Кіріспе
Катар тарихы адам қонысының алғашқы кезеңінен бастап қазіргі заманғы мемлекет ретінде қалыптасуына дейін созылады. Катарда адам баласы 50 000 жыл бұрын өмір сүрген, ал Арабия түбегіндегі тастан жасалған лагерьлер мен құралдар табылған. Жарты арал өзінің алғашқы жылдары бірнеше түрлі империялардың билігінде болды, соның ішінде Селевкидтер, парфтар және сасанидтер. 628 жылы Мұхаммед Мұнзир ибн Сауаға елші жібергеннен кейін халық Ислам дінімен танысты. 1935 жылы QatarEnergy компаниясына 75 жылға мұнай кен орынына жеке құқық берілді және 1940 жылы Духанда жоғары сапалы мұнай табылды. Шамамен 8000 жыл бұрын болған Персия шығанағының су деңгейінің көтерілуі Персия шығанағының тұрғындарының қоныс аударуына, Катар түбегінің пайда болуына және Катардың жағалау ресурстарын пайдалану үшін иеленуіне әкелді. Осы уақыттан бастап Катар Сауд Арабиясының Наджд және әл-Хаса аймақтарынан келген көшпелі тайпалар үшін жайылым ретінде жиі пайдаланылды, ал су көздерінің маңында бірнеше маусымдық лагерьлер салынды. Бұл жерде шағын маусымдық лагерь болған, мүмкін, аң аулау және балық аулау тобының уақытша тұрағы болған, олар қайта-қайта келіп тұрған. Бұл туралы осы жерде 60-қа жуық от ошақтарының табылғаны дәлелдейді, олар балықты кептіру және өңдеу үшін, сондай-ақ сырғанақтар, кескіштер, пышақтар және жебе ұштары сияқты тас құралдар жасау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, от ошақтарында көптеген боялған Убайд қыш сынықтары мен карнелиан моншақтары табылды, бұл теңіз арқылы байланыс болғанын көрсетеді. 1977-1978 жылдары Әл-Хорда жүргізілген қазба жұмыстары кезінде елдегі ең көне жерлеу орны саналатын жерде бірнеше Убайд дәуіріне жататын қабірлер табылды. Бір қабірде жас әйелдің күл қалдықтары, ал қабірде ешқандай заттар болмаған. Тағы сегіз қабірде қабық, карнелиан және обсидианнан жасалған моншақтар сияқты қабірлік заттар табылған. Обсидианның шығу тегі, әрине, Оңтүстік-Батыс Арабиядағы Наджраннан шыққан. Катар археологиялық жобасы екі жерде барбар қыш ыдыстарын қазып шығарды, бұл елдің Дилмун сауда желісіне қатысқанын көрсетеді. Катарлықтар осы кезеңде інжу-маржан мен құрма саудасымен айналысқан. Катарда табылған Дилмун қоныстарының қалдықтары ұзақ мерзімді адам қонысының маңызды дәлелі емес деп саналады. Дилмун кезеңіне жататын қоныстар, әсіресе Әл-Хор аралында, Бахрейн мен Персия шығанағындағы ең жақын маңызды қоныс, Телл Абрақ арасындағы сауда сапарларын жеделдету үшін құрылған болуы мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, лагерьлер Дилмуннан келген балықшылар немесе інжу-маржан аулаушылар құрған. Сондай-ақ, қыш сынықтарының болуы Катар тұрғындары мен Дилмун өркениеті арасындағы сауда-саттықты көрсетеді деп есептеледі, бірақ бұл кезеңде аралдың сирек қоныстанғандығына байланысты бұл күмәнді деп саналады. Ал Хор аралында табылған б.з.д. екінші мыңжылдыққа жататын касситтік вавилондық ықпалы бар заттар Катар тұрғындары мен касситтер арасындағы сауда қатынастарын көрсетеді. Олардың арасында 3 миллионге жуық бұрышқан құбырша қабықтары мен касситтік қыш сынықтары табылды. Бұл бояу "Тирлік қызғылт күлгін" деп аталатын.
The history of Qatar spans from its first duration of human occupation to its formation as a modern state. Human occupation of Qatar dates back to 50,000 years ago, and Stone Age encampments and tools have been unearthed in the Arabian Peninsula. The peninsula fell under the domain of several different empires during its early years of settlement, including the Seleucid, the Parthians and the Sasanians. In 628 AD, the population was introduced to Islam after Muhammad sent an envoy to Munzir ibn Sawa who was the Sasanid governor of Eastern Arabia. In 1935, a 75 year oil concession was granted to QatarEnergy and high quality oil was discovered in 1940 in Dukhan. The flooding of the Persian Gulf, which occurred roughly 8,000 years ago, resulted in the displacement of Persian Gulf inhabitants, the formation of the Qatari Peninsula and the occupation of Qatar to capitalize on its coastal resources. From this time onward, Qatar was regularly used as rangeland for nomadic tribes from the Najd and al Hasa regions in Saudi Arabia, and a number of seasonal encampments were constructed around sources of water. The site is theorized to have accommodated a small seasonal encampment, possibly a lodging for a hunting fishing gathering group who made recurrent visits. This is evidenced by the discovery of nearly sixty fire pits at the site, which may have been used to cure and dry fish, in addition to flint tools such as scrapers, cutters, blades and arrow heads. Furthermore, many painted Ubaid potsherds and a carnelian bead were found in the fire pits, suggesting overseas connections. In an excavation done in Al Khor in 1977–78, several Ubaid period graves were uncovered in what is considered the earliest recorded burial site in the country. One grave contained the cremated remains of a young woman with no grave goods. Eight other graves contained grave goods, including beads made of shell, carnelian and obsidian. The obsidian most likely originated from Najran in south west Arabia. Barbar pottery was excavated in two sites by the Qatar Archaeology Project, evidencing the country's involvement in Dilmun's trade network. The Qataris were engaged in the trading of pearls and date palms during this era. It has been argued that the remains of Dilmun settlements found in Qatar do not represent major evidence of long term human habitation. The settlements dating to the Dilmun period, particularly in Al Khor Island, may have been established to expedite trade journeys between Bahrain to the closest significant settlement in the Persian Gulf, Tell Abraq. Another scenario entails that the encampments were created by visiting fishermen or pearl fishers from Dilmun. It has also been suggested that the presence of pottery is indicative of trade between the inhabitants of Qatar and the Dilmun civilization, though this is considered unlikely due to the scarce population of the peninsula during this period. Kassite Babylonian influenced materials dating back to the second millennium BC, which were found in Al Khor Island, reveal evidence of trade relations between the inhabitants of Qatar and the Kassite. Among the findings were 3,000,000 crushed snail shells and Kassite potsherds. The dye was obtained from the Murex snail and was known as "Tyrian purple".
