Кіріспе

Акаба – Иорданияның Акаба губернаторлығындағы қала.

Акаба (әр. الْعَقَبَة) – Иорданиядағы жалғыз теңіз жағалауындағы қала және Акаба шығанағындағы ең ірі және ең көп халқы бар қала. Иорданияның оңтүстігінде орналасқан Акаба, Акаба губернаторлығының әкімшілік орталығы болып табылады. 2015 жылы қаланың халқы 148 398 адамды құрады, ал жер аумағы 375 км²-ге жетеді. Бүгінде Акаба, дамыған сауда және туризм салалары арқылы Иордания экономикасының өркендеуіне зор үлес қосуда. Акаба порты аймақтағы басқа елдерге де қызмет көрсетеді. Азия мен Африка континенттері арасындағы Қызыл теңіздің солтүстік-шығыс ұшындағы стратегиялық орналасуының арқасында, Акаба порты мыңдаған жылдар бойы маңызды рөл атқарып келеді. Аэла Византиялық билік кезінде епископтыққа айналған, ал 650 жыл шамасындағы ислами жаулап алудан кейін Латын Католик титулдық орыны болды, сол кезде ол Айла деп аталды; Акаба атауы кейінгі орта ғасырларда пайда болды. Ұлы Араб көтерілісіндегі Акаба шайқасы араб күштерінің Османдық қорғаушыларын жеңуімен аяқталды. Акабаның Уади Рум және Петраға жақын орналасуы, оны Иорданияның туризмдегі «алтын үшбұрышына» қосты, бұл қаланың әлемдік картадағы беделін арттырып, Иорданияның маңызды туристік орталықтарының біріне айналдырды. Қаланы Акаба арнайы экономикалық аймағы басқарады, ол Акабаны төмен салықты және бажсыз аймаққа айналдырып, Ayla Oasis, Saraya Aqaba, Marsa Zayed және Акаба портын кеңейту сияқты ірі жобаларды тартты. Бұл жобалар қаланы аймақтағы маңызды туристік орталыққа айналдыруы күтілуде. Дегенмен, қаланың стратегиялық орналасуына байланысты өнеркәсіптік және коммерциялық салалар да маңыздылығын сақтап, елдің жалғыз теңіз порты ретінде қызмет ете береді. Қала Израильдің де Қызыл теңіздегі жалғыз порты – Эйлаттың шекарасында орналасқан. 1994 жылғы Израиль-Иордания бейбітшілік шартынан кейін трансшекаралық туризм және экономикалық аймақ құру жоспарлары пайда болды, бірақ олардың көп бөлігі іске аспады.

Атауы

Бұрын қала Елат, немесе Айлат деп аталған. Бұл атау, болжам бойынша, Pistacia туысына жататын ағаштың семит тіліндегі атынан шыққан. Қазіргі Эйлат (1947 жылы салынған), Акабадан солтүстік-батысқа қарай 5 шақырым жерде орналасқан, сондай-ақ ежелгі қоныстан атын алған. Ежелгі грек кезеңінде қала Бериника (грекше Βερενίκη) деп аталды, бірақ бастапқы аты сақталды. Рим үкімдігі тұсында Айла, Аэла немесе Хайла түрінде қайта қолданысқа енді, Византия грек тілінде Аила (Άιλα) және араб тілінде Айла (آيلا) деп қабылданды. Крестшілер бұл қаланы Элин деп атады. Қазіргі атауы әл-Ақаба (العقبة) – "Айланың тау жолы" (عقبة آيلة) деген сөздің қысқартылған түрі. Бұл атау алғаш рет 12 ғасырда Идриси еңбегінде кездеседі, сол кезде елді мекен көбінесе әскери бекініске дейін азайған еді, және бұл атау сол бекіністің солтүстік-шығысына қарай созылған тау жолына қатысты (қазір Акаба тас жолынан өтеді).

