charity Cannon Willard, Earl Jeffrey Richards, Suzanne Solente, Mathilde Laigle және Marie Josephe Pinet ғалымдарының күш-жігерімен қайтадан танымал етті.

Жеке өмір

Кристина де Пизан 1364 жылы Италияның Венеция республикасында дүниеге келді. Ол Томазо ди Бенвенуто да Пиццаноның қызы еді. Оның әкесі Томас де Пизан деп аталды, бұл отбасының тегі Болонияның оңтүстік-шығысындағы Пиццано ауылынан (қазіргі уақытта Монтеренцио муниципалитетіне кіреді) шыққан. Оның әкесі дәрігер, сарай астрологы және Венеция Республикасының кеңесшісі болып жұмыс істеді. Томас де Пизан Франция королі Карл V сарайына астролог қызметіне тағайындалды және 1368 жылы Кристина Парижге көшті. 1379 жылы Кристина де Пизан нотариус және патша хатшысы Этьен дю Кастельге үйленді. Олардың үш баласы болды. Оның қызы 1397 жылы король қызы Маридің серігі ретінде Доминикандық Сен-Луи де Пуасси монастырына кесіп, монах болды. Кристиннің күйеуі 1389 жылы, әкесі қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, обадан көз жұмды. Осылайша Кристина анасы мен балаларын асырау міндетіне қалды. Ол күйеуінің мұрасынан ақша алуға тырысқанда, күйеуіне төленбеген жалақыны қайтару бойынша күрделі сот дауларына тап болды. 1389 жылдың 4 маусымында Сенс архиепискобы мен корольдің кеңесшісі Франсуа Шантеприм оған қарсы қозғалған сот ісі бойынша шешімде Кристина "демуазель" және "Этьен дю Кастельдің жесірі" деп аталды.

Жазушылық мансап

Өзін және отбасын асырау үшін Кристин сот хатшысы болды. 1393 жылы ол махаббат балладаларын жазып, сарайдағы бай меценаттардың назарын аударды. Кристин жемісті жазушыға айналды. Оның кітаптарын шығарудағы қатысуы және саяси тұрақсыздық кезінде меценаттықты тиімді пайдалануы оған Еуропадағы алғашқы кәсіби әйел жазушы атағын әкелді. Туған жері бойынша венециялық болғанымен, Кристин Францияға деген ыстық патриотизмді білдірді. Ол француз корольдік отбасымен эмоционалды және қаржылық байланыс орнатты, оның мүшелеріне алғашқы балладаларын сыйлады немесе арнады, соның ішінде Бавариялық Изабелла, Орлеан герцогы Людовик I және Беррилік Мари. 1402 жылы ол королева Изабелланы "Францияның биік, ұлы тәж киген королевасы, өте қаһарлы ханшайым, қуатты әйел, қалайы сәтте туған" деп сипаттады. Францияны Карл VI басқарды, ол бірнеше психикалық күйзелістерге ұшырады, бұл француз монархиясы үшін басшылық дағдарысты тудырды. Ол көбінесе сарайдан қашық болды және соңында патша кеңесінің мақұлдауымен ғана шешім қабылдай алды. Королева Изабелла күйеуі сарайда болмағанда басқаруға номиналды түрде жауапты болды, бірақ патша отбасының мүшелері арасындағы жанжалды тоқтатуға тырыспады. Бұрын Кастилиялық Бланш корольдік сарайдың тұрақтылығында маңызды рөл атқарды және Францияның регенті ретінде әрекет етті. Кристин әйелдердің қасиеттері туралы бірнеше еңбек жариялады, королева Бланшқа сілтеме жасап, оларды королева Изабеллаға арнады. Кристин Францияның троялықтардың ұрпақтарымен құрылғанына және оның патшалық отбасымен басқаруы Аристотельдік идеалға сәйкес келетініне сенді. 1400 жылы Кристин "Отеяның Гекторға хаты" (L'Épistre de Othéa a Hector) атты кітап жариялады. Кітап алғаш жарық көрген кезде, ол Карл VI-ның інісі Орлеандық Людовикке арналды, ол сарайда Францияның болашақ регенті ретінде қарастырылды. "Отеяның хаты" атты шығармасында даналық құдайы Отея Троялық Гекторға мемлекеттік басқару және саяси қасиеттер туралы сабақ берді. Кристин 1400 жылы "Отеяның хаты" атты кітаптың әсем безенділген, сәнді басылымдарын шығарды. 