Джон Сёртис: Мотоспорт пен Формула-1 чемпионының өмірі мен мансабы

Кіріспе

Британдық мотоцикл жарыскері және жарыс жүргізушісі (1934–2017 жж.)

Джон Норман Суртис (11 ақпан 1934 – 10 наурыз 2017) – британдық Гран-при мотоциклдерінің жол жарыскері және Формула-1 жүргізушісі. Жеті мәрте Гран-при мотоциклдері бойынша әлем чемпионы атанған ол, алғашқы титулын 1956 жылы жеңіп алды, ал 1958 мен 1960 жылдар аралығында үш рет қатарынан 500 және 350 текше сантиметрлік кластарда екі реттен жеңіс алып, алты әлем чемпионатында жеңіске жетті. Содан кейін Суртис автоспорттың ең жоғары деңгейіне, Формула-1 әлем чемпионатына көшті және 1964 жылы Формула-1 әлем чемпионы болып, мотор спорты тарихына енді. Бүгінгі күнге дейін Суртис екі және төрт дөңгелекті көліктерде әлем чемпионаттарын жеңіп алған жалғыз адам болып қала береді. Ол 1970-1978 жылдары Формула-1, Формула-2 және Формула-5000 жарыстарында конструктор ретінде қатысқан Surtees Racing Organisation командасын құрды. Ол сонымен қатар Racing Steps Foundation қорының өкілі болды.

Мотоцикл жарысы мансабы

Суртис Оңтүстік Лондондағы мотоцикл сатушысының ұлы еді. Оның әкесі, Джек Суртис, 1948 жылы Оңтүстік-Шығыс орталықтағы қанатты тіркеме (sidecar) чемпионы атанды. 14 жасында әкесінің "Винсент" мотоциклінің қанатты тіркемесінде алғашқы кәсіби жарысына қатысып, жеңіске жетті. Ол 1951 жылы "Нортон" жұлдызы Джефф Дьюкке "Тракстон" трассасында өткен ACU жарысында қатты қарсылық көрсеткенде көзге түсті. 1956 жылы Суртис 500 кубометрлік әлем чемпионатында жеңіске жетті, бұл "MV Agusta" үшін ең жоғары санаттағы алғашқы жеңіс болды. 1957 жылғы маусымда "MV Agusta" мотоциклі "Gileras" мотоцикліне жете алмады, ал Суртис 1957 жылғы "MV Agusta 500 Quattro" мотоциклімен үшінші орынға ие болды. 1957 жылдың соңында "Gilera" және "Moto Guzzi" Гран-при жарыстарынан шыққаннан кейін, Суртис және "MV Agusta" екі үлкен көлемді жарыс класында үстемдік құрды.