Темір дәуірі және бабылдықтар мен парсылардың бақылауы (680-325 б.з.д.)
Ассирия патшасы Есархаддон шамамен б.з.б. 680 жылы Дилмун мен Катарды қамтитын Базу айманына қарсы сәтті жорық жүргізді. Бүгінгі күнге дейін Аралыста ерте темір дәуіріне жататын ескерлердің археологиялық дәлелдері табылмады. Бұл, осы кезеңде Катардың климаттық өзгерістер салдарынан тұруға қолайсыз болғандығымен байланысты болуы мүмкін. Б.з.б. V ғасырында грек тарихшысы Геродот Катар халқының ең алғашқы сипаттамасын жариялады, ондағы тұрғындары «теңіз саяхатшы қанаандықтар» деп сипатталған.
Геллендік кезең (б.з.д.
Шамамен 325 жылы, Александрдың қайтысынан кейін Селевк I Никаторға ежелгі грек империясының шығыс бөлігі сыйланды. 312 жылдан бастап ол Селевкид империясын Вавилоннан шығысқа қарай кеңейтіп, құрамына Шығыс Арабияның бір бөлігін қосты. Катарда грек әсеріне ие материалдардың археологиялық дәлелдері табылды. Духанның солтүстігіндегі қазба жұмыстары кезінде Селевкидтік ерекшеліктері бар қыш сынықтары табылды, ал Рас-Абрукта сол дәуірге жататын 100 жерлеу топырақ үйіндісінен тұратын обалар анықталды. Жерлеу топырақтарының салыстырмалы түрде көп саны осы аймақта үлкен теңіз саяхатшылары қауымы болғандығын көрсетеді. Парсы шығанағындағы көптеген аумақтарын жоғалтқаннан кейін, шамамен 250 ж.б.д. Селевкидтердің ықпалы осы аймақта тоқтады. Парфтар Парсы шығанағы арқылы өтетін сауда жолдарына тәуелді болғандықтан, олар жағалауда гарнизон орнатып алды. Духанның солтүстігіндегі жағалау қаласы Рас-Абрукта 140 жылы шетелдік кемелер балықты кептіруге пайдаланған балық аулау бекеті орналасқан. Бұл жерден бірнеше тас құрылымдар мен көп мөлшерде балық сүйектері табылды. 224 жылы Сасанид империясы Парсы шығанағын қоршаған аумақтарды бақылауына алды. Сасанидтік керамика мен шыны бұйымдары Доханың солтүстік-батысындағы Мезруа қаласында, ал шыны бұйымдары мен керамика сынықтары Умм-әл-Маа елді мекенінде табылды. Осы кезеңде Катарда монастырлар салынды және жаңа елді мекендер құрылды. Олардың бірі «Бет Катара» деп аталды. Бұл аймақ Катармен ғана шектелмеді, сонымен қатар Бахрейн, Тарут аралы, Әл-Хатт және Әл-Хаса да кірді. Бет-Катрай епархиясы шіркеулік провинцияны құрмады, тек VII ғасырдың ортасы мен соңында қысқа мерзімге ғана. Олар Фарс митрополитіне бағынышты болды. Мұхаммед 628 жылы Шығыс Арабиядағы парсы билеушісі Мунзир ибн Сава әт-Тамимиге әл-Алаа әл-Хадрами атты мұсылман елшісін жіберіп, оған және оның халқына ислам дінін қабылдауды сұрады. Мунзир оның өтінішін қабылдап, Катардағы араб тайпаларының көпшілігі ислам дініне ауысты. Тарихшы Хабибур Рахманның айтуынша, Мунзир ибн Саваның әкімшілік орталығы Катардағы Мурваб немесе Умм әл-Маа аймағында орналасқан. Бұл теорияны Мурвабтағы 100-ге жуық кішкентай тас үйлер мен тайпа басшысының бекінілген сарайларын археологиялық зерттеулер растады, олар ерте ислам кезеңіне жатса керек. Катардағы кейбір тұрғындар бірден ислам дініне өтпеген болуы мүмкін. VII ғасырдың сириялық христиан епискобы Исаак Неневи, кейбір шіркеулерде әулие саналады, ол Бет-Катрайда дүниеге келді. Бет-Катрайдан шыққан осы кезеңдегі басқа да белгілі христиан ғалымдары: Дадишо Катрай, Катарлық Габриэль және Катарлық Ахоб. 674 жылы Бет-Катрай епископтары синодтарға қатысуын тоқтатты. VIII ғасырда олар Парсы шығанағындағы стратегиялық саудалық орнынан пайда көре бастады, содан кейін інжу-маржан саудасының орталығына айналды. Екінші фитна кезінде, белгілі харижит қолбасшысы Қатари ибн әл-Фужаа, ең танымал, құрметті және күшті харижит көшбасшысы ретінде сипатталған, Хаваридждің бір тармағы – Азариқаны көптеген шайқастарға бастап кетті. Ол Әмір әл-Му'минин атағын алып, 10 жылдан астам уақыт бойы радикалды Азариқа қозғалысын басқарды. Катардағы Әл-Хуаир қаласында туған ол сондай-ақ алғашқы белгілі харжиттік монеталарды соғып шығарды, олардың ең ертесі 688 немесе 689 жылы шыққан. Осының салдарынан VII ғасырдың соңында Катар мен Бахрейнде, әсіресе Омейяларға қарсы көптеген көтерілістер болды.