1408-1415 жылдар аралығында Кристин кітаптың қосымша басылымдарын шығарды. Өмірі бойы ол меценаттар үшін жекелеген прологтары бар кітаптың қайта басылымдарын шығарды, соның ішінде 1403 жылы Батыл Филипп үшін, 1404 жылы Беррилік Жан және Англияның Генрих IV үшін басылымдар. Орта ғасырдың соңында меценаттық өзгерді. Мәтіндер әлі де үздіксіз орама қолжазбалар түрінде шығарылып, таратылды, бірақ олардың орнына байланысқан кодекстер көбірек пайда болды. Корольдік отбасының мүшелері кітаптарға тапсырыс беру арқылы жазушылардың меценаттарына айналды. Материалдар арзандаған сайын кітап саудасы дамыды, сондықтан жазушылар мен кітап жасаушылар француз ақсүйектері үшін кітаптар шығарды, олар өз кітапханаларын құруға мүмкіндік алды. Осылайша Кристин қаржылық тұрақты қолдау көрсететін жалғыз меценаты болмады және патша сарайымен және корольдік отбасының әртүрлі топтарымен – Бургундия, Орлеан және Берри – байланысты болды, олардың әрқайсысының өз сарайлары болды. Өмірі бойы Кристин жеке меценаттар үшін бірнеше ақылы жобаларды жүзеге асырды және кейіннен бұл жұмыстарды Франция ақсүйектері арасында тарату үшін жариялады. 1402 жылы Кристин "Querelle du Roman de la Rose" атты әдеби дауға қатысты. Кристин Жан де Мённың "Гүлдер романының" әдеби құндылығын күмәндандырды, ол әулеттік махаббаттың конвенцияларын сатиралық сипаттаған және әйелдерді жасырушылар ретінде сынды түрде бейнелеген. Француз және ағылшын патшалары арасындағы жүз жылдық соғыс кезінде Кристин 1403 жылы Le Chemin de long estude атты түс көру аллегориясын жазды. Бірінші тұлғада жазылған ол және Кума Сибилласы бірге саяхаттайды және әлемнің жағдайы туралы төрт аллегория – Байлық, Ақсүйектер, Батырлар және Даналық – арасындағы пікірталасқа куә болады. Кристин әділдікті жер бетіне қажетті қасиеттері бар бір ғана монарх әкелуі мүмкін деп санайды. 1404 жылы Кристин Карл V-тің өмірін "Le Livre des fais et bonnes meurs du sage roy Charles V" атты еңбегінде идеалдық патша және саяси көшбасшы ретінде бейнеледі. Хрониканы Бургундиялық Батыл Филипп тапсырыс берген, ал хроникада Кристин патша сарайының жағдайына баға берді. Карл V-тің латын тілін оқудағы күш-жігерін мақтап, ол замандастарының заңды оқып беру үшін бейтаныс адамдарға жүгінуіне өкініш білдірді. Кітап аяқталмас бұрын Батыл Филипп қайтыс болды, ал Кристин 1405 жылы жаңа меценат табу үшін кітапты Берри герцогы Жанға ұсынды. Ол 1406 жылы Батыл Филипптің мұрагері Қорқытсыз Жаннан кітап үшін 100 ливр алды және 1412 жылға дейін оның сарайынан кітаптар үшін төлем ала берді. 1405 жылы Кристин Le Livre de la cité des dames (Қала әйелдері кітабы) және Le Livre des trois vertus (Үш қасиет кітабы, "Қала әйелдері қазынасы" деп белгілі) кітаптарын жариялады. Le Livre de la cité des dames кітабында Кристин королева Зенобия сияқты зиялы және патшалық әйелдердің басшыларын ұсынды. Кристин Le Livre des trois vertus кітабын Неверс дофині Маргаритаға арнады, жас ханшайымға не білу керектігі туралы кеңес берді. Королева Изабелланың үлкен ұлы, Гиеньнің Людовигі есейген кезде Кристин оған үш жұмысын арнады, олардың мақсаты дана және тиімді басқаруды ілгерілету болды. Үш жұмыстың ең ертесі жоғалып кетті. 1407 жылы жарық көрген және дофинге арналған Livre du Corps de policie (Мемлекеттік дене кітабы) кітабында Кристин орта ғасырлық Еуропалық қоғамдардың әдет-ғұрыптарын және басқаруларын талдаған және сипаттаған саяси трактат жазды. Кристин мұрагерлік монархияны жақтады, Италиялық қалалық мемлекеттерге сілтеме жасай отырып, олар князьдермен немесе сауда гильдияларымен басқарылатынын, "мұндай басқару жалпы жақсылыққа ешқандай пайдалы емес" деді. Кристин сонымен қатар корольдің әскери басшы ретіндегі міндеттеріне бірнеше тарау арнады және ол әскери класс қоғамдағы рөлін егжей-тегжейлі сипаттады.

