Кіріспе
Ирландиядағы округ Вексфорд (Contae Loch Garman) – Ирландиядағы округ. Ол Ленстер провинциясында орналасқан және Оңтүстік аймақтың бөлігі болып табылады. Вексфорд қаласының атымен аталған, бұл округ тарихи гаэльдік Уи Кинселла (Uí Ceinnsealaigh) территориясына негізделген, оның астанасы Фернс қаласы болған. Вексфорд округі кеңесі – округтің жергілікті басқару органы. 2022 жылғы халық санауы бойынша округтің халқы 163 527 адамды құрады. Бэллбриттас (Bree Hill) және Ньюбоунда портал қабірлері (кейде дольмендер деп те аталады) бар, олар неолит дәуірінен немесе одан да ертерек мерзімге жатады. Қола дәуірінен қалған іздер одан да кеңінен таралған. 9 ғасырдың соңында викингтер Вексфорд қаласына қоныстанды. 1963 жылы АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди округке және Нью-Росс қаласының жанындағы Дунганстаундағы ата-бабаларының үйіне сапар шекті.
County Wexford in Ireland
County Wexford (Contae Loch Garman) is a county in Ireland. It is in the province of Leinster and is part of the Southern Region. Named after the town of Wexford, it was based on the historic Gaelic territory of Hy Kinsella (Uí Ceinnsealaigh), whose capital was Ferns. Wexford County Council is the local authority for the county. The population of the county was 163,527 at the 2022 census. Portal tombs (sometimes called dolmens) exist at Ballybrittas (on Bree Hill) and at Newbawn — and date from the Neolithic period or earlier. Remains from the Bronze Age period are far more widespread. Vikings settled at Wexford town near the end of the 9th century. In 1963 John F. Kennedy, then President of the United States, visited the county and his ancestral home at Dunganstown, near New Ross.
Аралдар
Салти аралдары Килмор-Кейден теңізге қарай жатыр, ал кіші Керег аралдары Банноудан теңізге қарай орналасқан.
Климат
Кейде Ирландияның "күндізгі оңтүстік-шығысы" деп аталатын Уэксфорд округіне, жалпы алғанда, елдің қалған бөлігінен күн сайын күн сәулесі көп тіркеледі. Осыған байланысты Вексфорд Ирландияның ең танымал тұру орындарының біріне айналды. Округтің климаты жұмсақ, бірақ өзгермелі, мұхиттық, және экстремалды құбылыстар аз. Солтүстік Атлантика ағысы, Гольфстрімнің жалғасы, қысқы температураны теңдестіреді. Росслэр портында метеорологиялық станция орналасқан. Қаңтар мен ақпан айлары әдетте ең суық айлар болып табылады, орташа температура шамамен. Шілде мен тамыз айлары әдетте ең жылы айлар болып табылады, жағалау аймақтарында орташа температура шамамен, ал ішкі аймақтарда шамамен жетеді. Басты жел оңтүстік-батыстан соғады. Жауын-шашын жыл бойы жауады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері. Жалпы алғанда, округ Ирландияның солтүстік бөлігіне қарағанда аз қар жауады. Көп қар жауу сирек кездеседі, бірақ болуы мүмкін. Бір ерекшелік – өлкенің үлкен бөлігінен көрінетін және қыс айларында жиі қармен жабылатын Лайнстер тауы. Қыс айларында мұз жиі түседі, бірақ жағалау аймақтарында одан азырақ болады.
