Кіріспе

Кватернар (/k/w//ə/'/t//ɜr//n//ə//r//i/, /'/k//w//ɒ//t//ər//n//ɛr//i/ kwəTURnəree, KWOTərnerree) – Халықаралық стратиграфия комиссиясының (ICS) геологиялық уақыт шкаласындағы Кенозой дәуірінің үш кезеңінің қазіргі және соңғысы. Ол неоген кезеңінен кейін басталып, 2,58 миллион жыл бұрыннан бүгінгі күнге дейін созылады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша Кватернар кезеңі екі эпохаға бөлінеді: плейстоцен (2,58 миллион жыл бұрыннан 11,7 мың жыл бұрынға дейін) және голоцен (11,7 мың жыл бұрыннан бүгінгі күнге дейін); үшінші эпоха – антропоцен жақында ұсынылған, бірақ ICS тарапынан ресми түрде мойындалған жоқ. Кватернар кезеңі әдетте Миланкович циклдарымен байланысты континенттік мұздықтардың циклдық өсуі мен жоғалуы, сондай-ақ олардың салдарынан туындаған климаттық және қоршаған ортаның өзгеруімен сипатталады.

Зерттеу тарихы

1759 жылы Джованни Ардуино Солтүстік Италияның геологиялық қабаттарын төрт кезеңге бөлуге болатынын ұсынды. «Квартер» термині 1829 жылы Жюль Деснойер Францияның Сена алқабындағы шөгінділер үшін енгізді, олар Үшінші кезеңнің тау жыныстарынан анық жас болатын. Квартер кезеңі неоген кезеңінен кейін басталып, қазіргі уақытқа дейін жалғасуда. Квартер Плейстоцен деп аталатын мұз басу кезеңдерінің уақыт аралығын қамтиды және қазіргі мұз аралық кезеңді, Голоценді де қамтиды. Бұл Квартердің басталуын шамамен 2,6 миллион жыл бұрын (млн ж.б.) Солтүстік жарты шардағы мұз басудың басталуымен байланыстырады. 2009 жылға дейін Плейстоцен 1,805 миллион жыл бұрыннан қазіргі уақытқа дейін деп белгіленген, сондықтан Плейстоценнің қазіргі анықтамасы 2009 жылға дейін Плиоцен деп белгіленген кезеңнің бір бөлігін қамтиды. Квартер стратиграфтары көбінесе аймақтық бөлімшелермен жұмыс істеді. 1970 жылдардан бастап Халықаралық стратиграфиялық комиссия (ХСК) GSSP-ге негізделген, халықаралық деңгейде қолданылатын геологиялық уақыт шкаласын жасауға тырысты. Квартердің бөлімшелері палеоклимат емес, биостратиграфия негізінде анықталды. Бұл Плейстоценнің негізі 1,805 миллион жыл бұрын, Солтүстік жарты шардағы негізгі мұз басулардың басталуынан көп кейін болған мәселеге әкелді. ХСК содан кейін Квартерлік зерттеулер жөніндегі халықаралық одаққа (INQUA) қабылдауға келмейтін Квартер атауын мүлдем жоюды ұсынды. 2009 жылы Квартерді 2,588 млн жыл бұрын негізін алған және бұрын неоген кезеңі мен Плиоцен дәуірінің бөлігі саналған Геласия кезеңін қоса алғанда, кенозой эрасының ең жас кезеңі деп белгілеу туралы шешім қабылданды. Кейін бұл көрсеткіш 2,58 млн жыл бұрын деп қайта қарастырылды. Антропоцен өнеркәсіптік революциямен немесе шамамен 200 жыл бұрын басталған жаһандық ортаға адамның әсерін көрсететін үшінші кезең ретінде ұсынылды. Антропоцен ХСК-мен ресми түрде бекітілмеген, бірақ жұмыс тобы эпоханы немесе субпериодты құру туралы ұсыныс әзірлеуде.