To support herself and her family, Christine became a court writer. By 1393, she was writing love ballads, which caught the attention of wealthy patrons within the court. Christine became a prolific writer. Her involvement in the production of her books and her skillful use of patronage in turbulent political times has earned her the title of the first professional woman of letters in Europe. Although Venetian by birth, Christine expressed a fervent nationalism for France. Affectively and financially she became attached to the French royal family, donating or dedicating her early ballads to its members, including Isabeau of Bavaria, Louis I, Duke of Orléans, and Marie of Berry. In 1402 she described Queen Isabeau as "High, excellent crowned Queen of France, very redoubtable princess, powerful lady, born at a lucky hour". France was ruled by Charles VI who experienced a series of mental breakdowns, causing a crisis of leadership for the French monarchy. He was often absent from court and could eventually only make decisions with the approval of a royal council. Queen Isabeau was nominally in charge of governance when her husband was absent from court but could not extinguish the quarrel between members of the royal family. In the past, Blanche of Castile had played a central role in the stability of the royal court and had acted as regent of France. Christine published a series of works on the virtues of women, referencing Queen Blanche and dedicating them to Queen Isabeau. Christine believed that France had been founded by the descendants of the Trojans and that its governance by the royal family adhered to the Aristotelian ideal. In 1400 Christine published L'Épistre de Othéa a Hector (Letter of Othea to Hector). When first published, the book was dedicated to Louis of Orléans, the brother of Charles VI, who was at court seen as potential regent of France. In L'Épistre de Othéa a Hector Hector of Troy is tutored in statecraft and the political virtues by the goddess of wisdom Othéa. Christine produced richly illustrated luxury editions of L'Épistre de Othéa a Hector in 1400. Between 1408 and 1415 Christine produced further editions of the book. Throughout her career she produced rededicated editions of the book with customised prologues for patrons, including an edition for Philip the Bold in 1403, and editions for Jean of Berry and Henry IV of England in 1404. Patronage changed in the late Middle Ages. Texts were still produced and circulated as continuous roll manuscripts, but were increasingly replaced by the bound codex. Members of the royal family became patrons of writers by commissioning books. As materials became cheaper a book trade developed, so writers and bookmakers produced books for the French nobility, who could afford to establish their own libraries. Christine thus had no single patron who consistently supported her financially and became associated with the royal court and the different factions of the royal family – the Burgundy, Orleans and Berry – each having their own respective courts. Throughout her career Christine undertook concurrent paid projects for individual patrons and subsequently published these works for dissemination among the nobility of France. In 1402, Christine became involved in a renowned literary controversy, the "Querelle du Roman de la Rose". Christine questioned the literary merits of Jean de Meun's popular Romance of the Rose, which satirizes the conventions of courtly love while critically depicting women as nothing more than seducers. In the midst of the Hundred Years' War between French and English kings, Christine wrote the dream allegory Le Chemin de long estude in 1403. Writing in the first person, she and the Cumaean Sibyl travel together and witness a debate on the state of the world between the four allegories – Wealth, Nobility, Chivalry and Wisdom. Christine suggests that justice could be brought to earth by a single monarch who had the necessary qualities. In 1404, Christine chronicled the life of Charles V, portraying him as the ideal king and political leader, in Le Livre des fais et bonnes meurs du sage roy Charles V. The chronicle had been commissioned by Philip the Bold of Burgundy and in the chronicle, Christine passed judgment on the state of the royal court. When praising the efforts of Charles V in studying Latin, Christine lamented that her contemporaries had to resort to strangers to read the law to them. Before the book was completed, Philip the Bold died, and Christine offered the book to Jean, Duke of Berry in 1405 in an attempt to find a new patron. She was paid 100 livres for the book by Philip the Bold's successor John the Fearless in 1406 and would receive payments from his court for books until 1412. In 1405, Christine published Le Livre de la cité des dames (The Book of the City of Ladies) and Le Livre des trois vertus (Book of Three Virtues, known as The Treasure of the City of Ladies). In Le Livre de la cité des dames Christine presented intellectual and royal female leaders, such as Queen Zenobia. Christine dedicated Le Livre des trois vertus to the dauphine Margaret of Nevers, advising the young princess on what she had to learn. As Queen Isabeau's oldest son Louis of Guyenne came of age Christine addressed three works to him with the intention of promoting wise and effective government. The earliest of the three works has been lost. In Livre du Corps de policie (The Book of the Body Politic), published in 1407 and dedicated to the dauphin, Christine set out a political treatise which analysed and described the customs and governments of late medieval European societies. Christine favoured hereditary monarchies, arguing in reference to Italian city states that were governed by princes or trade guilds, that "such governance is not profitable at all for the common good". Christine also devoted several chapters to the duties of a king as a military leader and she described in detail the role of the military class in society.