Топырақ
Соңғы мұз дәуірінде мұз қабаты округтің көп бөлігін, бірақ толығымен емес, жауып тұрды. Мұз шегіну кезінде Уэксфорд округі мұздық қалдықтарымен (тас, саз, құм және қиыршық тас қоспасы) жабылған алғашқы аймақтардың бірі болуы мүмкін, бұл қалдықтар бұрыннан бар жартасты жамылған. Бұл жоғары сапалы топырақтардың пайда болуына әкелді, олар ауыл шаруашылығының көптеген түрлеріне қолайлы. 1964 жылы "Ирландияның ұлттық топырақ зерттеуі" аясында округтің топырағына қатысты егжей-тегжейлі зерттеу жарияланды. Ол округтің әрбір аймағын оның нақты топырақ түріне сәйкес жіктейді. Округтің көп бөлігін жақсы дренажға ие және кең қолданысқа ие "қоңыр топырақтар" деп аталатын топырақтар жабады. Одан кейін, "клейлер" (жақсы дренажланбаған немесе толық дренажланбаған, қолданылуы шектеулі) келесі маңызды топырақ түрі болып табылады, олар негізінен округтің оңтүстік-шығысында және Горидің шығысында (жағалау бойында) орналасқан. Клейлер округтің басқа жерлерінде шағын аудандарда кездеседі, және олардың пайда болатын жерлерінде көбінесе батқылық жерлер құрайды. Соңғы маңызды топырақ түрі – "қоңыр подзольдық" топырақтар, негізінен Блэкстерс тауларының шеттерінде, Бунклоди маңында, сондай-ақ Шығыс Шелмалиер және Оңтүстік Балагкин барондықтарында кездеседі. Басқа топырақ түрлерімен жабылған аудандар да бар болғанымен, олардың көлемі шектеулі.
Флора
Ағаштардың көп таралған түрлері: емен, шаған, жалпақ жапырақты шырша, қаратал, долана, қызыл шырша, бук және қайын. Аз таралған (бірақ көптеп кездесетін) түрлерге жабайы алмұрт және шотланд қарағайы (қызыл ағаш деп те аталады) жатады. Голландиялық емен ауруының салдарынан емен ағашының саны азайып кетті. Торғай (немесе фурз) өте кең таралған. Вексфордтағы маңызды тіршілік ортасы – сұр құмды дала, онда көптеген жергілікті жабайы гүлдер өседі, оның ішінде ара орхидеясы және пирамида тәрізді орхидея. Бұл жердің көп бөлігі ерекше қорғалатын аймақ деп белгіленгеніне қарамастан, ауыл шаруашылығын дамыту үшін оны жою қаупі сақталып тұр. Округте табиғи орман өте аз. Көптеген табиғи ағаштар мен өсімдіктер тікұшақтар бойында өседі.
Фауна
Оңтүстік-шығыс Вексфорд жабайы құстар үшін маңызды орын. Вексфорд шығанағының солтүстік жағындағы Солтүстік Шабақ әр қыста 10 000 Гренландия ақ маңдайлы қазын қабылдайды (бүкіл әлемдік популяцияның шамамен үштен бірі), ал жазда Леди аралы көлі құсқұйрықтардың, әсіресе қызыл құсқұйрықтың маңызды көбейетін орны болып табылады. Сондай-ақ, сұр тұрымсай да көрінеді. Округ бойынша фазан, орман көгершіні және жабайы көгершін кең таралған. Мұңсыз қарға, қарақұйрық, балықшы және сұрқайырғыштар (ұзын құлақты сұрқайырғыш, қысқа құлақты сұрқайырғыш және қора сұрқайырғышы) сирек кездеседі, бірақ көптеп табылады. Бұрын кең таралған қызыл қасқыр қазір өте сирек. Бұл түрдің саны бірнеше онжылдықтан бері азайып келеді. Қауіптерге ортаның нашарлауы, аурулар, жыртқыштар және аң аулау жатады. Ирландиядағы қызыл қасқыр қазір қорғауға алынған түр деп есептеледі. Бұршақ бұршағы, бұрын өте кең таралған, қазір көрінбейді. Кішкентай құстар – қарға, қарлығаш, қиян, торғай және т.б. – өте көп. Ирландиядағы алғашқы шоқырларды Роберт Ли, Розерландтан, Вексфорд округынан 1676 жыл шамасында Вексфорд округында пайда болған деп тіркеген. Құрлықтағы сүтқоректілерге бадзер, қоян, сусар, кірпі, қызыл түлкі, норка, жартас, сорғыш (қызыл және сұр), егеуқұйрық (қоңыр және қара – екі енгізілген түр) және тышқан (ормандық (немесе далалық) және үй тышқаны) жатады. Қоянның екі түрі бар: ирландиялық (немесе таулық) қоян және сирек кездесетін қоңыр (немесе еуропалық) қоян. Қоянның саны қоянға қарағанда кем. Көкбалық (Mustela erminea hibernica) да кең таралған. Жергілікті тұрғындар көкбалықты жиі мысық деп жаңылыстырады. Вексфорд округының жағалауында екі түрлі ителбар кездеседі: Атлант мұңайтылған ителбар жағалау аймақтарында көптеп табылады; сәл кішірек жалпы (немесе портовый) ителбар сирек кездеседі, бірақ көптеп табылады. Кішкентай қызылжапырақ көбелек (қызыл-сары түсті, қара белгілермен) округтағы ең көп таралған көбелек түрі. Көбелектің әртүрлі түрлері де кең таралған. Жалғыз кездесетін қара бақа – бақалардың жалғыз түрі – көптеп табылады.
