Кіріспе

Сауд Арабиясының Мекке Шариф провинциясындағы қала, Джедда (/lang/'/dʒ//ɛ//d//ə/ JEDə), сондай-ақ Джедда, Джидда немесе Джидда (/dʒ//ɪ//d//ə/ JIDə; , ) деп те аталады. Бұл Сауд Арабиясының Мекке провинциясындағы, Хеджаз аймағындағы Қызыл теңіз жағалауында орналасқан порты бар қала. Джедда – елдің сауда орталығы. Джедданың қашан құрылғаны белгісіз, бірақ 647 жылы халифа Осман оны Мекке қасиетті қаласына қажылыққа баратын мұсылман саяхатшыларына қызмет ететін саяхат орталығы ретінде жариялағаннан кейін Джедданың мәртебесі арта түсті. Осы уақыттан бері Джедда Сауд Арабиясына келген миллиондаған қажыларға есік болды, дәстүрлі түрде теңіз арқылы, ал соңғы кезде әуе арқылы. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, халқы шамамен 3,751,722 адамды құрайтын Джедда Мекке провинциясының ең ірі қаласы, Хеджаздың ең ірі қаласы, Сауд Арабиясының екінші ірі қаласы (астана Риядтан кейін) және Таяу Шығыстағы тоғызыншы ірі қала. Бұл қала Ислам Ынтымақтастық Ұйымының (ИҰҰ) әкімшілік орталығы болып табылады. Қызыл теңізде орналасқан Джедда Ислам порты әлемдегі отыз алтыншы ірі теңіз порты және Таяу Шығыстағы екінші ірі және ең жұқ жүретін теңіз порты (Дүбайдың Джебель Әли портынан кейін). Джедда – исламның ең қасиетті қаласы Мекке Шарифке (шығысқа қарай) және екінші қасиетті қала Мединаға (солтүстікке қарай) бағытталатын басты қақпа. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Джедда Сауд Арабиясы мен Таяу Шығыста ғылыми және инженерлік салалардағы көшбасшылыққа капитал инвестицияларын одан әрі дамытуға баса назар аударуда. 2009 жылы инновациялық қалалар индексінде Джедда Африка, Таяу Шығыс және «стан» елдері аймағында төртінші орынды иеленді. Джедда Сауд Арабиясының маңызды курорттық қалаларының бірі және Ғаламдану және әлемдік қалаларды зерттеу тобы мен желісі (GaWC) оны «Бета әлем қаласы» деп атады. Қаланың Қызыл теңізге жақын орналасқандығының арқасында, елдің басқа аймақтарынан айырмашылығы, балық аулау және теңіз өнімдері азық-түлік мәдениетінде басымдыққа ие. Араб тілінде қаланың ұраны – «Джедда Ғайр», яғни «Джедда ерекше».

Этимологиясы мен жазылуы

Джедданың кем дегенде екі этимологиясы бар, Джедда ибн Әл-Қудаайи, Кудая тайпасының басшысы айтқандай. Көпшілік бұл атау араб тіліндегі "әже" деген мағына беретін جدة (Jaddah) сөзінен шыққан деп есептейді. Халық сенімі бойынша, адамзаттың әжесі саналатын Хауаның қабірі Джеддада орналасқан. Магриб саяхатшысы Ибн Баттута шамамен 1330 жылы әлемді аралап жүрген кезінде Джеддаға келген. Ол күнделігіне қаланың атын "Жидда" деп жазған. Британдық Сыртқы істер министрлігі және Ұлттар Достастығы кеңсесі, сондай-ақ британдық үкіметтің басқа да бөлімдері бұрын "Jedda" деген ескі жазуын қолданған, бірақ 2007 жылы оны "Jeddah" деп өзгертті. Т. Е. Лоуренс араб есімдерін ағылшын тіліне транскрипциялаудың кездейсоқ екенін айтқан. Оның "Шөлдегі көтеріліс" кітабының алғашқы бетінің өзінде Джедда үш түрліше жазылған. Сауд Арабиясының ресми карталары мен құжаттарында қаланың аты "Jeddah" деп жазылады, қазіргі кезде осы жазу басым қолданылады.

Исламға дейінгі кезең

Бұл аймақтағы ертедегі қызметтің іздері қаланың шығысында, Уади Бриман (وادي بريمان) және қаланың солтүстік-батысында Уади Боуб (وادي بويب) жерінде қазылған бірнеше Самуди жазуларымен куәландырылған. Джиддада табылған ең көне машрабия ислам дәуірінен бұрынғы кезеңге жатады. Кейбір деректер бойынша, Джидда Ұлы Александрдың Қызыл теңізге теңіз экспедициясын жасағанға дейін, Қызыл теңізде балық аулаған халықтармен қоныстанған, олар оны теңізге шығу үшін маңызды орталық және демалыс пен жайлылық алабы ретінде қарастырған. Хаж министрлігі мәліметінше, Джидда 2500 жылдан астам уақыттан бері мекенделген. Ескі қаладағы қазбалар Джидданың Йемендік Кудая тайпасы (сілтемелер жоқ) тарапынан балықшылар ауылы ретінде құрылғанын көрсетеді. Олар Йеменнің орталық бөлігін 115 жылға дейін Мариб бөгетінің құлауынан кейін тастап, Меккеге қоныстанған.

Халифаттар тұсында

Джидда алғаш рет 647 жылы танымал болды, осы жылы үшінші мұсылман халифасы Усман ибн Аффан оны Меккеден оңтүстік-батысқа қарай орналасқан Әл-Шоайб портының орнына Мекке портына айналдырды. Омавилер Рашид халифалығының барлық аймағын, соның ішінде Хиджазды мұра етіп алды және 661 жылдан 750 жылға дейін билік жүргізді. 702 жылы Джидданы Аксум патшалығының қарақшылары қысқа мерзімге басып алды. Дегенмен, Джидда маңызды азаматтық порты болып қала берді, балықшыларға және хаж сапары үшін теңіз жолымен келетін қажыларға қызмет көрсетті. Сондай-ақ, қасиетті жердің құрметті вице-падишасы – Мекке шарифтігі осы Ислам халифаты кезеңінде алғаш рет тағайындалды деп есептеледі. Джидда тарихи Хиджаз провинциясының бас қаласы және Меккеде хаж зыяратын орындау үшін теңіз арқылы келген қажылар үшін тарихи порт ретінде орнықты. 750 жылы Аббасид революциясында Аббасидтер Марокко (Магриб) және Испанияны (Аль-Андалус) қоспағанда, Омавид империясының көбіне билік етті. 876 жылдан бастап Джидда және оның төңірегіндегі аймақтар Египеттің Аббасидтер мен Тулунидтер арасындағы соғыстардың нысанасына айналды. Тулунидтер мен Аббасидтер арасындағы Хиджаз үшін күрес шамамен жиырма бес жылға созылды, содан кейін Тулунидтер 900 жылы Арабиядан шығып кетті. 930 жылы Хеджаздың ірі қалалары – Медина, Мекке және Тайф қарматтардың шабуылына ұшырап, тоналды. Джидданың өзіне де қарматтар шабуыл жасағаны мүмкін, бірақ бұл дерек тарихи түрде расталмаған. Содан кейін, 935 жылдың басында Египеттегі жаңа билік – Ихшидидтер Хиджаз аймағын бақылауға алды. Ихшидидтердің Хиджазды билеуі туралы егжей-тегжейлі тарихи жазбалар жоқ. Осы кезде Джидда әлі де бекініссіз және қабырғасыз қала болып сақталды.