Азаматтық соғыс

1405 жылдың басында Францияда толыққанды азаматтық соғыс қаупі туды. 1407 жылы Бургундияның Иоанн I, сондай-ақ Иоанн Қауіпсіз ретінде танылған, Орлеанның Луисін өлтіруге бұйрық берген кезде Францияны дағдарысқа ұшыратты. Бургундия герцогы оның қастандыққа қатысы бар екені белгілі болған соң Парижден қашып кетті, бірақ 1408 жылдың соңында Оте шайқасындағы әскери жеңісінен кейін Карл VI атынан Францияның регенті болып тағайындалды. Кристинаға әскери соғыс туралы трактат жазуға кім тапсырғаны белгісіз, бірақ 1410 жылы Кристина «Қорал мен рыцарьлық ерліктерінің кітабы» (Livre des fais d'armes et de chevalerie) атты рыцарьлық туралы нұсқаулықты жариялады. 1411 жылдың басында Кристинаға кітап үшін патшалық қазынадан 200 ливр төленді. Алғы сөзінде Кристина латын тілін жақсы білмейтін әскери сарапшылар оқуға мүмкіндік беру үшін нұсқаулықты француз тілінде басып шығарғанын түсіндірді. Кітап Оноре Боне ұсынған әділ соғыс теориясы туралы талқылаумен басталады. Кристина сондай-ақ Вегеций, Фронтин және Валериус Максимус сияқты әскери соғыс туралы классикалық авторларды атады. Кристина «Соғыс заңдары» деп атаған заманауи мәселелерді талқылады, мысалы өлім жазасы, әскерге жалақы төлеу, сондай-ақ бейбіт тұрғындар мен соғыс тұтқындарына қатысты мәселелер. Кристина соғыс арқылы сотталуға қарсы болды, бірақ Құдай соғыстың иесі және билеушісі екеніне және соғыс әділдікті орындаудың дұрыс жолы деген ортағасырлық сенімді білдірді. Дегенмен, ол соғыста «көптеген зұлымдықтар, зорлықтар мен ауыр қылмыстар, сондай-ақ зорлау, кісі өлтіру, мәжбүрлеп өлтіру және өрт қою» жасалатынын мойындады. Кристина соғыс жүргізу құқығын егеменді патшаларға ғана берді, өйткені олар мемлекет басшысы ретінде өз халқының әл-ауқаты үшін жауапты болды. 1411 жылы патша сарайы ақсүйектерге әскер жинауға тыйым салатын жарлық шығарды. Францияда азаматтық соғыс басталғаннан кейін, Кристина 1413 жылы жас дофинге жақсы басқаруға қатысты кеңес берді және «Бейбітшілік кітабы» (Livre de la paix) жариялады. «Бейбітшілік кітабы» Кристиннің соңғы маңызды еңбегі болды және жақсы басқару туралы ойларының егжей-тегжейлі тұжырымдамаларын қамтыды. Бұл кезең азаматтық соғыстармен және Иоанн Қауіпсізді оның туысын өлтіргені үшін сотқа тартуға жасалған сәтсіз әрекеттермен ерекшеленді. Кристина Луи Гвиеннені Франциядағы бейбітшілікке ұмтылысын жалғастыруға шақырып, тікелей сөйледі. Ол: «Егер патшалық өзіне-өзіне бөлінген болса, құлайды, ал үй не қала өзіне-өзіне қарсы тұрса, тұра алмайды», - деді. Кристина король сарайының елшісі Вильгельм Тиньонвиллмен таныс болды және Арманьяк-Бургундия азаматтық соғысы туралы Тиньонвиллдің сөздеріне сілтеме жасады. Кристина әділ билеушінің утопиялық бейнесін жасады, ол жасы үлкендер мен даналардан кеңес алатын болатын. Бейбітшілік пен әділдік жерде де, көкте де мүмкін екенін айтқанда, Кристинаға Данте әсер етті, ол «Ұзақ зерттеу жолы» еңбегінде айтылған. Кристина дофинді құрметке лайық болуға, әділдікті тез орындауға және лайықты үлгімен өмір сүруге шақырды. Кристина жас ханзадаларды өз халқына қолжетімді болуға, ашу-ыза мен қатыгездікке жол бермеуге, жомарттықпен, мейірімділікпен және шыншылдықпен әрекет етуге шақырды. Кристиннің ізгі христиан князі туралы түсіндірмесі - бұл билеушілерге Санкт-Бенедикт, Питер Абелард және Цицерон берген кеңестерге негізделген. 1414 жылы Кристина королева Изабеоға өзінің шығармаларының сәнді безендірілген жинағын сыйлады (қазір Британ кітапханасы Харли 4431 деп аталады). Кітапта Кристиннің 30 жазбасы мен 130 миниатюрасы бар еді. Королева одан кітап жасауды сұраған. Бұл жұмыс сапалы миниатюралық жарықтандыруларымен ерекшеленеді; Кристинаның өзі және оның бұрынғы патшалық меценаттары бейнеленген. Меншік және авторлық белгісі ретінде кітаптың ашылу бетінде королева Изабео Кристинадан кітапты алған сәті бейнеленген. 1418 жылы Кристина Агинкур шайқасында отбасы мүшелерін жоғалтқан әйелдерге арналған «Адам өмірінің түрмесі туралы хат» (Epistre de la prison de vie Humaine) атты жұбаныш хаттарын жариялады. Онда Кристина жер бетінде бейбітшілік орнайды деген үміт білдірмеді; керісінше, жан денеде тұтқындалған және тозақта қамалған деген пікірін білдірді. Алдыңғы жылы ол «Адам өмірінің түрмесі туралы хатты» күйеуі ағылшын тұтқындарында ұсталған Бурбон герцогтігінің әкімшісі Мари де Берриге сыйлаған болатын. Тарихшылар Кристинаның соңғы он жыл өмірін азаматтық соғыс пен Парижді ағылшындықтардың басып алуы салдарынан Пуассидегі доминикандық монастырда өткізгенін болжайды. Патша сарайынан алыс қалғандықтан, оның әдеби қызметі тоқтады. Дегенмен, 1429 жылы Жанна д’Арк ағылшындарға қарсы әскери жеңіске жеткеннен кейін, Кристина «Жанна д’Арк жырлары» (Ditié de Jehanne d'Arc) атты өлеңін жариялады. Карл VII тәж кигізілгеннен кейін бірнеше күн өткен соң жарияланған Кристина жаңадан үміттенді. Ол Жаннаны Мерлиннің, Кумейлік Пифийяның және Әулие Беддің болжамдарын орындағандай бейнеледі, Карл VII-ге Шарлеманьнің болжамдарын орындауға көмектесті. Кристинаның 1430 жылы қайтыс болғанына сеніледі, Жанна ағылшындар тарапынан сотталып өлім жазасын алғанға дейін. Оның қайтысынан кейін Франциядағы саяси дағдарыс шешілді, королева Изабеоның жалғыз тірі ұлы Карл VII және Бургундия герцогы Иоанн Қауіпсіздің ізбасары Филипп Жақсы 1435 жылы Аррастың бейбіт шартын жасасты.