Жақын жердегі халколит кезеңіндегі ескерткіштер

Талл Хужарат әл Гузлан және Талл әл Магасс есімді екі төбедегі (археологиялық үйінділердегі) қазба жұмыстары, қазіргі Ақаба қаласының солтүстігінде бірнеше шақырым жерде орналасқан, б.з.б. 4000 жыл шамасындағы Халколит дәуіріндегі қоныстарды ашты, олар ірі масштабта дамыған мыс өндірісімен еректелді. Бұл дәуір көбінесе жазба тарихи дереккөздердің жоқтығынан белгісіз болып табылады.

Елат

Өлі теңіздің оңтүстігінде Едомды билеген едомдықтар шамамен 1500 ж.б.д. Акабада Элат деп аталатын алғашқы портын салған деп саналады, оны финикиялықтардың теңіз экономикасын дамытуға көмектесуі арқасында мыс саудасының ірі орталығына айналдырды. Олар Азия мен Африка арасындағы сауда жолдарының қиылысындағы стратегиялық орналасқан қаланың артықшылықтарынан пайда көрді.

Әл-Халифеге айт

Археологтар Акабаның батысында орналасқан Tell el Kheleifeh Темір дәуіріндегі елді мекенін зерттеді, ол б.з.б. 8-4 ғасырлар аралығында қоныстанған.

Анықталмаған

735 ж. б.з.д. шамасында қала Ассирия империясының басып алуына түсті. Ассириялықтардың шығыстағы соғыстарының салдарынан олардың сауда жолдары қала арқылы өтіп, порты салыстырмалы өркендеуді бастан өткерді. 600 ж. б.з.д. Бабылдықтар қаланы жаулап алды. Осы кезеңде Элат үлкен экономикалық өсімді бастан өткерді, бұл қаланың орналасқан жерінің маңыздылығын түсінген билеушілерінің кәсіпкерлік тағылымымен байланысты. 539 ж. б.з.д. Персиялық Әхеменид империясы қаланы басып алды. Сенімсіз дереккөз: күні=мамыр 2018

Эллиндік кезең

Қала өсіп, гүлдене берді, бұл оны гректер билігі орнағанға дейін, б.з.д. 300 жылға қарай маңызды сауда орталығына айналдырды. Александр Ұлының соғыстарынан кейін, грек тарихшысы оны "Араб әлемінің ең маңызды сауда қалаларының бірі" деп сипаттады. Набатей патшалығының астанасы қаланың солтүстігінде, Петрада болған.

Рим дәуірі

Б.з.д. 64 жылы римдіктер жаулап алғаннан кейін, олар қаланы өздеріне қосып алып, Аэла (сондай-ақ Хайла, Аэлана, грек тілінде Αἴλα Аила) деп атады.

Соңғы римдік және Византиялық кезеңдер

Ақаба шіркеуі 293 және 303 жылдар аралығында Рим үкімдігі кезінде салынды және әлемдегі ең көне белгілі, арнайы салынған христиан шіркеуі саналады. Евсевийдің заманында Аела, Иерусалимнен Аелаға көшірілген X Fretensis легионының гарнизонына айналды. Араб әліпбиінде жазылған ең көне мәтіндердің бірі – Ақабаның шығысындағы Джабал Рамда табылған IV ғасырдың соңына жататын жазу. Қала ертеде христиандық епископтық орталыққа айналды. Оның епископы Петр 325 жылы Никеядағы бірінші экуменикалық кеңеске қатысты. Берилл 451 жылы Халкидон кеңесінде болды, ал Пауыл 536 жылы Иерусалим Патриархы Петр шақырған синодта Александрия Патриархы Антимус I-ге қарсы болды. Бұл кеңеске Палестина Прима, Палестина Секунда және Палестина Терцияның соңғы Рим провинцияларының епископтары қатысты, және Аела соңғысына қарасты. Осы аймақта римдіктердің оңтүстік қорғаныс жүйесінің негізгі нүктесі болған цитадель де салынды. 6 ғасырда Кесариялық Прокопий Эйлат және оның төңірегіндегі еврей халқының Иустиниан I-ге дейін дербестік құқығы болғанын айтты. Ибн Исхаққа сәйкес, Мұхаммед 630 жылы Табук жорығы кезінде Аилаға жетіп, қаладан салық жинады. Кейінгі Византия немесе тіпті ерте мұсылман дәуірінде Аила Акум амфоралары деп белгілі болған амфоралардың шығу орыны болды.