Геология

Төртінші кезеңнің 2,58 миллион жылы – адамның танылатын түрлерінің пайда болған уақытын көрсетеді. Геологиялық тұрғыдан алғанда, қысқа мерзім ішінде континенттердің орналасуында тектоникалық плиталардың әсерінен көп өзгеріс болған жоқ. Төртінші кезеңге қатысты геологиялық жазбалар бұрынғы кезеңдерге қарағанда толыққандырақ сақталған. Осы кезеңдегі маңызды географиялық өзгерістерге мұздық дәуірлерде Босфор және Скагеррак бұғаздарының пайда болуы жатады, олар Қара теңіз бен Балтық теңізін тұщы сулы көлдерге айналдырды, кейін теңіз деңгейінің көтерілуінен олар суға батып (қайтадан тұзды суға айналды). Сонымен қатар, Ұлыбритания мен Еуропа материгі арасындағы құрлық көпірін құрап, Англия арнасының мерзімді толуы, Азия мен Солтүстік Американы байланыстырған құрлық көпірін құрап, Беринг бұғазының мерзімді жабылуы және Солтүстік Американың солтүстік-батысындағы Скабленд аймақтарының мұздық сумен мезгіл-мезгіл су тасқынына ұшуы болды. Гудзон шығанағының, Ұлы көлдердің және Солтүстік Американың басқа да ірі көлдерінің қазіргі көлемі – соңғы мұз дәуірінен бері Канада қалқанының қайта құрылуының нәтижесі. Төртінші кезеңнің ағынында әртүрлі жағалау сызықтары болды.

Климат

Климат кезең-кезеңімен мұз басулармен сипатталды, континенттік мұздықтар полюстерден 40 градус ендікке дейін жылжыды. Мұз басулар Квартерлік мұз дәуірінде қайталап орын алды – бұл терминді 1839 жылы Шимпер енгізді, ол Квартерлік кезеңнің басталуымен шамамен 2,58 миллион жыл бұрын басталды және қазіргі күнге дейін жалғасуда. 1821 жылы швейцариялық инженер Игнац Венец Альп тауларынан үлкен қашықтықта мұздықтың қозғалу іздері бар екенін ұсынған мақала жариялады. Бұл идеяға бастапқыда тағы бір швейцариялық ғалым Луи Агассиз қарсылық көрсетті, бірақ оны жоққа шығаруға тырысқанда, әріптесінің гипотезасын растады. Бір жылдан кейін Агассиз ұзаққа созылған, кең ауқымды әсер еткен үлкен мұздық кезең туралы гипотеза ұсынды. Бұл идея оған халықаралық даңқ әкеліп, Мұздық теорияның қалыптасуына себеп болды. Уақыт өте келе, геологияның дамуының арқасында мұздықтардың бірнеше рет ілгерілеуі мен шегінуі болғаны және Жердегі бұрынғы температуралар бүгінгі температурадан өте ерекше болғаны дәлелденді. Атап айтқанда, Милутин Миланковичтің Миланкович циклдары күн сәулесінің өзгеруі Жердің климатын бақылаудың маңызды факторы болып табылады деген қағидатқа негізделген. Осы кезеңде Солтүстік Америка мен Еуропаның көп бөлігінде, Оңтүстік Америка мен Азияның бір бөлігінде және Антарктиданың барлық аймағында үлкен мұздықтар ілгеріледі және шегінді.

Флора мен фауна

Плейстоцен дәуірінің соңында ірі сүтқоректілердің дүниежүзілік жапсарылуы болды. Мысалы, семсер тісті мысықтар, мамонттар, мастодонттар, глиптодонттар сияқты көптеген түрлер бүкіл әлемде жойылып кетті. Ал жылқылар, түйелер және американдық гепардтар Солтүстік Америкада жойылып кетті. Ұлы көлдер қалыптасты, ал Солтүстік Америка мен Еуразияның мұзбен жабылмаған аймақтарында алып сүтқоректілер гүлденді. Бұл сүтқоректілер шамамен 11 700 жыл бұрын мұздық кезең аяқталғанда жойылып кетті. Қазіргі адамдар шамамен 315 мың жыл бұрын пайда болды. Төртінші кезеңде сүтқоректілер, гүлді өсімдіктер және жәндіктер құрлықта басымдық танытты.