In the beginning of 1405, France was on the verge of a full scale civil war. In 1407 John I of Burgundy, also known as John the Fearless, plunged France into a crisis when he ordered the assassination of Louis of Orléans. The Duke of Burgundy fled Paris when his complicity in the assassination became known, but was appointed regent of France on behalf of Charles VI in late 1408 after his military victory in the Battle of Othee. It is not certain who commissioned Christine to write a treatise on military warfare, but in 1410 Christine published the manual on chivalry, entitled Livre des fais d'armes et de chevalerie (The Book of Feats of Arms and of Chivalry). In early 1411, Christine was paid 200 livres from the royal reasury for the book. In the preface Christine explained that she published the manual in French so that it could be read by practitioners of war not well versed in Latin. The book opened with a discussion of the just war theory advanced by Honoré Bonet. Christine also referenced classical writers on military warfare, such as Vegetius, Frontinus and Valerius Maximus. Christine discussed contemporary matters relating to what she termed the Laws of War, such as capital punishment, the payment of troops, as well as the treatment of noncombatants and prisoners of war. Christine opposed trial by combat, but articulated the medieval belief that God is the lord and governor of battle and that wars are the proper execution of justice. Nevertheless, she acknowledged that in a war "many great wrongs, extortions, and grievous deeds are committed, as well as raping, killings, forced executions, and arsons". Christine limited the right to wage war to sovereign kings because as head of states they were responsible for the welfare of their subjects. In 1411 the royal court published an edict prohibiting nobles from raising an army. After civil war had broken out in France, Christine in 1413 offered guidance to the young dauphin on how to govern well, publishing Livre de la paix (The Book of Peace). Livre de la paix was to be Christine's last major work and contained detailed formulations of her thoughts on good governance. The period was marked by bouts of civil war and failed attempts to bring John the Fearless to justice for assassinating his cousin. Christine addressed Louis of Guyenne directly, encouraging him to continue the quest for peace in France. She argued that "Every kingdom divided in itself will be made desolate, and every city and house divided against itself will not stand". Christine was acquainted with William of Tignonville, an ambassador to the royal court, and referenced Tignonville's speeches on the Armagnac–Burgundian Civil War. Christine drew a utopian vision of a just ruler, who could take advice from those older or wiser. In arguing that peace and justice were possible on earth as well as in heaven, Christine was influenced by Dante, whom she had referenced in Le Chemin de long estude. Christine encouraged the dauphin to deserve respect, by administering justice promptly and living by worthy example. Christine urged young princes to make themselves available to their subjects, avoid anger and cruelty, to act liberally, mercifully and truthfully. Christine's interpretation of the virtuous Christian prince built on the advice to rulers by St Benedict, Peter Abelard and Cicero. In 1414, Christine presented Queen Isabeau with a lavishly decorated collection of her works (now known as British Library Harley 4431). The bound book contained 30 of Christine's writings and 130 miniatures. She had been asked by the queen to produce the book. The work is noted for its quality miniature illuminations; Christine herself and her past royal patrons are depicted. As a mark of ownership and authorship the opening frontispiece depicts Queen Isabeau being presented with the book by Christine. In 1418, Christine published a consolation for women who had lost family members in the Battle of Agincourt under the title Epistre de la prison de vie Humaine (Letter Concerning the Prison of Human Life). In it, Christine did not express any optimism or hope that peace could be found on earth; instead, she expressed the view that the soul was trapped in the body and imprisoned in hell. The previous year she had presented the Epistre de la prison de vie Humaine to Marie of Berry, the administrator of the Duchy of Bourbon whose husband was held in English captivity. Historians assume that Christine spent the last ten years of her life in the Dominican convent of Poissy because of the civil war and the occupation of Paris by the English. Away from the royal court her literary activity ceased. However, in 1429, after Joan of Arc's military victory over the English, Christine published the poem Ditié de Jehanne d'Arc (The Tale of Joan of Arc). Published just a few days after the coronation of Charles VII, Christine expressed renewed optimism. She cast Joan as the fulfilment of prophecies by Merlin, the Cumaean Sibyl and Saint Bede, helping Charles VII to fulfill the predictions of Charlemagne. Christine is believed to have died in 1430, before Joan was tried and executed by the English. After her death the political crisis in France was resolved when Queen Isabeau's only surviving son Charles VII and John the Fearless' successor as Duke of Burgundy, Philip the Good, signed the Peace of Arras in 1435.