Жергілікті билік
Вексфорд округі кеңесінің отыз төрт мүшесі бар. Кеңес Оңтүстік аймақтық жиналысында үш өкілмен өкілдік етеді, және ол Оңтүстік-Шығыс стратегиялық жоспарлау аймағының құрамында.
Ұлттық саясат
Уэксфорд округі Дэйл сайлау округі Уэксфордпен (5 орын) өкілдік етіледі. Округ Еуропа Парламентінің Оңтүстік (5 орын) сайлау округінің құрамына кіреді.
Демография
2022 жылы округтің жалпы халқы 163 919 адамды құрады. Халықтың 83,8%-ы өзінің дінін католик діні деп, 7,1%-ы басқа діндерді, ал 7,5%-ы дінсіз екенін айтты. 1951 жылдан бері Вексфорд фестивалі операсы Вексфорд қаласындағы Корольдік театрда жыл сайын өтіп, бірнеше аптаға созылады. 2008 жылы жаңа Опера театры сол жердегі ескі театрының орнын басты, ол бір кезде Вексфорд опера театры деп аталған, бірақ 2014 жылы Ирландияның Ұлттық опера театры деп жарияланды. Ол О’Райли театры және Жером Хайнс театры – екі театрдан тұрады. Уэксфорд округінде ән салудың танымал дәстүрі бар. 1798 жылғы көтеріліс туралы көптеген дәстүрлі әндері бар округ, көп жылдар бойы ирландиялық дәстүрлі ән айту саласында белсенді қатысушы болды. Белгілі әншілердің қатарында Paddy Berry, Seamus Brogan және Niall Wall – Бүкіл Ирландия Fleadh чемпиондары бар. Paddy Berry Вексфордтан көптеген әндерді жинап, жариялаған. Curracloe, County Wexford жағалаулары «Saving Private Ryan» фильмінің бастапқы сахналарын түсіру үшін пайдаланылды, онда Омаха жағалауына D күні жасалған шабуыл бейнеленген. Кевин Рейнольдс режиссерлік еткен «Граф Монте-Кристо» фильмі 2000 жылы Дунканнон ауылында ішінара түсірілді, ал Дунканнон бекінісінің бірі маңызды сахналардың бірі үшін қолданылды. «Бруклин» (фильм) ішінара Эннискортиде түсірілді және кейбір жергілікті тұрғындар эпизодтық рөлдерде ойнады.
Медиа
Ауданның аумағында екі радиостанция орналасқан: Оңтүстік-Шығыс радиосы және Beat 102 103. Ауданның басты газеттері – Wexford People, New Ross Standard, Gorey Guardian және Enniscorthy Echo.