Аббасидтер дәуірі (750-1253)
Аббасидтер дәуірінде Мурвабты қоса алғанда, бірнеше елді мекендер дамыды. Мурваб бекінісі – еліміздегі ең көне сақталған бекініс және бұрынғы, өртеніп қираған бекіністің орнына салынған. Бұл қала Катардың жағалауынан алшақ орналасқан алғашқы ірі қоныс болды. 868 жыл шамасында Шығыс Арабияның көп бөлігі, әсіресе Бахрейн мен Катар түбегі Аббасид халифалығына қарсы көтеріліс ошағы болды. Мұхаммед ибн Әли Бахрейн және Катар халқын көтеріліске бастады, бірақ көтеріліс сәтсіз аяқталып, ол Басраға көшті. Кейіннен ол Занж көтерілісін ұйымдастыруға қол жеткізді. 899 жылы Шығыс Арабияда Карматтар деп аталатын радикалды исмаилилік топ утопиялық республика құрды. Олар Меккеге қажылық жасауды шарлатандық деп есептеді және Бахрейн мемлекетін басып алғаннан кейін Арабия түбегі арқылы өтетін қажылық жолдарына шабуылдар жасады. 906 жылы олар Меккеден оралған қажылардың керуенін шабуылдап, 20 мың қажыны өлтірді. 13 ғасырдағы мұсылман ғалымы Якут әл-Хамавидің "Му'жам әл-Булдан" (Елдер сөздігі) атты кітабында Катар туралы айтылады. Кітапта қатарлықтардың әдемі жолақты тоқыма шапандары және қаттия найзалары деп аталатын найзаларды жақсарту және өңдеудегі шеберлігіне сілтеме жасалады. Найзалар өздерінің атын қазіргі Қатиф, Уқайр және Катар аймақтарын қамтитын Әл-Хатт аймағына құрмет көрсету ретінде алды.
Усфуридтер мен Ормусты бақылау (12531515)
Шығыс Арабияның көп бөлігі 1253 жылы Усфуридтердің бақылауында болды, бірақ 1320 жылы аймақты Ормус әмірі басып алды. Катардың інжулері патшалыққа негізгі кіріс көзінің бірін қамтамасыз етті.
Португалия мен Осман империясының бақылауы (1521-1670 жж.)
Бахрейн мен материктік Катар 1521 жылы португалдықтар тарапынан басылып алынды. Португалдықтар билікке келгеннен кейін Арабия жағалауында бірнеше бекіністер салды. 1550 жылы Аль-Хаса халқы португалдықтарға қарағанда Османлылардың үстемдігін қалап, өз еркімен оларға бағынды. 1602 жылы голланд және британдықтар португалдықтарды аймақтан қуғаннан кейін, Османлылар Аль-Хаса аймағында әскери күшін сақтау қажеттігін сезбеді. Осының салдарынан 1670 жылы Бани Халидтер Османлыларды аймақтан қуды. Олар, нақтырақ айтқанда, олардың бес атасы Али әл-Утбинің ұрпақтары, ол өз кезегінде бес атасы Утбаның ұрпағы болғандықтан, «Бани Утба» деген атқа ие болды, яғни «Утбаның ұлдары». Утба – Бани Утбаның бес атасы, олар Бәни Сүлеймен бин Мансурдан шыққан Хафаф тайпасының бір бөлігі. Әл-Утби сөзінің көпше түрі – Утуб, ал тайпаның аты – Бани Утба.
Бани Халид билігі (1670-1783)
Османдықтарды қуғаннан кейін, Бани Халид 1670 жылдан бастап Катар үкімділігін жүзеге асырды. 1766 жылы Аль Джалахама және Аль Халифа руларының Утуб тайпалары Кувейттен Катардағы Зубараға көшіп келді. Зубараға келген кезде Бани Халидтер Катардағы билігі әлсіреген еді, алайда ең ірі ауылды Бани Халидтің алыс туыстары басқарды. 1777 жылы Басраны парсылар басып алғаннан кейін көптеген саудагерлер мен отбасылар Басра мен Кувейттен Зубараға қоныс аударды. Осы қоныс аударудан кейін қала Парсы шығанағы аймағында сауда мен інжу өндірісінің дамыған орталығына айналды. 1783 жылға қарай Әл-Халифа Катар мен Бахрейнге талап етті, ал Бани Халидтің көршілес Әл-Хасаны басқаруы 1795 жылы ресми түрде тоқтатылды.