Шығармалары

Кристин халық тілінде көптеген шығармалар жазды, олар проза мен өлең түрінде болды. Оның шығармаларына саяси трактаттар, ханзадаларға арналған нұсқаулықтар, хаттар мен поэзия кіреді. Кристиннің «Роза туралы әңгіме» (Le Dit de la Rose) кітабы 1402 жылы Жан де Мённың өте танымал «Розаның романсы» кітабына тікелей қарсылық ретінде жарық көрді. Бұл кітап Гийом де Лорристің нұсқасының жалғасы болды және әйелдерді азғырғыштар ретінде бейнеледі. Кристин Мённың көзқарастары әйелдерге деген жеккөрушілік, жамандаушылық, әдепсіздік және қаралағыш екенін мәлімдеді. Кристин корольдік хатшы Жан де Монтрейльге, оның кітапты мақтап қысқаша трактат жазған кезде, кітаптың әдеби құндылығы туралы пікірталас тудырды. Пікірталас Кристин мен Жанды қорғаған тағы екі корольдік хатшының арасында жалғасты. Бұл пікір алмасудың ең қызу кезеңінде Кристин «Розаның романсы туралы дау» (Querelle du Roman de la Rose) атты еңбегін жариялады. Бұл ерекше жауапта Кристин өзінің жазу стилін мойындамай, риторикалық тәсілді қолданды, өзінің мағынасына қарсы жазу арқылы, бұл антифразис деп те аталады. 1405 жылға қарай Кристин өзінің ең танымал әдеби шығармаларын аяқтады: «Ханымдар қаласының кітабы» (Le Livre de la cité des dames) және «Ханымдар қаласының қазынасы» (Le Livre des trois vertus). Біріншісі әйелдердің қоғамға жасаған үлесінің маңыздылығын көрсетеді, ал екіншісі барлық топтағы әйелдерге пайдалы қасиеттерді дамытуға үйретуге тырысады. «Ханымдар қаласының кітабында» Кристин әйелдерді бағалайтын және қорғайтын символдық қала құрды. Ол сол дәуірдегі әдебиетте кең таралған үлгі бойынша үш аллегориялық бейнені – Ақылдылықты, Әділдікті және Ұқыптылықты жасады, себебі көптеген кітаптар мен поэзия идеялар мен сезімдерді білдіру үшін аллегориялық бейнелерді пайдаланды. Ол әйелдік көзқарас тұрғысынан аллегориялық бейнелермен сұрақ-жауап арқылы диалогқа түседі. Олар барлық әйелдерге қатысты мәселелерді талқылау үшін платформа құрайды. Бұл мәтінде тек әйелдердің пікірлері, мысалдары және тұжырымдары дәлел ретінде келтіріледі. Ақылдылық арқылы Кристин әйелдер туралы стереотиптер әйелдердің әңгімеге қатысуына кедергі келтіргенде ғана сақталады деп мәлімдейді. «Ханымдар қаласы» романында Кристин ерлер мен әйелдердің ізгіліктерінің айырмасы бар ма, жоқ па деген мәселені талқылады. Бұл ортағасырлық Еуропаның соңында жиі талқыланатын тақырып, әсіресе Аристотельдің ізгілік этикасы және оның әйелдерге қатысты көзқарастарымен байланысты. Кристин ерлер мен әйелдер Құдайдың бейнесі бойынша жаратылған және екеуінің де Құдайдың ізгілігін қабылдай алатын жандары бар деген теологиялық аргументті қайта-қайта пайдаланды. «Ханымдар қаласының» тұрғындарының арасында әйелдер қасиеттері, Ескі өсиеттегі әйелдер және Джованни Боккаччо сипаттағандай, ежелгі пұтқа табынушылықтағы ізгі әйелдер бар. «Ханымдар қаласының қазынасы» еңбегінде Кристин әйелдер «қоғамдастығына» ізгілікке жетудің жолдары туралы нұсқау беру мақсатымен сөйледі. Ол барлық әйелдердің кішіпейілділікке, еңбекқорлыққа және моральдық тұжырымдылыққа қабілетті екенін және тиісті білім алған барлық әйелдердің ойдағы Ханымдар қаласының лайықты тұрғындары бола алатынын айтты. Өз өмірінен мысалдар келтіре отырып, Кристин әйелдерге 15 ғасырдың басындағы француз қоғамының қауіп-қатерлерін қалай жеңуге болатынын кеңес берді. Кристин Августин мен басқа да әулиелерге сілтеме жасап, ақылды әйелдің Құдайдың сүйіспеншілігіне қалай қол жеткізе алатыны туралы кеңес берді. Кристин әйелдердің табысына ең маңызды үш қасиетті білдіретін Құдайдың қыздарының аллегориялық бейнелері арқылы сөйлейді – Ақылдылық, Ұқыптылық және Әділдік. Осы үш қасиеттің дүниелік мысалдары арқылы Кристин әйелдерді өмірдің мәнін табуға және лайықты істер жасауға шақырды. Кристин әйелдердің табысы олардың тиімді сөйлеу және жазу арқылы басқару және келісімге келу қабілетіне байланысты екенін дәлелдеді. Кристин өзінің жұмысына басқа әйелдердің де қатысуын қамтамасыз етуге тырысты. Ол өзінің замандасы ең талантты деп атаған, тек Анастасия деп білетін қолжазбаларды безендіретін суретші туралы айрықша айтты.