Фатимидтер, Әйюбидтер және мамлюктер

969 жылы Фатимидтер Алжирден Египетті Аббасидтердің Икшидид әкімдерінен басып алып, Хиджаз бен Джидданы қоса алғандағы айналасындағы аймақтарға империясын кеңейтті. Фатимидтер Қызыл теңіз арқылы Жерорта теңізінде де, Үнді мұхитында да кең сауда желісін дамытты. Олардың сауда және дипломатиялық байланыстары Қытайға және оның Сун әулетіне дейін жетті, бұл Тихаманың жоғарғы орта ғасырлардағы экономикалық бағытын анықтады. 1171 жылы Иерусалимді басып алғаннан кейін Саладин өзін Египет сұлтаны деп жариялады, әл-Адид қайтыс болғаннан кейін Фатимид халифатын таратып, осылайша Әйюбид әулетін құрды. Әйюбидтер Хижазда Джидданы басып алды, ол 1177 жылы Шариф Ибн Әбул Хашим әл-Талабтың (1094–1201) басшылығымен Әйюбид империясына қосылды. Ғұмырлық жағынан қысқа болғанымен, Әйюбидтер билік еткен жерлерде экономикалық өркендеу дәуірін бастады, ал Әйюбидтердің көмегі мен демеуі ислам әлеміндегі ғылыми белсенділіктің қайта жандануына әкелді. Бұл кезең Әйюбидтердің аймақтағы сүнни мұсылмандардың үстемдігін нығайту процесімен де ерекшеленді, олар өздерінің ірі қалаларында көптеген медреселер (ислам мектептері) салған. Джидда Синд, Оңтүстік-Шығыс Азия, Шығыс Африка және басқа алыс аймақтардан мұсылман теңізшілері мен саудагерлерін тартты. 1254 жылы Каирдегі оқиғалардан және Әйюбид империясының ыдырауынан кейін Хиджаз Мамлюк сұлтандығының құрамына кірді. Португалдық саяхатшы Васко да Гама 1497 жылы Үміт мүйісін айналып өтіп, Занзибар жағалауынан бағдарлаушылар алды, Үнді мұхиты арқылы Малабар мен Каликут жағалауларына жетіп, Үндістаннан Қызыл теңізге жүк таситын және мұсылман қажыларын тасымалдайтын флоттарға шабуыл жасады, соның салдарынан айналасындағы билеушілерде үрей тудырды. Гуджарат және Йемен ханзадалары көмек үшін Мысырға жүгінді. Сұлтан әл-Ашраф Кансух әл-Гаури Жедда әкімі Хусейн Курд (сонымен қатар Мироцем) басқаруымен 50 кемеден тұратын флот құрды. Жедда көп ұзамай португалдардан қорғану үшін, Арабия мен Қызыл теңізді қорғауға мүмкіндік беретін қабырғамен нығайтылды, құрылысқа мәжбүрлі еңбек жұмсалды.

Осман империясы

1517 жылы Селим I билік құрған кезде Осман түріктері Мысыр мен Сириядағы Мамлюк сұлтанатын жаулап алды. Османдықтар 1525 жылы Джидда қаласын Лопо Соарес де Албергарияның әскерінен қорғағаннан кейін қаланың нашар қабырғаларын қайта салды. Жаңа тас қабырғаға алты күзет мұнарасы және алты қақпа кірді. Олар португалдықтардың шабуылына қарсы қорғану үшін салынған. Алты қақпаның ішінде Мекке қақпасы шығысқа, ал портқа қарап тұрған Әл-Мағриба қақпасы батысқа қараған. Шариф қақпасы оңтүстікке қарады. Қалған қақпалар – Әл-Бунт қақпасы, Әл-Шам қақпасы (Әл-Шараф қақпасы деп те аталады) және солтүстікке қараған Мәдина қақпасы. Түріктер Джидданың Кишласын, қала әскерлері үшін шағын қамал салды. 19-ғасырда бұл жеті қақпа төрт мұнаралы төрт алып қақпаға дейін азайтылды. Бұл алып қақпалар – солтүстікте Шам қақпасы, шығыста Мекке қақпасы, оңтүстікте Шариф қақпасы және теңіз жағасындағы Әл-Мағриба қақпасы болды. Джидда тікелей Осман әйялетіне айналды, ал қалған Хижаз Шариф Баракат II басшылығымен Осман империясының вассал мемлекетіне айналды. Джидда қоршауынан кейін 8 жыл өткен соң, 1541 жылы португалдықтар екінші рет шабуыл жасауға тырысты, бірақ олардың әрекеті тойтарылды. Қала қабырғасының бөліктері бүгінге дейін ескі қалада сақталған. Португалдықтар қаладан сәтті ығыстырылғанымен, Үнді мұхитындағы флоттар олардың ықпалында болды. Бұл Диу шайқасында айқын көрінді. Португалдық әскерлердің зираты әлі күнге дейін ескі қалада табылады және ол христиан қабірлері деп белгіленген. Ахмед әл-Джаззар, Акра қоршауындағы рөлімен танымал Осман әскерінің командирі, мансабының басында Джиддада қызмет еткен. 1750 жылы Джиддада ол өзінің командирі Абдулла Бектің өлтірілуіне жауап ретінде жетіулік көшпенділерді өлтірді, соның салдарынан "Джеззар" (қасапшы) деген лақап атқа ие болды. 1858 жылдың 15 маусымында қаладағы тәртіпсіздіктер, бұрынғы полиция бастығының Қызыл теңіздегі британдық саясатқа наразылығынан туындаған деп саналады, британдық және француз консулдары, олардың отбасы мүшелері және бай грек саудагерлері бар 25 христианның қазасына әкелді. Портта тұрған британдық фрегаты жауап ретінде екі күн бойы қаланы бомбалады.

Бірінші Сауд Арабиясы мен Осман империясы Сауд соғысы

1802 жылы Нежди әскерлері Мекке мен Джидданы Осман империясынан басып алды. Шариф Ғалиб Эфенди осы жайтты солтан Махмуд II-ге хабарлаған соң, солтан Мысыр вице-королі Мұхаммед Әли Пашаға қаланы қайтарып алуға бұйрық берді. Мұхаммед Әли 1813 жылы Джидда шайқасында қаланы сәтті қайтарып алды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Хашимит патшалығы

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шариф Хусейн бин Али Осман империясына қарсы көтеріліс жариялады, Осман түріктерінен тәуелсіздік алып, Сириядағы Алепподан Йемендегі Аденге дейінгі біртұтас араб мемлекетін құруды көздеді. Хусейн патша Хиджаз Корольдігін жариялады. Кейін Хусейн Неджд сұлтаны болған Ибн Саудпен соғысқа қатысты. 1924 жылдың желтоқсанында Мекке түскен соң Хусейн тақтан бас тарды, ал оның ұлы Әли бин Хусейн жаңа король болды.