Әл-Халифа және Сауд Арабиясының бақылауы (17831868)
Парсылардың Зубараға жасаған шабуылынан кейін, Утуб тайпалары мен басқа араб тайпалары 1783 жылы парсыларды Бахрейннен қуып шықты. Әл-Жалама тайпасы 1783 жылы Бахрейнды басып алғанға дейін Утуб одағынан шығып, Зубараға қайтып келді. Бұл Әл-Халифа тайпасын Бахрейнде билікке қалдырды, олар өздерінің билік орталықтарын Зубарадан Манамаға көшірді. Олар құрлықтағы билікті сақтап, Катардағы қауіп-қатерлерді болдырмау үшін Уахабилерге сыйлық берді. Қала 1780 жылдан бастап Уахабилердің шабуылдарына ұшырады. Уахабилер Зубара халқының Бани Халид тайпасымен бірігіп, олардың үкіметіне қарсы шығуға тырысады деп күдіктенді. Сондай-ақ, олардың тұрғындары Уахаби дініне қарсы тұжырымдарды ұстанады деп сенді және қаланы Парсы шығанағына маңызды қақпа ретінде қарады. 1787 жылы Сауд Арабиясының әскербасшысы Сүлеймен ибн Уфаян қалаға шабуыл жасады. Бес жылдан кейін, Уахабилердің үлкен әскері Әл-Хасаны басып алды, көптеген босқындар Зубараға қашуға мәжбүр болды. 1794 жылы Уахаби әскері Зубараны және бірнеше көршілес елді мекендерді баспана бергендері үшін жазалау мақсатымен қоршап алды. 1795 жылы Бани Халидті жеңгеннен кейін, Уахабилер екі бағыттан шабуылға ұшырады. Османдықтар мен египеттіктер батыс бағытта, ал Бахрейндегі Әл-Халифа мен Омандықтар шығыс бағытта шабуыл жасады. Уахабилер Катардағы Әл-Жалама тайпасымен одақтасып, шығыс шекарасында Әл-Халифа мен Омандықтарға қарсы күресті. 1811 жылы Уахаби әмірі египеттіктердің батыс шекарадағы ілгерілеуі туралы естіген соң, әскерлерін қайта орналастыру үшін Бахрейн мен Зубарадағы гарнизондарын қысқартады. Мұсакаттың әмірі Саид ибн Сұлтан осы мүмкіндікті пайдаланып, Бахрейн мен Зубарадағы Уахаби гарнизондарына шабуыл жасады. Зубарадағы бекініс өртеліп, Әл-Халифа тайпасы билікке қайта оралды. Он сегізінші ғасырдың соңына дейін Катардың барлық маңызды қалалары, соның ішінде Әл-Хувайла, Фувайрит, Әл-Бидда және Доха шығыс жағалауында орналасқан. Доха олардың ең үлкені – Әл-Бидданың төңірегінде дамыды. Халықтың көп бөлігі көшпелі және отырыққан арабтардан, сондай-ақ Шығыс Африкадан әкелінген құлдардан тұрды. 1825 жылы британдықтар жүргізген сараптамада Катардың орталық билігі болмағаны және оны жергілікті шейхтар басқарғаны айтылды. Доханы Әл-Буайнайн тайпасы басқарды. 1828 жылы Әл-Буайнайн тайпасының бір мүшесі Бахрейннің тумасының өліміне себепкер болды, бұл Бахрейн шейхін қылмыскерді түрмеге қамауға мәжбүр етті. Әл-Буайнайн тайпасы бүлік көтеріп, Әл-Халифаны олардың бекінісін қиратып, оларды Дохадан қууға итермеледі. Әл-Буайнайн тайпасының қуылғаны Әл-Халифаға Дохаға қатысты көбірек билік беруге мүмкіндік берді.
Бахрейндіктер мен Сауд Арабиясының келіспеушілігі
Ваххабилердің іс-әрекеттерін қадағалау ниетінде, Бахрейн 1833 жылы Қатар жағалауына Абдулла бин Ахмад Әл Халифа атты үкіметтік шенеунікті орналастырды. Ара түбектің тұрғындары Бахрейн шейхының және Аль-Хаса Египеттік әскери қолбасшысының әскерлері арасындағы ұсақ-күшік шайқастарға ұшырау қаупінде болды. 1839 жылдың соңында немесе 1840 жылдың басында Аль-Хасаның губернаторы Зубараның Әл-Нуайм тайпасы талап етілген салықты төлеуден бас тартқандықтан, Катарды қирату үшін әскер жіберді. Хофуфтағы губернатордың қазасы, әскер елге жетпей тұрып, жорықты уақытынан бұрын тоқтатты. Қарсылықты жеңгеннен кейін, бин Халифа Аль-Бидданы қиратты және оның тұрғындарын Бахрейнге көшірді. Ол өзінің інісі Әли бин Халифаны Аль-Биддаға елші ретінде жіберді. Алайда, ол ешқандай әкімшілік билікке ие болған жоқ, ал Катардың ішкі істеріне жауапкершілік жергілікті тайпа басшыларында болды. Бахрейнге шабуыл жасау жоспарын жасағаннан кейін, ваххаби әмірі Фейсал бин Түркі 1851 жылдың ақпан айында Надждтегі штаб-пәтерінен әскер бөлімімен бірге аттанды. Мұхаммед бин Халифа атынан тарап келген келісім ұсыныстары Фейсал тарапынан қабылданбады. Алдағы шабуылды күтіп, Әли бин Халифа Катардан әскери қолдау іздеуге кірісті, бірақ Мохаммед бин Тани Фейсалдың күштері Аль-Биддаға жеткенде оларға қолдау көрсетуге көндірілді. 8 маусымда Әл-Таниге адал күштер Аль-Бидда бекінісінде Әли бин Халифаның резиденциясына жақын орналасқан маңызды мұнараны басып алды. Бұл Бахрейнді Фейсалдың ілгерілеуін тоқтату үшін британдықтармен қорғаныс шарты жасасуға итермеледі. Олар бастапқыда сәтсіз болды, бірақ британдықтар жанжал туралы барлау мәліметтерін алғаннан кейін өз позицияларын қайта қарастырып, Манамада тездетіп теңіз блокадасын орнатты. 1851 жылдың 25 шілдесінде бейбіт келісімге сәйкес Бахрейн шейхы Бахрейннің басып алған Аль-Бидда бекінісін қалпына келтіру және ваххабилерді Катар тұрғындарынан айыру үшін 4000 неміс кронасын төлеуге келісті.