Christine produced a large number of vernacular works, in both prose and verse. Her works include political treatises, mirrors for princes, epistles, and poetry. Christine's book Le Dit de la Rose (The Tale of the Rose) was published in 1402 as a direct attack on Jean de Meun's extremely popular book Romance of the Rose which was a continuation of the version by Guillaume de Lorris and characterised women as seducers. Christine claimed that Meun's views were misogynistic, vulgar, immoral, and slanderous to women. Christine sparked a debate over the literary merits of the work when she confronted the royal secretary, Jean de Montreuil, who had written a short treatise praising the work. The debate continued between Christine and two other male royal secretaries who defended Jean in a heated exchange. At the height of the exchange Christine published Querelle du Roman de la Rose (Letters on the Debate of the Rose). In this particular apologetic response, Christine belittles her own writing style, employing a rhetorical strategy by writing against the grain of her meaning, also known as antiphrasis. By 1405, Christine had completed her most famous literary works, The Book of the City of Ladies (Le Livre de la cité des dames) and The Treasure of the City of Ladies (Le Livre des trois vertus). The first of these shows the importance of women's past contributions to society, and the second strives to teach women of all estates how to cultivate useful qualities. In The Book of the City of Ladies Christine created a symbolic city in which women are appreciated and defended. She constructed three allegorical figures – Reason, Justice, and Rectitude – in the common pattern of literature in that era when many books and poetry used stock allegorical figures to express ideas or emotions. She enters into a dialogue, a movement between question and answer, with these allegorical figures that is from a completely female perspective. Together, they create a forum to speak on issues of consequence to all women. Only female voices, examples and opinions provide evidence within this text. Through Lady Reason in particular Christine argues that stereotypes of women can be sustained only if women are prevented from entering into the conversation. In City of Ladies Christine deliberated on the debate of whether the virtues of men and women differ, a frequently debated topic in late medieval Europe, particularly in the context of Aristotelian virtue ethics and his views on women. Christine repeatedly used the theological argument that men and women are created in God's image and both have souls capable of embracing God's goodness. Among the inhabitants of the City of Ladies are female saints, women from the Old Testament and virtuous women from the pagan antiquity as portrayed by Giovanni Boccaccio. In The Treasure of the City of Ladies Christine addressed the "community" of women with the stated objective of instructing them on the means of achieving virtue. She took the position that all women were capable of humility, diligence and moral rectitude, and that duly educated all women could become worthy residents of the imaginary City of Ladies. Drawing on her own life, Christine advised women on how to navigate the perils of early 15th century French society. With reference to Augustine of Hippo and other saints Christine offered advice on how the noble lady could achieve the love of God. Christine speaks through the allegorical figures of God's daughters – Reason, Rectitude and Justice – who represent the Three Virtues most important to women's success. Through secular examples of these three virtues, Christine urged women to discover meaning and achieve worthy acts in their lives. Christine argued that women's success depends on their ability to manage and mediate by speaking and writing effectively. Christine specifically sought out other women to collaborate in the creation of her work. She makes special mention of a manuscript illustrator we know only as Anastasia, whom she described as the most talented of her day.

Ықпал

Кристин өмірінде 41 өлең мен проза туындысын жариялап, бүкіл Еуропа бойынша алғашқы кәсіби әйел жазушы ретінде танылды. Ол осыншалықты беделді болғандықтан, патшалар оның прозасын тапсырыс етіп, замандас зиялылар оның туындыларының көшірмелерін кітапханаларында сақтап тұрды. 1430 жылы қайтыс болғаннан кейін Кристиннің әсері көптеген авторлар тарапынан мойындалды және оның жазбалары танымал күйінде қалды. Оның "Le Livre de la cité des dames" кітабы басылымда болды. Оның 15 ғасырдан бастап голланд тіліндегі басылымы бар, ал француз тіліндегі басылымдары 1536 жылға дейін жарық көріп тұрды. 1521 жылы "The Book of the City of Ladies" ағылшын тілінде жарық көрді. Кристиннің "Le Livre des trois vertus" (Ханымдар қаласының қазынасы) 15-16 ғасырларда патшайымдар үшін маңызды анықтамалыққа айналды. Франция королевасы Анна 1504 жылы оның "Enseignemens" кітабының негізі ретінде оны пайдаланды, бұл кітапты қызы Сюзанна Бурбон герцогинясына арнап жазған. Кристиннің ханшайымдарға берген кеңестері француз және португал патшалық отбасылары арасында қолжазба немесе баспа түрінде аударылып таратылды. "Ханымдар қаласы" 16 ғасырдағы француз әйел жазушылары, соның ішінде Анн де Божо, Габриэль де Бурбон, Маргарита де Наварра және Жоржетта де Монтень тарапынан мойындалды және сілтеме жасалды. Кристиннің саяси еңбектері де назар аударды. "Livre de la paix" гуманисті Габриэль Наудэ еңбегінде айтылды, ал Кристин туралы Дени Дидро, Луи Морери және Проспер Маршан энциклопедияларында кеңінен жазылды. 1470 жылы Жан V де Бюэль "Le Jouvence" еңбегінде Кристиннің қамал немесе қаланы қоршаудан қорғау үшін қажетті әскерлер мен материалдар туралы егжей-тегжейлі сипаттамаларын қайта жариялады. "Livre des fais d'armes et de chevalerie" кітабын 1488 жылы кітап баспашысы Антуан Верар толыққанды жариялады, бірақ Верар оның Вегецийдің аудармасы екенін мәлімдеді. Филипп Ле Ноар 1527 жылы Кристиннің кітабының қысқартылған нұсқасын "L'Arbre des Batailles et fleur de chevalerie" (Соғыстар ағашы және рыцарлық гүлі) деген атаумен жазды. "Livre des fais d'armes et de chevalerie" 1489 жылы Уильям Кэкстон Генри VII үшін ағылшын тіліне аударды және бір жылдан кейін "The Book of Feats of Arms and of Chivalry" деген атаумен басып шығарды, автор ретінде Кристин есімін көрсетті. 