Авто жарыстар мансабы

Мотоциклдермен толық уақыт жарысқа қатысқан кезде Суртис команда менеджері Рег Парнеллдің алдында Aston Martin DBR1 спорттық машинасымен сынақ жүргізуді өткізді. Алайда ол екі дөңгелекпен жалғастырды және келесі жылға дейін автожарыстарға қатыспады. 1960 жылы 26 жасында Суртис мотоциклден толық уақыт автокөлікке ауысты. Ол өзінің Формула 1 дебютын 1960 жылы Сильверстоунда өткен BRDC International Trophy жарысында Team Lotus командасының құрамында өткізді. Ол 1960 жылы Ұлыбритания Гран-присінде өзінің екінші Формула 1 әлем чемпионатында екінші орынды иеленді, ал үшінші, 1960 жылғы Португалия Гран-присінде pole position-ды иеленді. 1965 жылы 25 қыркүйекте Суртис Моспорт Парк трассасында (Онтарио, Канада) Lola T70 спорттық жарыс машинасымен жаттығу кезінде өмірін қауіпке ұшыратып, жол апатына ұшырады. Дәрігерлер көптеген сынуларын хирургиялық араласпастан, оның сынған денесін физикалық түрде созып, оң және сол жақ арасындағы айырманы бір дюймге дейін азайтты – және ол солай қалды. 1966 жылғы маусымда Формула 1-ге жаңа, үлкен 3 литрлік қозғалтқыштар енгізілді. Суртис Ferrari-дің жаңа F1 машинасымен тұңғыш рет 1966 жылы Сильверстоунда өткен BRDC International Trophy жарысында шықты. Ол жақсы нәтиже көрсетіп, Джек Брэбхэмнің 3 литрлік Brabham BT19 машинасынан кейін екінші орынды иеленді. Бірнеше аптадан кейін Суртис Монако Гран-присінде жетекшілік етіп, Джеки Стюарттың 2 литрлік BRM-інен алға шығып, қозғалтқышы істен шыққанға дейін қашып кетті. Екі аптадан кейін Суртис жарыстың жартысын жойған жаңбырлы дауылдан аман қалды және Бельгия Гран-приін жеңіп алды. Италиядағы көпжылдық ереуілдерге байланысты Ferrari 1966 жылы Ле-Манның 24 сағатына үш прототиптің орнына тек екі автокөлікті (Ferrari P3) кіргізе алды. Кейінгі оқиғалар мен олардың салдары туралы белгісіздік пен шатасу қалыптасты, ал ондаған жылдар бойы әртүрлі түсіндірмелер ұсынылды. Ол кезде Ferrari түсіндірген баяндамада 1966 жылы Ле-Ман ережелері бойынша әр машинаға екі жүргізушіге ғана рұқсат етілген. Драгони Суртистің өтінішін қабылдамады және Скарфиотти стартқа шығуын талап етті, бұл Fiat төрағасы Джанни Аньеллиге, Скарфиоттидің ағасы, көрермен ретінде қатысқан. Бұл шешім 1966 жылы Формула 1 чемпионатына Ferrari мен Суртиске шығын әкелген болуы мүмкін. Ferrari Brabham Repco-дан конструкторлар чемпионатында екінші орынды, ал Суртис жүргізушілер чемпионатында Джек Брэбхэмнан екінші орынды иеленді. Суртис маусымды Cooper Maserati командасының жүргізушісі ретінде аяқтады, маусымның соңғы жарысында жеңіске жетті. Суртис 1966 жылы "Кан Ам" тұсаукесерлік маусымында T70 машинасымен жарысқа қатысып, алты жарыстың үшеуінде жеңіп, басқа жеңімпаздар Дэн Гурни (Lola), Марк Донохью (Lola) және Фил Хилл (Chaparral), сондай-ақ Брюс Макларен және Крис Амон (екеуі де McLaren-де) сияқты чемпион атанды. 1966 жылдың желтоқсан айында Суртис Hondaмен келісімшартқа отырды. Оңтүстік Африкадағы алғашқы жарыста үміттіліктің үшінші орынынан кейін, Honda RA273 машинасы бірқатар механикалық проблемаларға тап болды. Автомобильдің орнына Италия Гран-приі үшін Honda RA300 келді, онда Суртис Джек Брэбхэмді 0,2 секундқа жеңіп, Honda-ның екінші F1 жеңісін алды. Суртис 1967 жылы жүргізушілер чемпионатында төртінші орынға ие болды. 1970 жылы Суртис өзінің жеке жарыс командасын құрды, Surtees Racing Organisation, және құрастырушы ретінде Формула 5000, Формула 2 және Формула 1 жарыстарында тоғыз маусым өткізді. Команда 1978 жылдың соңында таратылды.

While still racing motorcycles full time, Surtees performed a test drive in Aston Martin's DBR1 sports car in front of team manager Reg Parnell. He however continued on two wheels and did not enter car racing until the following year. In 1960, at the age of 26, Surtees switched from motorcycles to cars full time, making his Formula 1 debut racing in the 1960 BRDC International Trophy at Silverstone for Team Lotus. He made an immediate impact with a second place finish in only his second Formula One World Championship race, at the 1960 British Grand Prix, and a pole position at his third, the 1960 Portuguese Grand Prix. On 25 September 1965, Surtees had a life threatening accident at the Mosport Park Circuit (Ontario, Canada) while practising in a Lola T70 sports racing car. Doctors set most of the breaks nonsurgically, in part by physically stretching his shattered body until the right left discrepancy was under an inch – and there it stayed. The 1966 season saw the introduction of new, larger 3 litre engines to Formula One. Surtees's debut with Ferrari's new F1 car was at the 1966 BRDC International Trophy at Silverstone, where he qualified and finished a close second behind Jack Brabham's 3 litre Brabham BT19. A few weeks later, Surtees led the Monaco Grand Prix, pulling away from Jackie Stewart's 2 litre BRM on the straights, before the engine failed. A fortnight later Surtees survived the first lap rainstorm which eliminated half the field and won the Belgian Grand Prix. Due to perennial strikes in Italy, Ferrari could afford to enter only two cars (Ferrari P3s) for the 1966 24 Hours of Le Mans instead of its usual entry of three prototypes. Uncertainty and confusion surrounds subsequent events and their consequences, and a number of different explanations have been offered in the decades since. The narrative explained by Ferrari at the time states that under Le Mans rules in 1966 each car was allowed only two drivers. Dragoni denied Surtees's request and insisted that Scarfiotti take the start, supposedly to please Fiat chairman Gianni Agnelli, Scarfiotti's uncle, who was in attendance as a spectator. This decision likely cost both Ferrari and Surtees the Formula 1 Championship in 1966. Ferrari finished second to Brabham Repco in the Constructors' Championship and Surtees finished second to Jack Brabham in the Drivers' Championship. Surtees finished the season driving for the Cooper Maserati team, winning the last race of the season. Surtees competed with a T70 in the inaugural 1966 Can Am season, winning three races of six to become champion over other winners Dan Gurney (Lola), Mark Donohue (Lola) and Phil Hill (Chaparral) as well as the likes of Bruce McLaren and Chris Amon (both in McLarens). In December 1966, Surtees signed for Honda. After a promising third place in the first race in South Africa, the Honda RA273 hit a series of mechanical problems. The car was replaced by the Honda RA300 for the Italian Grand Prix, where Surtees slipstreamed Jack Brabham to take Honda's second F1 victory by 0.2 seconds. Surtees finished fourth in the 1967 Drivers' Championship. In 1970, Surtees formed his own race team, the Surtees Racing Organisation, and spent nine seasons competing in Formula 5000, Formula 2 and Formula 1 as a constructor. The team was finally disbanded at the end of 1978.