Сауд Арабиясы Корольдігі

Бірнеше айдан кейін, орталық Неджд провинциясынан шыққан Ибн Сауд, Екінші Жедда шайқасынан кейін Жеддандықтармен келісім арқылы Медина мен Жедданы бағындырды. Ол Бағдатқа қашқан Әли бин Хусейнді тақтан түсірді, ол ақырында Иорданияның Амман қаласына қоныстанды, онда оның ұрпақтары Хашимит әулетінің бір бөлігіне айналды. Осының нәтижесінде 1925 жылдың желтоқсан айында Жедда Әл Сауд әулетінің билігіне көшті. 1926 жылы Ибн Сауд Неджд сұлтаны лауазымына Хиджаз патшасы атағын қосты. Бүгінде Жедда түбек елдері саясатындағы тарихи рөлін жоғалтты, себебі Жедда Мекке провинциясының жаңа аймағына енді, оның провинциялық орталығы Мекке қаласы. 1928 жылдан 1932 жылға дейін Жеддадағы король Абдул Азиздің жаңа резиденциясы ретінде жаңа Хузам сарайы салынды. Сарай ескі қаланың қабырғаларының оңтүстігінде орналасқан және инженер Мұхаммед бин Ауад бин Ладеннің қадағалауымен салынды. 1963 жылдан бастап сарай патшалық қонақ үй ретінде пайдаланылды, ал 1995 жылдан бері онда Археология және этнография аймақтық мұражайы орналасқан. Ескі қаланың қалған қабырғалары мен қақпалары 1947 жылы бұзылды. 1982 жылы болған өрт ескі қала орталығындағы бірнеше ескі ғимараттарды қиратты, бірақ көптеген нысандар сақталды. 1979 жылы ескі аудандарды үй-үйлеп зерттеу жүргізілді, нәтижесінде 1000-ға жуық дәстүрлі ғимарат әлі де бар екені анықталды, бірақ үлкен тарихи құндылығы бар құрылыстардың саны одан әлдеқайда аз болды. 1990 жылы Жедда тарихи аумағын сақтау департаменті құрылды. Қазіргі қала бұрынғы шекарасынан асып кетті. Салынған аумақ негізінен солтүстікке қарай Қызыл теңіз жағалауы бойымен кеңейді, 1990 жылдары жаңа әуежайға жетті және содан бері оның айналасын, ескі қала орталығынан, Об'хур сағасына қарай қозғалды. 2021 жылдың қазан айында Мұхаммед бин Салман басқаратын Сауд Арабиясы билігі 2030 жылғы Сауд Визиясы аясындағы қайта жандандыру жобасы – Жедда Орталық жобасына орын беру үшін Жедданың оңтүстік бөлігіндегі аудандарда кең ауқымды бұзу және көшіру жоспарын бастады. Бұзулар 60-тан астам аудандағы 558 000 адамға әсер етті. Amnesty International ресми құжаттар арқылы кейбір тұрғындарға көшіру туралы 24 сағат бұрын, ал басқаларына 1-6 апта бұрын хабарланғанын растады. Кейбір жағдайларда ғимараттарға "көшіңіз" деп жазылған, ал мемлекеттік БАҚ және билбордтар басқаларын бұзу туралы хабарлады. Сауд Арабиясының мемлекеттік БАҚ-ы зардап шеккен аудандардың көпшілігі "аурулар, қылмыс, есірткі және ұрлықпен" және негізінен құжаттары жоқ көшіп келгендердің үйі болып табылатынын мәлімдеді. 2022 жылдың қаңтар айында Сауд Арабиясы билігі көшірілгендердің 47%-ын құрайтын өтемақы схемасын жариялады.

География

Джидда Сауд Арабиясының Қызыл теңіз жағалауындағы жазықта (Тихама деп аталады) орналасқан. Джидда Хиджази Тихама (تهامة الحجاز) аймағында, Хиджаз тауларының етегінде жатыр. Тарихи, саяси және мәдени тұрғыдан Джидда Хиджаз вилаетінің, Хиджаз Корольдігінің және Хиджаз тарихы бойынша жазылған кітаптардағы басқа да аймақтық саяси бірлестіктердің маңызды қаласы болған. Жер ауданы бойынша әлемдегі 100-ші ірі қала болып табылады.

Экономика

Джидда ұзақ жылдардан бері порты бар қала. Мекеге порт қаласы ретінде белгіленгенге дейін де Джидда аймақтың сауда орталығы болды. 19 ғасырда қаладан ана жемшөп, тасбақа қабығы, ладан және дәмдеуіштер жиі экспортталды. Бұдан басқа, қалаға әкелінген көптеген тауарлар Суэцке, Африкаға немесе Еуропаға одан әрі жіберіліп отырды. Джидда арқылы өткен көптеген тауарларды тіпті қаланың өзінде немесе Арабияда да кездестіру мүмкін емес еді. Таяу Шығыс және Солтүстік Африканың барлық астаналары Джиддадан екі сағаттық ұшу қашықтығында орналасқан, бұл оны Дубайдан кейін Таяу Шығыстың екінші ірі сауда орталығына айналдырады. Сонымен қатар, Джидданың өнеркәсіптік аймағы Сауд Арабиясында Эр-Рияд, Джубайл және Янбудан кейін төртінші ірі өнеркәсіптік қала болып табылады.

Патша Абдулла көшесі

Король Абдулла көшесі – Джидда қаласының ең маңызды көшелерінің бірі. Ол Джидданың батысындағы жағалау бойындағы Король Фахд тас жолынан басталып, қаланың шығыс жағына дейін созылады. Көптеген компания кеңселері мен коммерциялық құрылыстардың орналасқандығымен танымал. Бұл көше Жедда орталық теміржол стансасының HSR кіреберісіне жақын орналасқан, ол Жедданы Мекке, Мадина және Король Абдулла экономикалық қаласымен (KAEC) байланыстырады. Сонымен қатар, оның биіктігі 170 метр (558 фут) болатын әлемдегі екінші биік ту тірегі орналасқан. 2011 жылы бұл көшеде жаңбыр суына батып, төтенше жағдай болған.

Тахлия көшесі

Тахалия көшесі – Жедда қаласының орталық бөлігіндегі маңызды сән және сауда орталығы. Мұнда көптеген жоғары деңгейдегі универмагтар, әйгілі сән брендтерінің дүкендері мен бутиктер орналасқан. Үкімет бұл көшені "Принц Мохаммад бин Абдул Азиз даңғылы" деп атағанмен, бұл ресми атау көп қолданылмайды. Сонымен қатар, мұнда тамаша асханалар да көп.

Медина жолы

Медина жолы – Джидда қаласындағы тарихи маңызы бар көше. Ол оңтүстік аймақтарды солтүстікпен байланыстырып, бірнеше компанияның бас кеңселері мен көрме залдарында орналасқан. Көшенің солтүстік бөлігі Король Абдул Азиз халықаралық әуежайымен жалғасады, бұл күнінің көп бөлігінде жолдағы қозғалыстың қарқынын арттыруға себеп болады.