Ауыл шаруашылығы
Экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына негізделген. Ірі қара мал, қой, шошқа шаруашылығы және жылқы өсіру – мал шаруашылығының басты түрлері. Бұрын танымал болған құс шаруашылығы қазір көлемі қысқарды. Бидай, арпа, рапс, сұлы және картоп өсіріледі. Еуроодақ субсидиялары тоқтатылғандықтан, қант қызылшасы енді өсірілмейді. Ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдардың саны көп жылдар бойы азайып келеді, ал маусымдық жұмысшылардың көп бөлігі Шығыс Еуропадан келгендер. Желкеуқұлақтар да жабық үйлерде өсіріледі. Мысалы, Кампильде томаттар шыны үйлерде өсіріледі. Уэксфордтың шілтесі әйгілі, оны жаз бойы дүкендерде және жол бойындағы сату орындарында сатып алуға болады. Әр жыл сайын, маусымның соңында Эннискорти қаласында "Шілте жармеңкесі" фестивалі өтеді, онда "Шілте патшайымы" тағайындалады. Сүт шаруашылығы – ауыл шаруашылығы саласының маңызды бөлігі. Жергілікті өндірілген сүт көптеген супермаркеттерде сатылады. Вексфорд ирландтық Чеддар – танымал бренд, ал Карригбёрн – толық дәмі бар жұмсақ ірімшік, Нью-Росс маңында жасалады.
Орман шаруашылығы
Мәңгі жасыл ағаш түрлері кеңінен өсіріледі, әсіресе соңғы жылдары – Норвегия шыршасы және Ситка шыршасы ең көп егілетін түрлер. Бұлар көбінесе сапасы нашар топыраққа (көбінесе батпақтарға, төбелерге және тау беткейлеріне) себіледі. Жапырақты ағаштар да аз мөлшерде отырғызылады, бірақ оларға жақсы топырақ қажет.
Тау-кен өндірісі
Клонмайнста бұрын күміс өндірілген, көбінесе Тюдор дәуірінде. Қорғасын Каимде 1818 – шамамен 1850 жылдар аралығында өндірілді – бұл кен орнында мырыш та бар; олар көбінесе бірге кездеседі. Мыс кені (малахит) Уэксфорд қаласының оңтүстігіндегі Керлогеде табылады. Темір Куртаун портында шағын мөлшерде кездеседі. Аймақ минералдық қорымен белгілі емес. Қазіргі уақытта тас карьерлеуден басқа, маңызды кен өндіру қызметі жүргізілмейді. 2007 жылы Уэксфорд графтығында Хук-Хед түбінде маңызды мұнай қоры табылды.
Энергия
Карнсор Пойнт 1970 жылдардың соңында елде кеңінен талқыланды, себебі онда ядролық энергия станциясын салу туралы ұсыныс жасалған еді; қоршаған орта және денсаулық сақтау бойынша қоғамның наразылығынан кейін жоспарлар тоқтатылды. Great Island электр станциясы 1967 жылы ашылды және 2009 жылдың қаңтарында Endesa компаниясына сатылғанға дейін Электрмен жабдықтау кеңесі (ESB) басқарып келді. Бұл станция ауыр маймен жұмыс істейтін электр өндіретін станция, қуаты 240 МВт. Ол Бароу және Сьюир өзендерінің қосылған жерінде, Кампильге жақын орналасқан. Сатудан бұрын станцияны 2010 жылға дейін жабу жоспарланған еді. Endesa компаниясы осы жерде 430 МВт қуаттылықтағы газ-турбиналық электр станциясын (CCGT) салуды ұсынады. Қазіргі уақытта осы жерде 14 жел турбинасы бар жел электр станциясы салынды. Ол 2002 жылдың қараша айында аяқталды және Ирландияның шығыс жағалауындағы алғашқы жел электр станциясы болды. Кахоредегі (Килмукриджге жақын) Бэлливотер жел электр станциясы және округтің оңтүстік-шығысында орналасқан Ричфилд жел электр станциясы сияқты округтің басқа да бірнеше жерлерінде жел фермалары бар.