Ерте мұсылман дәуірі

Аила 629 жылы ислам әскерлеріне бағынды, ежелгі елді мекен уырай бастады, ал оның қабырғаларынан тыс жерде Усман ибн Аффан басшылығымен Аила (آيلا) деп аталатын жаңа араб қаласы салынды. Ертедегі мұсылман қаласын 1986 жылы Чикаго университетінің экспедициясы қазды. Артефакттар қазір Акаба археологиялық мұражайында және Амман қаласындағы Иордания археологиялық мұражайында қойылған. Қоршалған қала 170 × 145 метрлік тікбұрышқа сыйымды, қабырғалары 2,6 метр қалыңдықпен және 4,5 метр биіктікпен, 35 × 55 метр аумақты алып жатқан қоршалған құрылысты қоршап тұрды. Қаланы 24 мұнара қорғады. Қаланың барлық төрт жағында төрт қақпасы болды, олар орталықта қиылысатын екі басты бағытты көрсетеді. Бұл екі жолдың қиылысы тетрапилонмен (төрт жолды арка) белгіленген, ол кейіннен Х ғасырға тән фрескалармен безендірілген сәнді тұрғын үйге айналды. «МСР» деп аталатын осы қала құрылысының түрі ертедегі исламдық бекінілген елді мекендерге тән. Қала 661 жылдан 750 жылға дейін Омейядтар тұсында, содан кейін Аббасидтер (750–970) және Фатимидтер (970–1116) билігінде гүлденді. Аила Жерорта теңізі мен Арабия түбегі арасындағы, Үндістанға және араб дәмдеуіштеріне (тұтыр, мирра) қарай саяхаттың маңызды торабы болғандықтан, өзінің стратегиялық орнынан тиімді пайдаланды. Қала «Мың бір түннің» бірнеше әңгімесінде де еске алынады. Географ Шамс ад-Дин Муқаддаси Аиланың қираған ежелгі қаланың жанында орналасқандығын сипаттаған. Орта ғасырлық араб деректерінде қалада яхудилер мен христиандардың бірге тұрғандығы айтылады. Кейіннен ол Меккеге қажылыққа баратын керуендердің маңызды аялдамасы болды.

Крестонос/айюбид және мамлюк кезеңдері

Иерусалимнің Бальдуин I-і 1115 жылы қаланы көп қарсылыққа тап болмай жаулап алды. Содан кейін қала орталығы жағалау бойымен 500 метрге оңтүстікке жылжыды, және крестоносшылардың Елин бекінісі салынды, бұл Иерусалим Корольдігіне Дамаск, Египет және Арабия арасындағы барлық жолдарды бақылауға мүмкіндік берді, крестоносшы мемлекеттерін шығыстан қорғады және аймақтан өтетін сауда керуендеріне тиімді шабуылдар жасауға жағдай жасады. Осы стратегиялық позицияны нығайту үшін Бальдуин Фараон аралында (франктар оны Île de Graye деп атады) қамал салып, гарнизонмен қамтамасыз етті. Аймақты бекітуге жасалған барлық күш-жігерге қарамастан, қала 1170 жылы Саладин Газаны қоршағанда жіберген отрядпен басылып алынды. 1182 жылы Шатилонның Рейнальды сәтті шабуыл жасады, бірақ крестшілер оны қайтарып ала алмады. Ескі қамал 16-шы ғасырдың басында мамлюк сұлтаны Әл-Ашраф Кансух Әл-Гури Акаба бекінісі ретінде қайта салынды. Келесі төрт ғасыр бойы бұл жер маңыздылығы жоқ балықшылар ауылы болып қалды.