Экономикалық әсері
Мұхаммед бин Халифаның ашуын туғызған Фейсал бин Түркі 1852 жылы Даммамда Абдулла бин Ахметтің ұлдарына қауіпсіз баспана берді. Осының салдарынан Бахрейндықтар уахабилерге адал деп күдіктенген Аль-Бидда және Доха тұрғындарын қуғынға салуға тырысты, оларға экономикалық блокада салып, бұл блокада олардың жеміс жинаумен айналысуына кедері келтірді. Блокада жыл соңына дейін жалғасты. 1853 жылдың ақпан айында уахабилер әл-Хасадан әл-Хорға қарай жорық бастады. Бахрейн, егер уахаби күштері олардың шекарасын кесіп өтсе, Катармен ынтымақтаспайтынына кепілдік алғаннан кейін, Әли бин Халифаны жергілікті қарсылық күштерімен ынтымақтастық ету үшін материкке жіберді. 1853 жылы екі тарап арасында британдық делдалдықпен бейбіт келісімге қол жеткізілді. 1862 жылдың ақпан айында келісім Үндістан үкіметімен бекітілді. Британдықтардың араласуынан кейін Әл-Халифа тайпасының Катар істеріне қатысты ықпалы төмендеді. 1863 жылы Гиффорд Палгрейв Мұхаммед бин Таниді Катар түбегінің мойындалған билеушісі деп сипаттады. 1863 жылдың сәуір айында Аль-Вакраның бір бөлігі уахабилермен байланысы болды деген айыппен Бахрейн шейхының бұйрығымен қаладан шығарылды. Қала басшысы Мұхаммед Бу Кувара да осыған ұқсас айыппен ұсталды. 1866 жылы британдықтардың баяндамасында Катардың уахабилерге жыл сайын 4000 неміс кронасы көлемінде зекет төлеп отырғаны, бұл 1861 жылғы британдық келісімді бұзушылық екені көрсетілді. Баяндамада сондай-ақ Әл-Халифаның Катар халқынан осы жылдық төлем үшін салық алып отырғаны да айтылды.
Катар-Бахрейн соғысы
1867 жылдың маусым айында Мұхаммед әл-Халифаның өкілі әл-Вакрадан бір бедуинді тұтқындап, Бахрейнге депортациялады. Мұхаммед бин Тани оның босатылуын талап етті, бірақ өкіл бас тартты. Бұл Мұхаммед бин Таниді оны әл-Вакрадан қууға итермеледі. Мұны естіген Мұхаммед әл-Халифа бедуин тұтқынды босатып, бейбіт келіссөздерді жаңартпақ ниетін білдірді. Мұхаммед бин Танидің ұлы, Жасим бин Мұхаммед Аль Тани, оның атынан келіссөздер жүргізу үшін Бахрейнге сапарлады. Ол келген бойда тұтқындалды, ал көп ұзамай Аль-Вакра мен Аль-Бидда халқын жазалау үшін көптеген кемелер мен әскерлер жіберілді. Оманнан қашқандарға пана бергендігі үшін Абу-Даби Бахрейннің жағынан соғысқа қосылды. Сол жылдың соңында біріккен күштер 2000 сарбазбен аталған екі қатар қаласын тонады, бұл оқиға Қатар-Бахрейн соғысы деп танылды. Кейінірек британдық құжатта былай делінген: "1867 жылдың соңында Доха мен Уакра қалалары уақытша картадан мүлдем жойылды, үйлер бұзылып, тұрғындары жер аударылды". 1868 жылдың маусым айында қатар тайпалары Бахрейнге қарсы шабуыл жасады, нәтижесінде 60 қайық батып, 1000 адам қаза тапты. Содан кейін Бахрейн шейхы тұтқынға алынған бахрейндік тұтқындарға айырбас жасау шартымен Жасим бин Мұхаммедті босатуға келісті. Бахрейн мен Абу-Дабидің бірлескен шабуылы және қатарлықтардың қарсы шабуылы британдық саяси агент, полковник Льюис Пеллиді 1868 жылы бітімге келуге мәжбүр етті. Пеллидің Бахрейн мен Қатардағы миссиясы және одан кейін жасалған бейбіт келісім Қатар тарихындағы маңызды кезең болды. Бұл Қатардың Бахрейннен ерекше екенін және Мұхаммед бин Танидің аралдағы тайпалардың маңызды өкілі екенін жасырын мойындады.