Діни мәні

Азаматтардың көпшілігі сүннит мұсылмандары. Үкімет, соттар, азаматтық және қылмыстық заңдар шариғат негізінде құрылған моральдық кодексті қолдайды. Сауд Арабиясы азаматтарының өте аз бөлігі шиит мұсылмандары, сонымен қатар көптеген шетелдік жұмысшылар да бар. Қалада 1300-нен астам мешіт бар. Заң басқа діндердің ғимараттарына, кітаптарына, иконаларына және діни көріністеріне рұқсат бермейді. Дегенмен, мұсылмандыққа қатысы жоқ және қоғамдық тәртіпке, моральға зиян келтірмейтін жеке діни амалдарға жол беріледі. VII ғасырдан бері Джидда хаж сапарындағы әлемнің түкпір-түкпірінен келген миллиондаған мұсылман қажыларын қабылдап келеді. Бұл қажылармен араласу Джидданың қоғамына, дініне және экономикасына зор әсер етеді.

Ас мәзірі

Джидданың көпұлтты халқы Джидданың дәстүрлі тағамдарына әсер етті. Кейбір тағамдар Хиджазға тән, мысалы Салиг және Мабшур (مَبْشُور) – бұл сорпаға пісірілген ақ күріш тағамы, көбінесе қой етінің орнына тауық етімен дайындалады. Джидда асханасы да танымал, Фуль, Шораба Харейра (Харейра сорпасы), Мугалгал, Мадби (тасқа пісірілген тауық), Мадфун (сөзбе-сөз "көмілген" дегенді білдіреді), Маглуба, Кибда, Манзала (әдетте Ораза айт мерекесінде желінеді), Маглия (фалафельдің жергілікті нұсқасы) және Сайядия сияқты тағамдар бар. Кейбіреулері Сауд Арабиясының басқа аймақтарынан әкелінген, мысалы, Надждтан Кабса, Оңтүстік Сауд Арабиясынан Арика (عَريكة) және Масуб (مَعْصُوب). Тағы басқа тағамдар түрлі текті саудиялықтар арқылы басқа мәдениеттерден импортталды, мысалы, Орталық Азиядан Манту, Ягмуш (يَغْمُش) және Руз Бухари (رُز بُخاري), Түркия мен Балқаннан Бурек, Шурек және Кабаб альмиру (كباب الميرو), Йеменнен Манди, Йемен мен Малайзиядан Мутаббаг (مُطَبَّق), Оңтүстік Азиядан Биряни және Кабли (كابلي) күріш тағамдары. 1974 жылы құрылған ең танымал жергілікті жылдам тамақ желісі – Альбайк, оның Джиддада және көршілес қалалар – Мекке, Мадина және Янбуда филиалдары бар. Олардың басты тағамы – жартылай пісіріліп, қуырылған тауық, джиддалықтар оны "Брост" деп атайды, сондай-ақ теңіз өнімдерінің түрлі-түрлері де бар. Бұл танымал жылдам тамақ желісі жақында Эр-Риядта, Даммамда, Бурайдада, Бахрейнде және БАӘ-дегі Дубайда филиалдар ашты.

Ашық көркем өнер

1970 және 1980 жылдардағы мұнай өрбу кезінде, сол кездегі қала әкімі Мохамед Саид Фарси бастаған, Джидданың қоғамдық кеңістіктеріне өнерді әкелуге бағытталған белсенді азаматтық күш-жігер жұмыстары жүргізілді. Осының нәтижесінде Джиддада көптеген заманауи ашық ауа мүсіндері мен өнер туындылары бар, олар көбінесе айналымдарда орналасқан. Мүсіндердің арасында Жан/Ханс Арп, Сезар Балдачини, Александр Кальдер, Генри Мур, Жоан Миро, Губерт Миннебо және Виктор Вазарелидің туындылары бар. Олар көбінесе дәстүрлі саудиялық заттарды бейнелейді, мысалы, кофе ыдыстары, құмыралар, хош иіс жағу құралдары, пальма ағаштары және т.б. Ислам дәстүрі тірі жандарды, әсіресе адам бейнесін салуға тыйым салады, және бұл жайт өнерге әсер еткен. Оларға алып геометрия жиынтығы, алып велосипед және әртүрлі бұрыштарда бірнеше көліктерден шығып тұрған үлкен бетон блогы, сондай-ақ Ареф Рейесс жасаған "Құдайдың қылыштары (Союф Алла)" деп аталатын монументалды мүсін кіреді. Әл-Мадина жолы, Король Абдулазиз жолы және Принц Абдулла әл-Фейсал жолының тоғысқан жеріндегі үлкен түйе мүсіндері өте қауіпті айналма жолдың ортасында орналасқан. Түйелердің денелері толық емес, олар тірі жандарды бейнелеуге жол бермеу үшін бөлік-бөлік етіп жасалған, бұл уахаби сенімдеріне қайшы келеді.

Мұражайлар мен коллекциялар

Джиддада онға жуық мұражай немесе жинақтар бар, олардың білім беру мақсаттары мен кәсіби деңгейі әртүрлі. Олардың ішінде Ежелгі ескерткіштер мен мұражайлар министрлігінің орынбасары басқаратын Джидда аймақтық археология және этнография мұражайы, Джидда қалалық мұражайы, Нассиф үйі, Адамгершілік мұра мұражайы, жекеменшік Абдул Рауф Хасан Халил мұражайы және жекеменшік Көркем мұра мұражайы бар.

Қызыл теңіз халықаралық кинофестивалі

Джидда қаласы 2020 жылы өткен Қызыл теңіз халықаралық кинофестивалінің өтетін орны ретінде таңдалды.

Жедда халықаралық кітап жәрмеңкесі

Жидда қаласында жыл сайын халықаралық кітап жәрмеңкесі өтеді, ол "Жидда халықаралық кітап жәрмеңкесі" деп аталады. Бұл Сауд Арабиясындағы екінші ірі кітап жәрмеңкесі және алғаш рет 2015 жылы ұйымдастырылды. Кітап жәрмеңкесі жыл сайын желтоқсан айының басында өткізіледі. Маусымның бірінші нұсқасы 2019 жылдың маусым-шілде айларында өткізілді. Жиддадағы бес түрлі орналасқан жерде шамамен 150 іс-шара мен шара ұйымдастырылды. Жидда қаласы 3000 жылдан астам тарихы бар, Сауд Арабиясының ең мәдени бай қалаларының бірі болғандықтан таңдалды. "Жидда маусымының" мақсаты – Жидданы әлемдегі ең қажетті туристік орын және Сауд Арабиясы маусымдарының ең жақсы маусымы ету.