Формула 1-ден кейін

1970 жылдары Суртис Уэст-Викхемде (Кент) мотоцикл дүкенін және Эденбриджде (Кент) Honda автосалонын басқарды. Ол мотоциклдермен айналысуын жалғастырды, өзінің көне жарыс машиналарын тұрағынан велосипедтермен классикалық жарыстарға қатысты. Сонымен қатар, ол бір орындық жарыс машиналарын жүргізіп, 2005 жылдан 2007 жылға дейін A1 Grand Prix жарыс сериясында Ұлыбританияның A1 командасының төрағасы болды. 2009 жылдың 19 шілдесінде Брэндс-Хэтчтегі Формула 2 чемпионатында жарыс кезінде қаза тапты. 2010 жылы Суртис ұлының құрметіне Генри Суртис қорына негіз салды, ол мидың жазатайым зақымдануынан зардап шеккендерге көмек көрсету және автоспорт пен жүргізудегі қауіпсіздікті арттыру мақсатындағы қайырымдылық ұйымы. 1992 жылы Майкл Аспелдің таңғалдыруымен «Бұл сіздің өміріңіз» бағдарламасына қатысты. 1996 жылы Суртис Халықаралық Моторспорт Даңқына енгізілді. 2003 жылы FIM оны Гран-при «Аңызы» деп мойындады. Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) болған ол, 2008 жылғы туған күніне орай Британ империясы орденінің офицері (OBE) және 2016 жылғы жаңа жылдық марапатта моторспортқа қосқан үлесі үшін Британ империясы орденінің командирі (CBE) атағымен марапатталды. 2013 жылы ол көптеген әлем чемпионаттарын жеңіп, екі және төрт дөңгелекті көліктерде әлем чемпионы болған жалғыз адам ретінде 2012 жылғы Segrave Trophy сыйлығына ие болды. 2015 жылы Оксфорд Брукс университетінің инженерлік ғылымдарының докторы атағын алды.

Жеке өмір және өлім

Суртис үш рет үйленді, алғаш 1962 жылы Патриция Бёркке; бұл жұбайлық 1979 жылы ажырасып кетті. Оның екінші әйелі – Янис Шиара, оған 1979 жылы үйленді, ал 1982 жылы ажырасты. Джейн Спароу оның үшінші әйелі болды, оған 1987 жылы үйленді және олардың Генриді қоса үш баласы болды. Суртис 2017 жылдың 10 наурызында 83 жасында Лондонның Сент-Джордж ауруханасында тыныс жетіспеуден қайтыс болды. Ол Суррейдегі Лингфилд қаласындағы Санкт-Петер және Санкт-Пол шіркеуіне ұлы Генридің қасына жерленді. 2017 жылдың 19 наурызында Гудвуд мүшелерінің жиналысында Суртиске құрмет көрсетілді.

Ле-Манның толық 24 сағаттық жарысының нәтижелері

Жыл Командасы Пилоттар Автомобиль Сыныбы Айналымдар 1963 Automobili Ferrari S. E. F. A. C. Вилли Майрессе Ferrari 250P P 3.0 252 Аяқталмады Аяқталмады 1964 SpA Ferrari SEFAC Лоренцо Бандини Ferrari 330P P 5.0 337 3-орын 3-орын 1965 SpA Ferrari SEFAC Людовико Скарфиотти Ferrari 330 P2 P 5.0 225 Аяқталмады Аяқталмады 1967 Lola Cars Дэвид Хоббс Lola T70 Aston Martin P +5.0 3 Аяқталмады Аяқталмады