Османдықтардың бақылауы (18711913)
1871 жылы Осман империясы Шығыс Арабияға кеңейді. Әл-Хаса жағалауында бекінгеннен кейін, олар Катарға қарай жылжыды. Көп ұзамай Аль-Бидда оңтүстікте Османдықтарды мазалаған бедуиндердің операциялық базасына айналды, ал Кувейт әмірі Абдулла II әл-Сабах Осман әскерлерінің құлдануы үшін қалаға жіберілді. Ол Катардағы ең беделді тұлғаларға арналған төрт Осман туын әкелді. Мұхаммед бин Тани бір туды қабылдады, бірақ оны Әл-Вакраға жіберіп, үйінің үстінде жергілікті туды көтеріп тұрды. Жасым бин Мұхаммед туды қабылдап, үйіне іліп қойды. Үшінші ту Әл-Хор билеушісі Әли бин Абдул-Әзизге табысталды. Британдықтар Османдықтардың алға жылжуына теріс реакция білдірді, өйткені олар өз мүдделеріне қауіп төнді деп санады. Наразылықтарына жауап алмағаннан кейін, британдық канонерлік кемесі «Хью Роуз» 1871 жылдың 19 шілдесінде Катарға келді. Сидней Смит жағдайды тексергеннен кейін, Парсы шығанағындағы саяси резиденттің көмекшісі Катардың туларды ерікті түрде көтеріп тұрғанын анықтады. Олардың алаңдауын күшейтіп, сол кезеңде әкесінің орнын басып отырған Жасым бин Мұхаммед 1871 жылдың желтоқсанында Османдықтарға Аль-Биддаға 100 сарбаз бен жабдық жіберуге рұқсат берді. 1872 жылдың қаңтарында Осман империясы Катарды өзінің құрамына қосты. Ол Надждтың санжағының басқаруындағы провинция деп белгіленді. Жасым бин Мұхаммед ауданның қаймақамы (орынбасары) болып тағайындалды, ал көптеген катарлықтар жаңа үкіметтегі лауазымдарын сақтап қалды. Саяси резиденттің көмекшісі Чарльз Грант 1873 жылдың тамызында Османдықтардың Хосейн Эфенди басшылығымен Катифтен Зубараға 100 сарбаздық контингент жібергенін жалған мәлімдеді. Бахрейн шейхы бұған наразылық білдірді, өйткені Зубарада тұратын Аль-Нуайм тайпасы оның поддандығын қабылдаған келісімге қол қойған. Шейхпен кездескеннен кейін Грант оны Эдвард Росске жолдады. Росс шейхке Катарда тұратын тайпаларды қорғауға құқығы жоқ екенін айтты. Қыркүйек айында шейх қала мен тайпаға қатысты өзінің егемендігін қайталады. Грант Бахрейнмен жасалған келісімдерде Аль-Нуайм немесе Зубара туралы ешқандай айтылмағанын жауап ретінде айтты. Британдық үкіметтің өкілі оның пікірін қолдап, Бахрейн шейхы «мүмкіндігінше материктегі қиындықтарға араласпауы керек» деді. 1874 жылы Аль-Халифаның Зубараға деген талабын жаңаруға тағы бір мүмкіндік туды, өйткені оппозициялық көшбасшы Насыр бин Мұбарак Катарға көшіп келді. Олар Мұбарактың Жасым бин Мұхаммедтің көмегімен Зубарада тұратын Аль-Нуайм тайпасын басып алуға тырысады деп сенді. Нәтижесінде, Бахрейн күштері Зубараға жіберілді, бұл британдықтардың наразылығын тудырды, олар шейх өзін қиын жағдайға салғанын айтты. Эдвард Росс үкіметтік кеңестің шешімі шейхке Катар ісіне араласпауға кеңес бергенін мәлімдеді. Әл-Халифа Аль-Нуайм тайпасымен үнемі байланыста болып, 100 тайпа мүшесін әскеріне қабылдап, қаржылық көмек көрсетті. Жасым бин Мұхаммед 1878 жылы Аль-Бидда маңындағы кемелерге шабуыл жасағандары үшін тайпаның бірнеше мүшесін қуды. Көптеген көрнекті катарлық тайпалардың қарсылығына қарамастан, Жасым бин Мұхаммед Османдықтарға қолдау көрсетуді жалғастырды. Алайда, екі тарап арасындағы серіктестікте жақсару байқалмады, және Османдықтар 1882 жылы Әбу-Даби басып алған Қаур әл-Удайдты Жасымның жорығына көмектесуден бас тартқанда қарым-қатынас одан әрі нашарлады. Сонымен қатар, Османдықтар 1888 жылы Жасым бин Мұхаммедті тақтан түсіруге тырысқан Османдық Мохаммед бин Абдул Вахабты қолдады.
Аль-Ваджба шайқасы
1893 жылдың ақпан айында Мехмед Хафиз паша төленбеген салықтарды іздеу және Жасым бин Мохаммедтің Осман империясының ұсынылып жатқан әкімшілік реформаларына қарсылығын басу мақсатымен Қатарға келді. Өлімге кесілуі немесе түрмеге қамалуы мүмкін деген қорқынышпен Жасым бин Мохаммед Аль-Ваджбаға (Дохадан батысқа қарай 10 шақырым) көшіп кетті; оны бірнеше тайпа мүшелері ертіп жүрді. Мехмед одан әскерін таратуды және Осман империясына адалдық серт беруді талап етті. Бірақ Жасым бин Мохаммед Осман билігіне бағынудан қатты бас тартты. 1893 жылдың наурыз айында Мехмед оның інісі Ахмет бин Мохаммед Аль Таниді, сондай-ақ 13 белгілі қатарлық тайпа басшыларын Осман корветі «Меррихте» тұтқындады. Мехмед тұтқындарды он мың лира төлеу шартымен босату туралы ұсыныстан бас тартқаннан кейін, Юсуф Эфенди басқаруымен Аль-Ваджбадағы Жасым бин Мохаммедтің бекінісіне шамамен 200 османдық әскерін жорытты. Аль-Ваджбаға келгеннен кейін көп ұзамай Эфендидің әскерлері 3000-ден 4000-қа дейін саналатын қатарлық жаяу және атты әскерлердің қатты оқ жаууына түсті. Олар Шабака бекінісіне шегінді, онда олар тағы да қатарлық шабуылдардан зардап шекті. Олар Әл-Бидда бекінісіне қайтқаннан кейін, Жасым бин Мохаммедтің алға жылжыған әскері бекіністі қоршап, ауданның сумен жабдықталуын тоқтатты. Османдықтар жеңілгенін мойындап, Мехмед пашаның атты әскерінің Хофуфқа құрлық жолымен қауіпсіз өтуіне балама ретінде қатарлық тұтқындарды босатуға келісті. Қатар Осман империясынан толық тәуелсіздік алмаса да, шайқастың нәтижесі империя ішінде дербес мемлекет ретінде қалыптасуына негіз болған келісімге әкелді.