Медиа

Джиддада төрт ірі араб тіліндегі газет – Asharq Al Awsat, Al Madina, Okaz және Al Bilad, сондай-ақ екі ірі ағылшын тіліндегі газет – Saudi Gazette және Arab News басылымдары қызмет етеді. Okaz және Al Madina газеттері Джидда мен Сауд Арабиясының басқа да қалаларындағы негізгі газеттер болып табылады, олардың оқырмандары миллионнан асады; олардың негізгі назары жергілікті жаңалықтарға шоғырланған. Джиддада жергілікті ақпаратты ұсынатын көптеген интернет-блогтар бар, олар негізінен шетелдік жұмысшыларға арналған. Олардың арасында 2012 жылы қола, ал 2013 жылы алтын жүлде алған және Feedspot сайтының Таяу Шығыстағы 100 үздік блогының тізіміне енген Jeddah Blog сияқты халықаралық деңгейде танымал веб-сайттар бар. Аймақтың нақты тақырыптарына арналған басқа да әуесқой веб-сайттар да кездеседі. Джидда Сауд Арабиясының ең ірі радио және теледидар нарыбы болып табылады. Қаланы қамтитын телеарналар: Saudi TV1, Saudi TV2, Saudi TV Sports, Al Ekhbariya, ART арналар желісі және жүздеген кабельдік, спутниктік және басқа да арнайы теледидар провайдерлері. Джидда телемұнарасы – бақылау алаңшасы бар биік телемұнара.

Акцент

Джидда аймағының ерекше сөйлеу ерекшелігі Хеджази диалектісі деп аталады; ол араб тіліндегі ең оңай танылатын акценттердің бірі болып саналады.

Ескі Джидда

Ал Балад деп аталатын ескі қала, оның дәстүрлі көп қабатты ғимараттары мен сауда үйлері – олардың көбісі әлі де мұнай дәуірінен бұрын сол жерде тұрған отбасыларға тиесілі, – жаңа құрылыстардың арқасында маңыздылығын жоғалтып келеді. Дегенмен, Ескі қала Хижаздың мәдени сәйкестендігіне үлкен үлес қосады. 2014 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілгеннен кейін бірнеше дәстүрлі ғимарат қайта жаңартылып, жұртшылыққа ашылды. 2019 жылы Сауд Арабиясының тақ мұрагері Мұхаммед бин Салман Мәдениет министрлігіне Джиддадағы 50 тарихи ғимаратты қалпына келтіруді тапсырған патшалық жарлыққа қол қойды. Әл-Баладта әртүрлі дәуірлерге жататын бірнеше тарихи мешіттер орналасқан, сондай-ақ қаланың ең көне мұражайларының бірі – Байт Насиф немесе Насиф үйі, онда соңғы 150 жылдың жергілікті жиһаздары мен интерьер дизайны көрсетілген.

Курорттар мен қонақ үйлер

Қаланың көптеген танымал курорттары бар, оның ішінде Дуррат Аль Арус, Қызыл теңіз жағалауындағы Аль Наврас Мёвенпик курорты, Кристалл курорты, Радисон Блю, Аль Муржан жағажай курорты, Аль Нахиль ауылы, Сэндс және Шератон Абхур. Көптегендері Қызыл теңіздің сақталған теңіз өмірімен және жағалаудағы коралл рифтерімен әйгілі.

Консулдық мекемелер

Сауд Арабиясындағы Америка Құрама Штаттарының екі консулдығының бірі Джидда қаласында орналасқан. Бұл қалада Ауғанстан, Ұлыбритания, Индонезия, Франция, Германия, Грекия, Түркия, Филиппин, Үндістан, Пәкістан, Бангладеш, Италия, Ресей және Қытай сияқты 67 елдің де консулдықтары бар. Сонымен қатар, Ислам ынтымақтастық ұйымы мен Араб лигасына мүше мемлекеттердің де консулдықтары орналасқан.

Тарихи Джидда

Тарихи Джидда Қызыл теңіздің шығыс жағалауында орналасқан. 7-ші ғасырдан бастап ол Үнді мұхитының сауда жолдары үшін маңызды порты ретінде қалыптасты, Меккеге тауар ағынын бағыттап тұрды. Сонымен қатар, теңіз жолымен Меккеге сапар шегетін мұсылман қажылары үшін қала қақпа болды. Осы екі қызметінің нәтижесінде Джидда дамыған көпмәдениетті орталыққа айналды, оған ерекше сәулеттік дәстүр тән. Оның ішінде қаланың сауда элитасы 19-шы ғасырдың соңында салған мұнаралы үйлер бар. Бұл үйлер Қызыл теңіз жағалауындағы коралл құрылысының дәстүрлерін сауда жолдары арқылы келген әсерлермен және қолөнермен үйлестіреді. Осман империясы тұсында салынған қорғаныс қабырғасының ішіндегі ескі Джидда қаласы, Аль-Балад, аудандарға, яғни Харастарға бөлінді. Бұл аудандарда дәстүрлі базарлар мен жабық сауда орындары – хандарда сауда-саттықтар жүргізілді.

Абдул Рауф Халил мұражайы

1996 жылы шейх Абдул Рауф Халил құрған бұл мұражай қаланың бай исламдық мәдени мұрасын ғана емес, сонымен қатар 2500 жылдық исламға дейінгі тарихын да көрсетеді; бұл аймақты мекендеген түрлі өркениеттердің қадамдарын бақылайды. Қала орталығында орналасқан мұражайда Осман түріктері мен аймақтың алғашқы тұрғындары – балықшы тайпаларына тиесілі көптеген заттар мен артефакттар сақталған.

Патша Фадтың су көзі

Патша Фад фонтаны 1980-ші жылдары салынды, оны қашықтан көруге болады және Гиннес рекордтары бойынша әлемдегі ең биік су шашырату орнатылысы болып табылады. Бұл фонтан марқұм король Фахд бин Абдул Азизтің Жедда қаласына сыйға бергені, және оның атымен аталды.

Әл-Рахма мешіті

Су үстіне салынғандықтан кейде "жүзуші мешіт" деп те аталатын, бұл керемет құрылыс ежелгі және заманауи сәулет өнерінің тартымды үйлесімі болып табылады және 1985 жылы салынған. Теңіз жағасында демалуды ұнататын туристер мен жергілікті тұрғындар үшін бұл танымал орын.

Король Абдулла спорт қаласы

Король Абдулла спорттық қаласы – негізгі арналысы футбол болатын, көп функциялы стадион. Ол 2014 жылы Джидданың солтүстігінде салынды және 62 241 көрерменді қабылдай алады. Бұл Джиддадағы ең ірі стадион және Сауд Арабиясы бойынша екінші ірі стадион.

Сауд патшасының мешіті

1987 жылы египеттік сәулетші Абдель Вахед Эль Вакил салған Сауд патшасы мешіті қаланың ең ірі мешіті болып табылады және әдемі ислам архитектурасын көрсетеді.

НКБ мұнарасы

1983 жылы салынған және 1980-ші жылдары Сауд Арабиясының ең биік мұнарасы деп есептелген, биіктігі белгілі бір деңгейден жоғары Ұлттық коммерциялық банк Сауд Арабиясының алғашқы банкі болды.

IDB мұнарасы

Ислам даму банкі – көпжақты даму қаржыландыру мекемесі. Ол 1973 жылғы 18 желтоқсанда Ислам конференциясы ұйымының (ОИК, қазіргі Ислам ынтымақтастық ұйымы) Қаржы министрлерінің бірінші мәжілісінде құрылды. Банк ресми түрде 1975 жылғы 20 қазанда қызметін бастады.

