Кіріспе
Орыс эзотеригі Пётр Демианович Успенский (ағылшын тілінде Питер Д. Успенский; 5 наурыз 1878 – 2 қазан 1947) – грек-армян мұғалімі Георгий Гурджиевтің эзотерикалық ілімінің ерте жұмыстарын түсіндіруімен танымал орыс философы және эзотерик. Ол 1915 жылы Мәскеуде Гурджиевпен танысып, содан бері Гурджиевтің идеяларымен және тәжірибесімен байланыста болды. Ол Гурджиев жүйесіне негізделген идеялар мен әдістерді 25 жыл бойы Англияда және АҚШ-та оқытты, бірақ 1924 жылы Гурджиевтен жеке ажырасты, себебі оның «Ғажайыпты іздеуде» кітабының соңғы тарауында түсіндірілген. Успенский 1915 жылдан 1924 жылға дейін он жыл бойы Гурджиевтің тікелей қадағалауымен Гурджиев жүйесін зерттеді. «Ғажайыпты іздеуде» еңбегінде ол сол жылдары Гурджиевтен алған білімдерін баяндайды. 1924 жылы Лондонда дәріс оқып жүргенде ол 1921 жылы бастаған жолын өздігінен жалғастыратынын хабарлады. Кейбір адамдар, оның жақын шәкірті Родни Коллин сияқты, ол 1947 жылы, өлімінен аз бұрын жүйеден бас тартты дейді, бірақ оның осы тақырыптағы жазбалары («Кездесулер туралы жазба», қайтыс болғаннан кейін жарияланды) бұл пікірді нақты растамайды.
Pyotr Demianovich Ouspenskii (known in English as Peter D. Ouspensky; ; 5 March 1878 – 2 October 1947) was a Russian philosopher and esotericist known for his expositions of the early work of the Greek Armenian teacher of esoteric doctrine George Gurdjieff. He met Gurdjieff in Moscow in 1915, and was associated with the ideas and practices originating with Gurdjieff from then on. He taught ideas and methods based in the Gurdjieff system for 25 years in England and the United States, although he separated from Gurdjieff personally in 1924, for reasons that are explained in the last chapter of his book In Search of the Miraculous. Ouspensky studied the Gurdjieff system directly under Gurdjieff's own supervision for a period of ten years, from 1915 to 1924. In Search of the Miraculous recounts what he learned from Gurdjieff during those years. While lecturing in London in 1924, he announced that he would continue independently the way he had begun in 1921. Some, including his close pupil Rodney Collin, say that he finally gave up the system in 1947, just before his death, but his own recorded words on the subject ("A Record of Meetings", published posthumously) do not clearly endorse this judgement.
Ерте өмір
Успенский 1878 жылы Ресей империясының Мәскеу қаласында дүниеге келді. 1890 жылы ол 10-дан 18 жасқа дейінгі ұлдар оқитын мемлекеттік мектеп – Екінші Мәскеу гимназиясында оқыды. 16 жасында, келіп тексерген инспектордің көзі алдында қабырғаға граффити салғаны үшін мектептен қуылды. Содан бастап ол көбінесе өзінің күшімен өмір сүрді. 1906 жылы "Таң" газетінің редакциясында жұмыс істеді. 1907 жылы теософияға қызығушылық танытты. 1913 жылдың күзінде, 35 жасында, кереметті іздеу үшін Шығысқа сапар жасады. Ол Үндістанның Тамил Наду штатындағы Адьярдағы теософистерді аралады, бірақ Ұлы соғыс басталған соң Мәскеуге қайта оралуға мәжбүр болды. Мәскеуде Гурджиевпен танысып, София Григорьевна Максименкоға үйленді. Оның Анна Илинишна Бутковская есімді жақын адамы болды.