Британ протектораты (1916-1971)
Османдықтар 1913 жылы Катардағы биліктен ресми түрде бас тартты, ал 1916 жылы жаңа билеуші Абдулла бин Жәсім Әл Тани Ұлыбританиямен шартқа қол қойды, осылайша аймақты қорғау жүйесіне енгізді. Бұл Катардың сыртқы істердегі тәуелсіздігінен, атап айтқанда, аумақты беру және басқа да мәселелердегі билігінен айырылып, Ұлыбританияның сыртқы қауіп-қатерлерден әскери қорғауына келісуін білдірді. Шартта құлдықты, қазақша тонауды және қару саудасын тоқтату туралы да қағидалар болды, бірақ британдықтар оларды қатаң сақтамады. Алғашқы мұнай сарптамасы 1926 жылы «Англо-Персиялық мұнай компаниясының» геологы Джордж Мартин Листің басшылығымен жүргізілді, бірақ мұнай табылған жоқ. 1933 жылы Бахрейнде мұнай табылуынан кейін мұнай мәселесі қайта көтерілді. Лис мұндай жағдайда Катарды қайтадан зерттеу қажеттігін атап көрсетті. Ұзақ келіссөздерден кейін 1935 жылдың 17 мамырында Абдулла бин Жәсім 75 жылға англо-персиялық өкілдермен келісімге қол қойды, оған қол қойғанда 400 000 рупий және жыл сайын 150 000 рупий төленді, сондай-ақ табысқа қарай сыйақы берілді. Келісімнің бір бөлігі ретінде Ұлыбритания бұрынғы шарттарға қарағанда нақты көмек беруге уәде берді. 1942-1947 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс және оның салдарынан мұнай өндірісі тоқтатылды. Соғыс кезінде азық-түлікпен қамтамасыз етудің қиындығы Катардағы экономикалық қиындықтарды ұзартты, ол 1920 жылдары жемшөп саудасының құлдырауынан басталды және 1930 жылдардың басында Ұлы депрессиямен және Бахрейннің эмбаргосымен күшейді. Бұрынғыдай, отбасылар мен тайпалар Персия шығанағының басқа аймақтарына көшіп кетті, көптеген қатарлық ауылдарды тастап кетті. Абдулла бин Жәсім қарызға батып, зейнеткерлікке дайындалу үшін өзінің сүйікті екінші ұлы Хамад бин Абдулла Әл Таниді мұрагері ретінде дайындады. Алайда, 1948 жылы Хамад бин Абдулланың қайтыс болуы мұрагерлік дағдарысына әкелді, онда басты үміткерлер Абдулла бин Жәсімнің үлкен ұлы Әли бин Абдулла Әл Тани және Хамад бин Абдулланың жасөспірім ұлы Халифа бин Хамад Әл Тани болды. 1956 жылдың тамызында өткен тағы бір наразылық акциясында қатысушылар Мысыр туларын желбіретіп, отаршылдыққа қарсы ұрандарды айқайлады. 1956 жылдың қазан айында наразылық білдіргендер Персия шығанағындағы мұнай құбырларын бульдозермен бұзуға тырысып, саботаж жасады. Демонстрациялар Әли бин Абдуллаға полицияға жеке билігі мен қолдауын беруге мүмкіндік берді. Бұл оның бұрынғы кеңесшілері мен бедуиндерге сенгенінен айтарлықтай өзгеше болды. Сауд Арабиясының монархы 1963 жылдың 20 сәуірінде билеушінің сарайында болғанда, ғимараттың алдында демонстрация болды. Полиция үш наразылық білдірушіні атып өлтірді, бұл Ұлттық бірлік фронтын 21 сәуірде жалпы ереуіл ұйымдастыруға итермеледі. Бұл топ үкіметке 35 талабын жариялады: билік басындағы отбасының билігін шектеу, мұнайшыларды қорғау, кәсіподақтарды мойындау, азаматтарға дауыс беру құқығы және басшылықты арабтандыру. Үкімет де қозғалыстарға жауап ретінде кейбір реформалар жасады. Оларға кедей фермерлерге жер мен несие беру, қатарлық азаматтарды жұмысқа алуға басымдық беру және муниципалитет кеңесін сайлау кірді. 1960 жылдары инфрақұрылым, шетелдік жұмыс күші және бюрократия кеңейе берді, көбінесе Халифа бин Хамадтың нұсқауымен. Сондай-ақ, Катардың экономикалық базасын әртараптандыруға алғашқы қадамдар жасалды, ең бастысы цемент зауытын, ұлттық балық шаруашылығы компаниясын және шағын ауыл шаруашылығын құру болды. Бұл кезеңде кабинет болған жоқ, алайда британдық және египеттік кеңесшілер Ауыл шаруашылығы министрлігі және Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі сияқты бірқатар үкіметтік министрліктерді құруға көмектесті. Федерация алғаш рет 1968 жылдың ақпанында Абу-Даби және Дубай билеушілері коалиция құру ниетін жариялағанда және басқа Персия шығанағы мемлекеттерін қосылуға шақырғанда ұсынылды. Сол айдың соңында Бахрейн, Катар және Келісімге қол қойған жағалау билеушілері қатысқан саммитте Катар үкіметі Араб Әмірліктерінің федерациясын құруды ұсынды, оны тоғыз билеушіден тұратын жоғары кеңес басқарады. Бұл ұсыныс қабылданды және одақ туралы декларация бекітілді. Кездесуден кейін көп ұзамай Абу-Дабидегі саяси агент британ үкіметінің сессия