Көлік
Автобустар: Вексфорд пен Дублин Bus Éireann 2-бағыты арқылы байланыстырылған, ал 5-бағыты Уотерфорд, Нью-Росс, Эннискорти, Дублин қалалары арқылы өтеді. Вексфорд қаласынан Килмор-Кей, Леди аралы, Килмукридж сияқты жерлерге көптеген жергілікті автобус бағыттары бар. Темір жол: Росслэр-Дублин темір жолы округ арқылы өтеді және Росслэр Европорты, Росслэр Странд, Вексфорд, Эннискорти және Гори қалаларына қызмет көрсетеді. Күн сайын әр бағытқа төрт пойыз (демалыс күндері үш), Гориден қосымша қалалық пойыздар жүреді. Округтің оңтүстік бөлігін кесіп өтетін Росслэр-Лимерик темір жолы қазір уақытша тоқтатылған, бірақ күтіліп тұр (ол Бриджтаун, Веллингтон Бридж, Бэлликуллан және Кампилдегі станцияларға қызмет көрсеткен). Паром: Росслэр портында орналасқан Росслэр Европорты қарбалас паром қызметін жүзеге асырады. Жолаушылар мен көліктер үшін Уэльске (Пемброк және Фишгвард) және Францияға (Шербургке және жаз айларында Роскоффқа) тұрақты рейстер бар. Барроу сағасын кесіп өтетін Баллихак пен Пассаж Ист (Уотерфорд округі) арасында да паром қызметі іске қосылған.
Гелл ойындары
Соңғы жылдары округтік футбол командасы үлкен прогресс жасап келеді. Камоги, хуерлингтің әйелдер нұсқасы, де ойналады, ал Вексфорд 2007, 2010, 2011 және 2012 жылдары Бүкіл Ирландия чемпионатын жеңіп алды. Вексфорд Парк округтің негізгі GAA стадионы, 25 000 жанкүйерге арналған. Сонымен қатар, гандбол да шектеулі түрде ойналады; округ бойынша бірнеше гандбол алаңы бар. Вексфорд округы ең көп танымал хуерлинг ойынымен, жалпы 21 рет Лейнстердің аға деңгейдегі хуерлинг чемпионатын жеңіп алды, алғаш рет 1890 жылы және соңғы рет 2019 жылы. Бүкіл Ирландияның аға деңгейдегі хуерлинг чемпионатында Вексфорд 6 рет жеңіс одіс қондырды, алғаш рет 1910 жылы және соңғы рет 1996 жылы, финалда Лимерик командасын жеңіп алды.
Футбол
2007 жылы құрылған, 2017 жылы Wexford FC деп аталған Wexford Youths F. C. қазіргі уақытта Ирландия футбол лигасының бірінші дивизионында ойнайтын округтың басты футбол клубы болып табылады.
Гольф
Округте көптеген гольф клубтары бар, оның ішінде Росслэр (линкс курсы) және Эннискорти. Тағы екеуі Горье қаласының жанында орналасқан – Ballymoney Golf Club және Courtown Golf Club, екеуі де 18 тесікті гольф алаңдары. Еуропаның жалғыз гольф лифтімен мақтанатын Бунклоди гольф және балық аулау клубы Карлоу округіне кірістерде орналасқан. Тағы бірнеше клубтар да бар. Дегенмен, Нью-Росс гольф клубы шындығында Килкенни округінде орналасқан, Нью-Росс қаласынан шамамен 1 км (1000 ярд) қашықтықта. Округте көптеген par 3 курстары да бар, мысалы, Скарк гольф курсы және драйвинг-рейндж, Нью-Росстан шығысқа қарай орналасқан, «Abbey Par 3» курсы, Виннингтаун, Фетхард-он-Си, Блэкуотер Par 3 гольф курсы, Килню, Блэкуотер, Вексфорд қаласынан солтүстік-шығысқа бірнеше километр қашықтықта, Гаррилоу гольф курсы және драйвинг-рейндж, Экран, және Ратаспек Манор гольф курсы, Ратаспек, Росслэр маңында (осы курста бірнеше par 4 тесіктері де бар). Округте тағы да бірқатар Par 3 курстары бар.
Балық аулау
Теңіз қызметі Уэксфорд округінің әртүрлі аймақтарында, оның ішінде Килмор-Кей және Слейд-Харборда жүзеге асырылады. Көбінесе кездесетін балық түрлері: сельдь, скумбрия, треска, монах балығы, минтай, лаврак, ақ балық, морской еркек, пикша, боз балық, сайда, Жан Дорі, камбала, конгер балығы, шад, лосось, форель, шұбар, сазан және қалың қабат. Жұмсақ денелілерге: мидия, коклы, ұсақ мидия, қабықша және устрица жатады.