Қазіргі тарих

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман әскерлері 1917 жылы Т. Е. Лоуренс және Ауда Абу Таи мен Шериф Насир бастаған Акаба шайқасынан кейін Акабадан шығуға мәжбүр болды. Акабаны басып алу британдықтарға араб күштерін жабдықтауға мүмкіндік берді. 1961 жылғы Иордания халық санағы бойынша Акабада 8 908 адам тұрды. 1965 жылы Хусейн патша Сауд Арабиясымен келісім жасасып, Иордания аумағындағы шөлді жерлерді басқа аумақтармен алмастырды, соның ішінде Акабаның оңтүстігіндегі бағалы жағалау жолағының кеңейтілуі, оған керемет Яманиех маржанды рифі кірді. Акаба 1980 жылдары Парсы шығанағы соғысына дейін ирактық тауарларын импорттаудың маңызды орталығы болды.

География

Бұл қала Иорданияның ең оңтүстік нүктесінде, Қызыл теңіздің төңірегіндегі Акаба шығанағында жатыр. Оның стратегиялық маңызы Азия және Африка құрлықтарының тоғысқан жерінде, Израиль, Египет және Сауд Арабиясымен шектесетін орналасуында көрінеді.

Климат

Акабаның ыстық шөлді климаты (Кёппен климаттық жіктелуі BWh) бар, ол жұмсақ, кейде жылы қыстармен және ыстық құрғақ жаздармен сипатталады. Көп жылдарда бір рет суық температуралар тіркеледі. Ең төменгі температура 2008 жылғы 16 қаңтарда тіркелген, бұл Эйлаттағыдай.

Жергілікті билік

2000 жылдың тамызында Ақаба арнайы экономикалық аймағының басқармасы (ASEZA) құрылды, ол әкімшілік, қаржылық, реттеу және экономикалық жауапкершіліктермен өкілеттендірілген мемлекеттік орган болып табылды.

Әкімшілік бөлімшелер

Иордания 12 әкімшілік бөлімге бөлінеді, олардың әрқайсысы Губернатура деп аталады. Ақаба Губернатурасы 3 ауданға бөлінеді, олардың кейбіреулері кіші аудандарға және одан әрі ауылдарға бөлінеді.