нәтижесіне қызығушылығын білдірді, бұл Катар мен Рас-әл-Хайманы ішкі істерге шетелдік араласу деп санап, федерациядан шығуға итермеледі. Сауд Арабиясы, Кувейт және Ұлыбритания талқылауларды жандандыруға күш салғандарына қарамастан, федерация таратылды. Ахмад бин Али 1970 жылдың сәуір айында Катарды тәуелсіз араб-ислам мемлекеті деп жариялаған және шариғатты негізгі заң ретінде бекіткен уақытша конституцияны қабылдады. Халифа бин Хамад мамыр айында премьер-министр болып тағайындалды. Бірінші Министрлер кеңесі 1970 жылдың 1 қаңтарында қызметке кірісті, оның он мүшесінің жетісі Әл Тани әулетінен болды. Халифа бин Хамадтың федерация ұсынысы бойынша пікірі басым болды. Катар Канададан келген коалициялық әскерлерге елді әуе базасы ретінде пайдалануға және АҚШ және Франция әуе күштеріне өзінің аумағында жұмыс істеуге рұқсат берді. 2001 жылы Халықаралық сот Бахрейнге Хавар аралдарына егемендік құқығын берді, ал Катарға кішірек даулы аралдарға және материктік Катардағы Зубара аймағына егемендік құқығын берді. Сотқа қатысқан кезеңде Катар даулы аумақтарға қатысты өзінің талаптарын растау үшін 82 жалған құжатты ұсынды. Бұл талаптар Бахрейн жалғандықты анықтағаннан кейін алынып тасталды. 2003 жылы Катар АҚШ Орталық командасының штаб-пәтері ретінде және Иракты басып алудың негізгі бастапқы нүктелерінің бірі ретінде қызмет етті. 2005 жылдың наурыз айында Доха ойыншылар театрындағы суицидтік шабуыл британдық мұғалімнің өліміне әкелді, бұл елде бұрын болмаған терроризм актісі болды. Шабуылды Мысырдан келген және «Әл-Қаида Арабия түбегі» тобымен байланысы бар деп күдіктелген Омар Ахмед Абдулла Әли жасады. 2013 жылдың маусымында шейх Хамад бин Халифа әмірлік лауазымынан бас тартып, басшылықты өзінің ұлы және мұрагері шейх Тамим бин Хамад Әл Таниге тапсырды. Сұйытылған табиғи газ сатудан түскен кірістерді басқару үшін 2005 жылы Катар инвестициялық органы құрылды. 2008 жылы үкімет Катардың ұзақ мерзімді дамуына арналған бағдарламаны және қауіп-қатерлерді анықтауға арналған «Катардың 2030 жылға дейінгі ұлттық көренесін» іске қосты.
Араб көктемі және әскери араласу (2010)
Катар араб әлеміндегі демонстрациялар, наразылық акциялары мен азаматтық соғыстардың революциялық толқынында, жалпылама түрде «Араб көктемі» деп аталатында, рөл атқарды. Өзінің дәстүрлі дипломатиялық делдалдық рөлінен бас тартып, Катар Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадағы бірнеше жаңа мемлекеттер мен төңкерістерді қолдауға көшті. «Араб көктемінің» алғашқы айларында елдің ең ірі медиа желісі «Al Jazeera» арабтардың қолдауын жұмылдыруға көмектесті және наразылықтар мен демонстрациялар туралы ақпараттарды қалыптастырды. Катар 2011 жылғы Ливия азаматтық соғысы кезінде Ұлттық Кешірімдік Кеңесті қолдау үшін жүздеген жер әскерін жіберді. Әскерлер негізінен әскери кеңесшілерден тұрды, ал кейде бұқаралық ақпарат құралдары оларды «жалдамалы әскерлер» деп атады. Катар басқа бірнеше одақтас елдермен бірге әуе операциясына да қатысты. Катар 2011 жылдың көктемінде басталған Сирия азаматтық соғысында белсенді рөл атқарды. Сонымен қатар, Катардың азаматтық соғыстың алғашқы екі жылында Сириялық оппозицияны «3 миллиард долларға дейін» қаржыландырғаны туралы хабарлар тарады. 2015 жылдан бастап Катар Сауд Арабиясы жетекшілігімен Йемендегі хуситтерге және «Араб көктемінің» нәтижесінде құлатылған бұрынғы президент Әли Абдулла Салехке адал күштерге қарсы әрекеттерге қатысты.
Дипломатиялық дағдарыстар (2014-2021)
2014 жылдың наурыз айында Сауд Арабиясы, БАӘ және Бахрейн Қатардың аймақтық қақтығыстарда тараптарды және саяси партияларды қаржыландыруға қатысы бар деген күдікпен наразылық білдіріп, елшілерін Қатардан шақырып алды. Үш ел де келісімге келгеннен кейін сол жылдың қараша айында елшілерін қайтарып жіберді. 2017 жылғы 5 маусымда Сауд Арабиясы, БАӘ, Бахрейн және Египет (жинап айтқанда "Төрттік") бастаған бірнеше ел Қатармен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, Қатарға қатысты әуе, құрлық және теңіз шекараларын жабу сияқты бірнеше санкциялық шаралар енгізді. Сауд Арабиясы сондай-ақ Қатардың Йемендегі ағымдағы соғысқа қатысуын тоқтатты. "Төрттік" өз әрекеттерін аймақтағы "террористік ұйымдармен" байланысы бар деген күдікпен негіздеді.