1521 жылы "Ханымдар қаласының кітабы" және "The Book of the Body Politic" ағылшын тіліндегі басылымдары Кристин автор екенін көрсетпей жарық көрді. Елизавета I өзінің сарайлық кітапханасында "Ханымдар қаласының кітабы", "Othea-ның Гекторға жолдаған хаты" және "Қорал мен рыцарлық ерліктері туралы кітап" кітаптарының көшірмелерін сақтады. Англия патшайымының иелігінде "Ханымдар қаласынан" көріністер бейнеленген гобелендер де болды. Алайда, 19 ғасырдың басында Раймонд Томасси Кристиннің саяси жазбаларына шолу жариялағанда, оның осы жазбаларының қазіргі басылымдары жарық көрмегенін және Кристин саяси теоретик ретінде ұмыт бола бастағанын атап өтті. Сюзан Соленте, Матильда Лейль және Мари Жозеф Пине 20 ғасырда де Пизанның еңбектерін Францияда ұмытылған, бірақ басқа жерлерде танымал болған жазушы ретінде қайта жаңғыртты. Мысалы, Лейль испан жазушылары де Пизанның еңбектерін көптеп пайдаланғанын байқады, тіпті олар оның туындыларын аудармағанмен де. Де Пизанның классикалық философия мен гуманистік идеалдардың үйлесімі сол кездегі басқа да танымал авторлардың стиліне сәйкес болғанымен, әйелдерді ашық қорғауы ерекшелік тудырды. Ол өз еңбектерінде Овидийдің "Махаббат өнері", Жан де Мённың "Роза романсы" және Матеолдың "Жүгірулері" сияқты әйелдерге қарсы бағытталған мәтіндерге қарсы әйелдерді қорғады. Оның белсенділігі қазіргі феминистердің қызығушылығын оятып, Симона де Бовуар 1949 жылы "Épître au Dieu d'Amour" еңбегі "Біз әйелдің жынысын қорғап қаламға қол алғанын алғаш рет көріп отырмыз" деп жазды. 1979 жылғы "The Dinner Party" көркем туындысында Кристин де Пизанға арналған орын қарастырылған. 1980 жылдары Сандра Хиндман Кристиннің жарық көрген туындыларындағы иллюстрациялардағы саяси оқиғаларды зерттеуді жариялады.

Christine published 41 known pieces of poetry and prose in her lifetime and she gained fame across Europe as the first professional woman writer. She achieved such credibility that royalty commissioned her prose and contemporary intellectuals kept copies of her works in their libraries. After her death in 1430, Christine's influence was acknowledged by a variety of authors and her writings remained popular. Her book Le Livre de la cité des dames remained in print. A Dutch edition of it exists from the 15th century, and French editions were still being printed in 1536. In 1521 The Book of the City of Ladies was published in English. Christine's Le Livre des trois vertus (The Treasure of the City of Ladies) became an important reference point for royal women in the 15th and 16th centuries. Anne of France, who acted as regent of France, used it as a basis for her 1504 book of Enseignemens, written for her daughter Suzanne Duchess of Bourbon, who as agnatic heir to the Bourbon lands became co regent. Christine's advice to princesses was translated and circulated as manuscripts or printed books among the royal families of France and Portugal. The City of Ladies was acknowledged and referenced by 16th century French women writers, including Anne de Beaujeu, Gabrielle de Bourbon, Marguerite de Navarre and Georgette de Montenay. Christine's political writings received some attention too. Livre de la paix was referenced by the humanist Gabriel Naudé and Christine was given large entries in encyclopedias by Denis Diderot, Louis Moréri and Prosper Marchand. In 1470 Jean V de Bueil reproduced Christine's detailed accounts of the armies and material needed to defend a castle or town against a siege in Le Jouvence. Livre des fais d'armes et de chevalerie was published in its entirety by the book printer Antoine Vérard in 1488, but Vérard claimed that it was his translation of Vegetius. Philippe Le Noir authored an abridged version of Christine's book in 1527 under the title L'Arbre des Batailles et fleur de chevalerie (The tree of battles and flower of chivalry). Livre des fais d'armes et de chevalerie was translated into English by William Caxton for Henry VII in 1489 and was published under the title The Book of Feats of Arms and of Chivalry as print one year later, attributing Christine as author. English editions of The Book of the City of Ladies and Livre du corps de policie (The Book of the Body Politic) were printed in 1521 without referencing Christine as the author. Elizabeth I had in her court library copies of The Book of the City of Ladies, L'Épistre de Othéa a Hector (Letter of Othea to Hector) and The Book of Feats of Arms and of Chivalry. Among the possessions of the English queen were tapestries with scenes from the City of Ladies. However, when in the early 19th century Raimond Thomassy published an overview of Christine's political writings, he noted that modern editions of these writings were not published and that as a political theorist Christine was descending into obscurity. Suzanne Solente, Mathilde Laigle and Marie Josephe Pinet are credited with reviving the work of de Pizan in the 20th century, as a writer who had been forgotten in France but noted elsewhere. Laigle noticed for instance that Spanish writers had borrowed extensively from de Pizan's work, even though it had not been translated into that language. While de Pizan's mixture of classical philosophy and humanistic ideals was in line with the style of other popular authors at the time, her outspoken defence of women was an anomaly. In her works she vindicated women against popular misogynist texts, such as Ovid's Art of Love, Jean de Meun's Romance of the Rose and Matheolus's Lamentations. Her activism has drawn the fascination of modern feminists. Simone de Beauvoir wrote in 1949 that Épître au Dieu d'Amour was "the first time we see a woman take up her pen in defence of her sex". The 1979 artwork The Dinner Party features a place setting for Christine de Pizan. In the 1980s Sandra Hindman published a study of the political events referenced in the illuminations of Christine's published works.