Экономика

Ақабаның экономикасы Иорданияның арнайы экономикалық аймағы ретінде орналасқан жерінен және мәртебесінен пайдаланып, туризм және порт индустриясы салаларына негізделген. Қазіргі уақытта салынып жатқан кейбір жобалар: Марса Зайед – құны 10 миллиард долларға жететін, Иорданияда да, аймақта да көзделген аралас мақсаттағы ең ірі жоба. Марса Зайедте тұрғын үйлер, сауда орындары мен ыңғайлы жағдайлар, ойын-сауық орындары, қаржы және бизнес орталықтары, сондай-ақ бірнеше қонақүйлер болады. Бұдан өзге, мұнда кеме тоқтаулары мен круиздік терминал да салынады. Марса Зайедтің құрылыс алаңы 6,4 миллион шаршы метрді құрайды. Сарая Ақаба – 2017 жылға дейін аяқталуы жоспарланған, жасалмаған лагунасы, сәнді қонақүйлер, виллалар мен таунхаустардан тұратын 1,5 миллиард долларлық курорт. Айла Оазисі – құны 1,5 миллиард долларлық курорт, онда қонақүйлер, виллалар және Грег Норманның жобалаған 18 лункалы гольф алаңы бар. Сонымен қатар, Арабияның Венециясы үлгісіндегі каналдар бойында пәтерлер салынып жатыр, оларға тек жаяу немесе қайықпен жетуге болады. Бұл жоба да 2017 жылға дейін аяқталады. Тала шығанағы – 680 миллион долларға салынып, Иордания және аймақтық сәулет өнерінің ерекшелігін біріктіретін ерекше стильдегі курорт. Бұл бір ғана курорттың тағы бір ерекшелігі – Қызыл теңіздегі екі шақырымдық жеке құмды жағажай. Қызыл теңіз астрориумы (TRSA) – әлемдегі жалғыз «Жұлдыздар жолы» тақырыбындағы саябақ, құны 1,5 миллиард долларға бағаланған, 2014 жылға дейін аяқталуы тиіс еді, бірақ 2015 жылы жоба тоқтатылды. Портты көшіру. Ақабаның қазіргі порты Сауд Арабиясымен шекаралас провинцияның оңтүстік бөлігіне көшіріледі. Жаңа порттың сыйымдылығы ескі порттан асып түседі. Жобаның құны 5 миллиард долларды құрайды және ол 2013 жылға дейін аяқталады. Ақаба 2013 жылға дейін аяқталатын ұлттық теміржол желісімен байланыстырылады. Теміржол жобасы Ақабаны Иорданияның барлық ірі қалаларымен және экономикалық орталықтарымен, сондай-ақ Сауд Арабиясы, Ирак және Сирия сияқты бірнеше елдермен байланыстырады. Ақаба контейнерлік терминалы (ACT) 2008 жылы 587 530 стандартты 20 футтық контейнерді (TEU) өңдеді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 41,6%-ға артық. Контейнерлік тасымалдың өсуіне және Ирактағы саяси жағдайдың тұрақталғанына байланысты, Ақаба даму корпорациясы (ADC) жаңа порт салу жоспарларын жариялады. Портты оңтүстікке көшіруге кеткен шығын шамамен 600 миллион долларды құрайды, бұл инфрақұрылымды жақсартуға және қалада даму үшін жаңа орын босатуға мүмкіндік береді. Король Хусейн атындағы халықаралық әуежайды (KHIA) жаңарту және логистикалық орталықты дамыту жоспарлары Ақабаны сауда және көлік саласындағы өңірлік орталық ретінде бекітуге көмектеседі. Ақаба жаңа жағажай құрылысы жобасы үшін таңдалды, ол Ақабаны жаңа су құрылыстарымен, жаңа биік тұрғын үйлер мен кеңсе ғимараттарымен және туристік қызметтермен қайта құруға мүмкіндік береді, соның арқасында Ақаба инвестициялық картаға енгізіліп, аймақтағы басқа жағажай даму орталықтарына бәсекелес болуы мүмкін. Ақаба 2011 жылдың араб туристік қаласы болып таңдалды. Ақабада жүзеге асырылып жатқан бірнеше даму жобалары (мысалы, Айла, Сарая және т.б.) қала тұрғындарына қаладағы өздерінің ықпалын кеңейтуге мүмкіндік береді. Фулбрайт стипендиясының иегері Кимберли Кавананың сөзіне сүйенсек, даму жобалары жаһандық және жергілікті серіктестіктер мен олардың нәтижесінде туындайтын мәдени алмасулардың өзара тиімді нәтижелерге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді.

Қалалық көрініс

Акабадағы тұрғын үйлер 4 қабаттан тұрады, және олардың сыртқы қабырғалары құмтас немесе әк таспен қапталған. Қалада жоғары қабатты үйлер жоқ, бірақ Марса Зайед жобасы бірнеше биік ғимараттар салу арқылы бұл жағдайды өзгертуге жоспарланған, онда қонақүйлер, тұрғын үйлер, кеңселер және клиникалар орналасады.

Мұражайлар

Акабадағы ең ірі мұражай – Акаба археологиялық мұражайы.

Өмір салты

Ақаба соңғы кезде түнгі өмірінің қарқынды дамуын бастан өткерді, әсіресе 2000-шы жылдары туристер санының күрт артуымен бірге.

Ас мәзірі

Иорданиядағы жағажайлы жалғыз қала болғандықтан, басқа иордан қалаларынан өзгеше ас дамыған. Басты тағамдарына Саядия кіреді – күріш, балық және дәмдеуіштердің қосылысы, бұл араб жағажайлы қалаларында кең таралған. Кишна – балық, помидор және пияз бірге пісірілген тағам. Бұхари күріш, ет, нут, май және дәмдеуіштерден тұрады, әсіресе тойларда танымал. Акаба десерттеріне Al Hooh кіреді, ол жаңғақ немесе құрмамен толтырылған қамыр қабаттарынан жасалып, майда қуырылып, қант сиробына малынған. Құрма мен май – жаңа құрма майға мақтанған қарапайым десерт, ол көбінесе қонақтарға ұсынылады.