Джидда муниципалитеті мұнарасы

Бұл – Джидда агломерациясының бас кеңсесі. Қала әкімдігінің жаңа ғимараты тек Джиддадағы ең биік ғимарат ретінде ғана емес, сонымен қатар Бурдж Халифаны да басып озуға тиіс. Бұл ғимарат, бұрын Корольдік мұнарасы деп аталған, принц Әл-Уәлид бин Талалдың Жеддадағы құрылысы болып табылады және биік тұрады. Салынысы аяқталған соң ол әлемдегі ең биік көкжиегі болады. Ғимарат бастапқы жобасынан қысқартылды, себебі жер осындай биік ғимаратты қабылдауға жарамсыз болып шықты, биіктігі кем дегенде (нақты биіктігі құрылыс кезінде құпия сақталады, Бурдж Халифа сияқты), шамамен бір километрге жетеді, бұл оны бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең биік ғимарат немесе құрылым етеді, Дубайдағы Бурдж Халифадан кем дегенде 568 футқа (173 метрге) биік. Құрылыс 2013 жылдың сәуірінде басталды және тұрақты дамыды, бірақ 2018 жылдың қаңтарында ғимараттың иесі JEC 2017-19 жылдарғы Сауд Арабиясының тазалау операциясынан кейін мердігермен еңбек дауына байланысты мұнараның үштен бітімі аяқталғанда құрылыс бетон жұмыстарын тоқтатты. JEC 2020 жылы құрылысты қайта бастауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2023 жылдың қыркүйегінде MEED мұнараның құрылысы қайта басталғанын хабарлады.

Кинг Роуд мұнарасы

King Road Tower – коммерциялық және кеңсе ғимараты, оның сыртқы қабырғаларында жарнамалар көрсетіледі. Ғимараттың шатырында тікұшақ алаңы бар. King Road Tower қабырғаларында әлемдегі ең ірі LED экраны орналасқан.

Әл-Жаухара мұнарасы

Әл-Жаухара мұнарасы – тұрғын үйлерге арналған биік ғимарат. 2014 жылы құрылысы аяқталғаннан кейін ол Джидда қаласындағы үшінші биік құрылысқа айналды.

Джидданың ту бағанасы

Андалус жолы мен Король Абдулла жолының қиылысындағы Король Абдулла алаңында әлемдегі ең биік ту бағанасы орналасқан. Оның биіктігі – метр, ал үстіндегі Сауд Арабиясының туы салмағы дейді. 2014 жылдың 23 қыркүйегінде Сауд Арабиясының 84-ші Ұлттық күнін тойлаған мыңдаған адамдардың алдында осы бағанаға үлкен Сауд Арабиясының туы көтерілді. 2021 жылдың 26 желтоқсанына дейін бұл бағана әлемдегі ең биік ту бағанасы болып саналды, содан кейін Мысырдың Каир қаласындағы Каир ту бағанасы 201,952 метр (662,57 фут) биіктікте орнатылды.

Меккеге кіру

Баб-Мекке, сондай-ақ Мекке қақпасы деп те аталады, – Джидданың тарихи Әл-Балад ауданына апаратын әк тас қақпа. "Құран қақпасы" деп аталатын Мекке қақпасы Джиддадан 60 шақырым қашықтықта, Джидда-Мекке тас жолының Мекке Мукаррам бағытында орналасқан. Бұл Меккеге кіретін қақпа және Мұхаммед пайғамбардың туған жері. Қақпа Мекке қаласының Харам аймағының шекарасын көрсетеді, онда мұсылман емес адамдардың кіруіне тыйым салынған. Қақпаны 1979 жылы египеттік сәулетші Самир Элабд IDEA Center сәулет фирмасы үшін жобалаған. Құрылымы – Құранды бейнелейтін кітап, ол кітап тірегіне (рехал) қойылған.

Джидданың жағалауы

Жаңа жағалау 2017 жылдың қараша айында Мекке әкімі, ханзада Халед Әл-Файсал тарапынан салтанатты түрде ашылды. Ол Қызыл теңіз жағасында орналасқан және кең аумақты қамтиды. Мұнда жүзуге арналған жағажайлар, шатырлар, суға жүзетін марина, жуынатын бөлмелер, мейрамханалар, саябақтар, музыкалық су фонтандары, ойын алаңдары және Wi-Fi желісіне қол жеткізу сияқты көптеген мүмкіндіктер бар. Джидда жағалауын дамыту жобасы Джидда әкімдігінің шешімімен 1439 жылғы үкіметтік инновация саласындағы «Джидда инновациялық сыйлығымен» марапатталды.

Кітапханалар

Король Абдулазиз университетінің орталық кітапханасы (басты бөлімшесі) бес қабатты ғимарат, онда араб және ағылшын тілдеріндегі кітаптардың, сирек кітаптардың және құжаттардың мол қоры бар, сондай-ақ бірнеше онлайн деректер базасына қол жеткізу мүмкіндігі қарастырылған. Кітапхана көпшілікке ашық, кітапхана карточкасын рәсімдегеннен кейін кітаптарды алуға болады. Сенбі күндері кітапхана әйелдерге арналған. Король Абдул Азиз қоғамдық кітапханасы – екі қасиетті мешіттің қамқоршысы, король Абдулла бин Абдул Азиз құрған және қолдаған қайырымдастық мекемесі, сонымен қатар директорлар кеңесінің төрағасы да осы король. 1985 жылы құрылған кітапхананың ресми ашылуы 1987 жылдың 27 ақпанында Корольдің қатысуымен болды. Кітапхана ислам және араб мұрасын, сондай-ақ Корольдіктің тарихын ерекше бағалайды. Кітапхана үш бөлімге бөлінген: ерлерге, әйелдерге және балаларға арналған бөлімдер. Кітапханалардың жеткіліксіз саны жөнінде халық арасында сын бар. Осының нәтижесінде, екі қасиетті мешіттің қамқоршысы, король Абдулла қоғамдық кітапханаларды дамытуға бағытталған Король Абдулла жобасын бекітті, оған шамамен 150 миллион саудит риалы қаражат бөлінген. 2014 жылдың сәуір айында ханзада Мишаал ибн Абдулла Абдул Азиз Мекке облысының әкімі қатысуымен Джиддада жаңа қоғамдық кітапхананы ашты, ол «Король Фахд қоғамдық кітапханасы» деп аталды. Король Фахд қоғамдық кітапханасы Джиддадағы Король Абдулазиз университетінің (ҚАУ) негізгі кампусы аумағында салынды. Кітапханада әртүрлі оқырмандардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін үш бөлімге жіктелінген кітаптар мен анықтамалық материалдардың кең ассортименті бар. Жастар, балалар және әйелдер үшін арнайы аймақтар қарастырылған. 2020 жылдың 5 қарашасында Джидда қаласы 2021 жылғы FIA Formula 1 әлем чемпионатының 21-ші кезеңін қабылдайтыны жарияланды. Джидда Корнишасы трассасы – қаланың орталық бөлігінің солтүстігінде, Қызыл теңіз жағалауындағы Джидда Корнишасы бойымен өтетін көшелік трасса. Жарыс 2021 жылдың 5 желтоқсанында өтті және 2030 жылға дейін қалада өткізілуі жоспарланған. 2022 жылғы жарыста мексикалық жүргізуші Серхио Перес өзінің 215-ші жарысында тұңғыш рет полюс позициясын жеңіп алды, полюс позициясына ең көп жарыс өткізген жүргізуші атанды.