Темір жол

Ақаба темір жол жүйесі 2018 жылы тоқтатылды. Егер Израильдің Эйлатқа темір жолы салынса, ол Иорданияға дейін созылуы мүмкін немесе Гуш-Даннан Ақабаға саяхаттайтын жолаушыларға автокөлікпен шекарадан өтуге мүмкіндік беруі мүмкін.

Әуежайлар

Король Хусейн халықаралық әуежайы – Акабаның солтүстігінде орналасқан, елдегі Амманнан басқа жалғыз азаматтық әуежай. Қала орталығына дейін 20 минуттық жерде. Royal Jordanian Airlines және Jordan Aviation Airlines авиакомпанияларымен Амманнан Акабаға тұрақты рейстер бар, орташа ұшу уақыты 45 минутты құрайды. Бірнеше халықаралық әуекомпаниялар қаланы Стамбулға, Дубайға, Александрияға, Шарм-эль-Шейхке, сондай-ақ Азия мен Еуропаның басқа да қалаларына қосып тұрады. 1994 жылғы Израиль мен Иордания арасындағы бейбітшілік шартынан кейін аймақтағы әуежай инфрақұрылымын бірлесіп дамыту жоспарлары болған. Бірақ Израиль Король Хусейн халықаралық әуежайынан бар болғаны 10 шақырым қашықтықта Рамон әуежайын салғанда, иорданиялық тараппен ақылдаспай жасады. Бұл екі ел арасындағы қарым-қатынастың аздап нашарлауына және екі әуежайдың тым жақын орналасуының қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарға себеп болды.

Жолдар

Акаба қазіргі заманғы тас жол жүйесі арқылы айналасындағы елдермен байланысты. Қала Иорданияның қалған бөлігімен Шөл тас жолы және Король тас жолы арқылы байланысады, бұл Өлі теңіздегі курорттар мен елді мекендерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Порт

Акаба порты – Иорданиядағы жалғыз порт. Табаға күнделікті рейспен паромдар қатынайды, оларды Sindbad for Marine Transportation және Arab Bridge Maritime сияқты бірнеше компаниялар жүзеге асырады. Бұл маршруттар негізінен Мысырдың шығанақтағы Таба және Шарм-әл-Шейх сияқты жағалау қалаларына қызмет етеді.

Жабайы табиғат

Ақаба шығанағы теңіз жануарларына өте бай. Бұл шығанақта шамамен 500 балық түрі мекендейді, олардың көпшілігі – тұрақты тұрғындар, мысалы, арыстан балықтары мен осьтібалық, ал қалғандары көшпенді, көбінесе жаз айларында пайда болады. Олардың ішінде мұхиттың ең жылдам балығы саналатын желкенді балық және әлемдегі ең үлкен балық – кит акуласы бар. Жаз айларында теңіз сүтқоректілері мен жорғалаушылар да шығанақта кездеседі, әтеш тәрізді теңіз тасбақалары мен бөтелке мұрынды дельфиндер Ақаба шығанағын мекендейді. Бұрын Ақаба шығанағында көптеген жыртқыш акулалар тіршілік еткен, бірақ шамадан тыс балық аулау және ластану салдарынан олардың саны азайып барады. Көбінесе жолбарыс акулалары мен бұршақ акулалары сияқты терең су акулалары кездеседі, сонымен қатар риф акулалары да бар. Әлемдегі ең жылдам акула – қысқа қанатты мако акуласы – Ақабадағы балықшылардың ең көп ұстайтын түрі. Жергілікті жұртшылық "батан" деп атайтын кит акуласын жиі көруге болады. Табиғатты қорғаушылар Ақаба акулаларының популяциясын қорғау үшін тығыз жұмыс істеп жатыр. Суға батып жүретіндер көбінесе сары ауызды морей, көк дақты шағатай, бүркіт, Наполеон балығы, бақабалық, групер, барракуда, клоун балықтары және тағы да көптеген түрлі-түсті, экзотикалық түрлерге кездеседі. Ақаба шығанағында 390-нан астам құс түрі қоныстанады, оның ішінде үлкен фламинго, үлкен ақ пеликан және қызғылт арқалы пеликан сияқты көшпенді құстар да бар.