Әуежай

Джидда қаласын Король Абдулазиз халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Әуежайда төрт жолаушылар терминалы бар. Олардың бірі – Хаж терминалы, ол үлкен ақ шатырлармен жабылған, ашық ауада орналасқан арнайы терминал. Ол хаж маусымында әуежай арқылы өтетін екі миллионнан астам паломникті қабылдау үшін салынған. Оңтүстік терминалын Саудия және Флайнас (екеуі де Сауд Арабиясында орналасқан) пайдаланады, ал Солтүстік терминал шетелдік әуе компанияларына қызмет көрсетеді. Әуежайды кеңейту жоспары жасалып жатыр. Корольдік терминал – бұл VIP-тәрізді қонақтарға, шетелдік патшалар мен президенттерге, сондай-ақ Сауд Арабиясының патшалық отбасына арналған арнайы терминал. Әуежайдың бір бөлігі, Король Абдулла әуе базасы, 1991 жылы «Шөл даулы» операциясы кезінде Коалицияның B-52 стратегиялық бомбалаушылары қолданған. 1981 жылы Король Абдулазиз әуежайы ашылғанға дейін Джидда қаласына Қандара әуежайы қызмет көрсеткен. Ол қала орталығына өте жақын орналасқан Қандара ауданында болды. Дегенмен, ескі Джидда әуежайы, әсіресе хаж маусымында, үлкен тығырындарға тап болды. Әуежай тоқтатылғаннан кейін, бұл аудан тұрғын үйлер салу үшін қайта жаңартылды.

Теңіз порты

2022 жылға қарай Джидда теңіз порты әлемдегі 40-шы ең жүйрік теңіз порты болып табылады. Ол Сауд Арабиясының тауар айналымының көп бөлігін қамтамасыз етеді. 2017 жылы Джидда теңіз порты 4,309,765 TEU контейнерді өңдесе, 2018 жылы 4,215,248 TEU контейнер өңделді. Джидда, Қытай жағалауынан басталып, Адриатика теңізінің солтүстік бөлігіне дейін созылатын және Орталық және Шығыс Еуропаға теміржол арқылы байланысқан 21-ғасырлық Теңіз Жібек Жолының бір бөлігі болып табылады.

Жол және темір жол

Джиддадан басталатын 40-шы тас жол қаланы Мекке, Эр-Рияд және шығыс жағалаудағы Даммаммен байланыстырады. Джиддада жылдам транзиттік жүйе жоқ, бірақ Харамейн жоғары жылдамдықты теміржол жобасы Мекке және Мединаға қосылыс ұсынады. Қала бойынша, бастапқыда 2020 жылға дейін аяқталу жоспарланған, Жедда метрополитені деп аталатын кең ауқымды жеңіл метро жүйесін салуға келісімшарт жасалған. Джидданың негізгі тас жолдары бір-біріне параллель орналасқан.

Мәселелер мен қиындықтар

Қала ластану, нашар канализация жүйесі, үлкен су тасқынына себеп болған нашар дренаж жүйесі, жол ағлақтары, эпидемиялар және су тапшылығы сынды мәселелермен бетпе-бет келеді.

Ластану және қоршаған орта

Ауаның ластануы Джидда үшін, әсіресе ыстық жаз күндері мәселе болып табылады. Қала бұта өрттерінің, қоқыс полигонындағы өрттердің және қала маңының солтүстігінде және оңтүстігіндегі екі индустриалды аймақтан келген ластанудың әсерін сезінді. Су тазарту фабрикасы мен теңіз порты да судың ластануына себебін тигізеді. Дегенмен, теңіз жағалауының көп бөлігі қауіпсіз және таза деп есептеледі. Ramboll Джидданың экологиялық әсерін бағалау және Джидданың экологиялық-әлеуметтік бас жоспары бойынша экологиялық кеңесші ретінде жұмыс істеді.

Терроризм

2004 жылғы 6 желтоқсанда күндіз, “Әл-Қаида” террористік тобының аймақтық бөлімшесіне адал жақтастары АҚШ консулдығына шабуыл жасап, бес қызметкерді қаза қылды. Бұл топты бұрынғы діни полиция қызметкері Фаиз ибн Әувад Әл-Жехени басқарды. Сауд Арабиясының билігі екі шабуылшыны Джидда қаласының Әл-Жамия ауданында және Сауд Арабиясының батыс жағалауындағы басқа да кемтар аудандарда тұратын адамдар ретінде анықтады. Ғимараттарға шабуыл жасалды, кешіккендер ұсталды және американдықтар мен американдық емес азаматтарды нысанаға алып, адам қалқаны ретінде пайдаланды. Ұзаққа созылған қоршауға қарамастан, ғимараттың консулдық бөліміне енуге мүмкіндік болмады. Жасырын бейнежазбалар көрсеткендей, сауд қауіпсіздік қызметкерлері, террористерді тасымалдаған көлік алдыңғы қақпаға жеткенде және Дельта кедергісінен өткенде қашқан. Алайда, елшілікке жұмыс істейтін қарулы сауд күзетшісі, өзі де қаза таппай, бес террористтің біреуін атып өлтірді. Шабуылшылар кеңсе ғимаратының алдына жанғыш сұйықтық құйып, тұтандырды және алдыңғы есіктерге оқ ашты, бірақ ешқайсысы да залал келтірген жоқ. Консулдықтың АҚШ теңіз жаяу әскерлері кеңсе ғимаратының алдында көзден жас шығаратын газды қолданды, бірақ террористер сол жерден кеткен еді. Бір сағаттан кейін Сауд Арабиясының арнайы күштері жол ағынынан өтіп, тікұшақта келген басқа да әріптестерімен бірге ғимаратты қайта басып алу үшін күресті. Соңғы атыста екі террорист қаза тапты, тағы біреуі ауруханада қайтыс болды, ал бір жауынгер тірі ұсталды. Сауд Арабиясының арнайы күштерінің төрт адамы мен тағы он кешіккен адам оқ жарылысынан жараланды. Террористік шабуылда қаза тапқан АҚШ Сыртқы істер қызметінің бес қызметкері – Әли Яслем Бин Талиб, Имад әд-Дин Муса Али, Ромео де ла Роза, Мохаммед Бахир Уддин және Джауфар Садик – сәйкесінше Йемен, Судан, Филиппин, Үндістан және Шри-Ланка азаматтары болды. Бұл шабуыл батыстықтардың қауіп-қатерлерге, террористік әрекеттерге және айналасына қатысты осалдығын көрсетті. “Саут әл-Джихад” (Джихад дауысы) және “Муаскар әл-Баттар” (Әл-Баттар оқу лагері) сияқты онлайн жариялымдарда жарияланған мәлімдемесінде “Әл-Қаида” АҚШ консулдығына жасалған шабуылдың символдық мәніне сілтеме жасап: “Мұджахидтер өз жолын жалғастыруға бекінгенін біліңдер, оларға болған нәрсе оларды әлсірете алмайды” деді. 2012 жылғы 26 тамызда Ішкі істер министрлігінің өкілі, ел ішінде шабуылдар жасау үшін жарылғыш заттар дайындап жатқан террористер Джиддада ұсталғанын хабарлады. 2022 жылы хуситтер Формула-1 Сауд Арабиясы Гран-приі өткен Джидда трассасының жанындағы Aramco нысанына зымыранмен шабуыл жасады.

Жол қозғалысы

Қаланың ішкі және қаладан шығатын жолдары көлікпен қалыпты жағдайдан тыс толы болып жатады. Жаппай қоғамдық көлік сирек, ал жоспарлау жаңа ғана басталып келеді; Джедда тұрғындарының көпшілігі кем дегенде бір көлікке ие. Қасиетті мерекелерге дейін және одан кейін күндер әсіресе шулы өтеді және жол тығындарынан жүздеген мың адамның еңбек сағаттары ысырапқа кетеді. Saudi Gazette басылымы көлік мәселесін шешу жоспары бар екенін хабарлады. Көлік қозғалысын жылдамдету мақсатында 3 миллиард сауд риялы көпірлер мен жер асты жолдарының құрылысына жұмсалмақ. Жоспардың басталуынан аяқталуына дейін шамамен бес жылға созылуы күтілуде.

Қалдықтар

Қалдықтарды өңдеу зауыты салынар алдында, Джидда қаласының сарқынды сулары теңізге құйылып немесе терең жер асты шұңқырларына сіңіріліп шығарылатын. Дегенмен, халық саны үздірімді түрде өсіп келе жатқандықтан, бастапқы кәріз жүйесі іс жүзінде кеңейтілген жоқ. Алғашқы зауыт күнделікті келіп түсетін қалдықтар көлеміне шыдамайды. Осының салдарынан, кейбір тазаланбаған сарқынды сулар тікелей теңізге төгіледі, ал қаланың бүкіл солтүстік бөлігі кәріз жүйесіне қосылмаған, оның орнына септик резервуарларын пайдаланады. Бұл, көптеген сарқынды су тасымалдау машиналарын қажет етуге себеп болды. 2011 жылдың соңында, Оңтүстік Джидда аймағында су тасқынының қаупін азайту мақсатында дауылдық су ағызу жүйесі (Лос-Анджелес қаласындағы дауылдық су ағызу жүйесімен салыстырылатын) салынды.

Су тасқыны

2009 жылдың 25 қарашасында қала мен Мекке провинциясының басқа аудандарында ауыр су тасқыны болды. Төтенше жағдайлар қызметкерлері су тасқынын соңғы 27 жылдағы ең ауыр тасқын деп сипаттады. 2009 жылдың мәліметтері бойынша, 77 адам қаза тауып, 350-ден астам адам жоғалып кетті. Су деңгейі төмендеген кезде құтқарушылар суға батқан көліктерге жете алған соң, қаза болғандар санының артуы күтілуде. 2011 жылдың 26 қаңтарында қала мен Мекке провинциясының басқа аудандарында тағы да ауыр су тасқыны болды. Жауын-шашынның жалпы мөлшері 2009 жылдың 25 қарашасындағы тасқын кезінде төрт сағат ішінде тіркелген көрсеткіштен асып түсті. Палестина көшесі, Мадина жолы және Уәли әл-Ахад көшесі сияқты көшелер су астында қалды немесе көлік қозғалысы тоқтап қалды. Кейбір жерлерде көліктердің суда қалқып жүргені байқалды. Осы оқиғаға куә болғандар жергілікті Arab News газетіне Шығыс Джидданың суға батқанын және судың Қызыл теңізге қарай ағып, көшелерді қайтадан өзендерге айналдырғанын айтты. 2015 жылдың 17 қарашасында қала ауыр су тасқынына ұшырады. Су тасқынынан зардап шеккен көшелер: Палестина көшесі, Мадина жолы және тағы да басқалары. Көліктердің өртенгені және күшті тасқын салдарынан көптеген ағаштар құлағаны көрінді. Сондай-ақ үш адамның қаза болғаны хабарланды. Қаза болғандардың екеуі (оның ішінде бір бала) көшеден өтіп бара жатқанда шаңқаяққа ұшырады. 2017 жылдың 21 қарашасында қала тағы да ауыр су тасқынына ұшырады, нәтижесінде Джидда ислам порты шамамен үш сағатқа жұмысын тоқтатты. Джидда полициясы 911 нөміріне балама жолдар мен ауа райы жағдайлары туралы сұраған азаматтардан 11 000 қоңырау алды. Электр тогынан зақымданған 250 оқиға тіркелді. Бес адам электр тогынан зақымданды, олардың екеуі қайтыс болды. 2022 жылдың 24 қарашасында Джидданы ауыр су тасқыны шарлады. Джидда су тасқынынан қатты зардап шекті, мыңдаған көлік зақымдалды, қаланың көп бөлігінде электр қуаты үзілді, су тасқынының биіктігі шамамен 1,2 метрді құрады. Осының салдарынан рейстер кешіктірілді, мектептер жабылды және екі адам қаза тапты.

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Дидье, Шарль. "Мекедегі Ұлы Шерифтің" үйінде болған оқиғалар. L. Hachette кітапханасы, Пьер көшесі. Дидье, Шарль. Rehla Ela Al Hejaz: Хиджазға саяхат. "Мекедегі Ұлы Шерифтің" үйінде болған оқиғалардан араб тіліне аударылған. Париж, 1854 жыл. Фейси, Уильям және Грант, Джиллиан. Сауд Арабиясы: алғашқы фотографтар. Фарси, Хани М. С. (Мұхаммед Саид). Джидда: өнер қаласы: мүсіндер мен ескерткіштер. Лондон: Stacey International, 1991 жыл. Буллардтан Чемберлен мырзаға. Джидда, 1925 жыл, ақпан. (Құпия хаттар жоқ) Архивтелген хабарлама. Фростер, капитан Г. С. Ара түгел саяхат. 1866 жыл, Үндістан, Мумбаи. Эль-Хаге, Бадр. Сауд Арабиясы: уақыт тұтқынында, 1861-1939 жылдар. Reading, Garnet баспасы, 1997 жыл. Әл-Харби, Далал. Король Абдулазиз және оқиғаларды шешу стратегиялары: Джидда оқиғалары. Король Абдулазиз атындағы Ұлттық кітапхана, 2003 жыл. Кин, Джон Ф. Хиджазда алты ай: Мекке мен Мадинаға саяхат, 1877-1989 жылдар. Манчестер: Barzan Publishing, 2006 жыл. Әл-Халди, Ибрахим. Бедуин фотографы – Әл Мосаувир Әл Бадави. Кувейт, 2004 жыл. Маневаль, Стефан. 2019 жыл. Жаңа ислам қала құрылысы: Сауд Арабиясының Джидда қаласындағы қоғамдық және жеке кеңістіктің архитектурасы. Лондон: UCL Press. Әл-Рехани. Недж және оның ізбасарлары. Тарабұлси, Мұхаммед Йосуф. Джидда: қаланың тарихы. Эр-Рияд: Король Фахд атындағы Ұлттық кітапхана, 2006 жыл. Әл-Түрки, Турая. Джидда: Ум Аль-Раха уәл Шедда. "Dar Al Shrooq" баспасынан шыққан.