Мансап
Мәскеуде өткен жылдары Успенский бірнеше газетке жазды және сол кездегі сәнді идея болған төртінші өлшемге ерекше қызығушылық танытты. 1909 жылы жарық көрген алғашқы еңбегі «Төртінші өлшем» деп аталды. Ол Чарльз Х. Хинтонның еңбектерінде кең таралған идеялардың ықпалында болды, олар төртінші өлшемді кеңістіктегі кеңейту ретінде қарастырады. Успенский «Иван Озокиннің таңғажайып өмірі» атты романында ғана уақытқа төртінші өлшем ретінде жанама түрде тоқталады, онда ол мәңгілік қайталану теориясын зерттейді. Успенскийдің екінші еңбегі «Tertium Organum» 1912 жылы жарық көрді. Онда ол кеңістік пен уақыттың абсолютті шындығын жоққа шығарады және Аристотельдің «А – А» сәйкестендірудің логикалық формуласын жоққа шығарады, оның «жоғары логикасы» бойынша А – А және А емес. Оуспенскийге беймәлім, Николай Бессарабов есімді орыс эмигранты «Tertium Organum» кітабының бір данасын Америкаға алып барып, орыс тілін білетін және төртінші өлшемге қызығушылық танытқан архитектор Клод Брагдонға тапсырды. «Tertium Organum» кітабын Брагдон ағылшын тіліне аударды, ол өзінің гиперкуб дизайнын Рочестер сауда палатасының ғимаратына енгізген еді. Брагдон кітапты жариялады және басылымның сәттілігі соншалықты болды, ақырында оны Альфред А. Кнопф қабылдады. 1920 жылдардың басында Успенскийдің қайда екені белгісіз болды. Брагдон оны Константинопольде тауып, оған авторлық гонорардың бір бөлігін төледі. Успенский білім іздеу үшін Еуропа мен Шығыс – Үндістан, Цейлон (қазіргі Шри-Ланка) және Египетке сапар шекті. 1915 жылы Ресейге оралғаннан кейін Гурджиевпен танысып, келесі бірнеше жыл онымен бірге оқыды және мектеп ашуға көмектесті. 1914 жылға дейін Успенский бірқатар мақалалар жазып, жариялаған. 1917 жылы ол осы мақалаларды «физикадағы соңғы жетістіктермен» толықтырып, оларды орыс тілінде «Әлемнің жаңа моделі» деп аталатын кітап ретінде қайта басып шығарды. Бұл еңбекте Франсис Бэкон мен Макс Мюллердің ықпалы байқалады. Бұл еңбек табиғат ғылымдары мен діни зерттеулердегі идеяларды Гурджиев пен теософия дәстүріндегі эзотерикалық ілімдермен үйлестіруге жасалған әрекет ретінде қарастырылады. Кітаптың орыс революциясының қанағатсыздығынан жоғалып кеткені болжалды, бірақ ол кейін 1931 жылы ағылшын тілінде қайта басылды (Успенскийдің білмеуімен). Бұл еңбек көптеген философтардың қызығушылығын тудырды және метафизиканы зерттеудің кеңінен қабылданған беделді негізіне айналды. Оуспенский метафизиканың шегінен асып түсуге тырысты, өзінің «психологиялық әдісімен», ол «адамның түсіну құралдарын калибрлеу, нәрсенің өзінің нақты мағынасын анықтау» деп анықталады (75-беттен парафраза). Оуспенскийдің айтуынша, «эзотеризм идеясы біздің идеяларымыздың көп бөлігі эволюцияның өнімі емес, бірақ белгілі бір уақытта болған немесе әлі де әлдеқайда жоғары, таза және толық нысанда бар идеялардың дегенерациясының өнімі» (47-бет). Кітапта сексуалдық қатынастың табиғаты мен көрінісі туралы да сөз болды; басқа нәрселермен қатар, ол эротика мен порнография арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Оуспенскийдің Лондондағы лекцияларына Альдус Хаксли, Т. С. Элиот, Джеральд Хирд және басқа да жазушылар, журналистер мен дәрігерлер қатысты. 1920-1930 жылдардағы әдеби ортаға, сондай-ақ орыс авангардына оның ықпалы зор болды, бірақ оның туралы әлі де көп білмейді. Успенскийдің дінге сенбегенімен, оның бір ғана тілегі болды: өмірінде атақты болмау.
Кейінгі өмірі
Большевиктік революциядан кейін Успенский Стамбул арқылы Лондонға сапар шекті. Лондонға келген соң, оның еңбектеріне көптеген беделді адамдар қызығушылық танытты. Гарольд Хармсворттың әйелі, 1-ші виконт Ротермир, баспасөз магнаты Леди Ротермир «Терциум Органумды» насирхаттауға ниет білдірді. Әсерлі интеллектуал және редактор А. Р. Ораж Успенскийдің идеяларына терең қызығушылық танытып, оларды түрлі орталарда талқылауға ынталандырды. Белгілі теософ және редактор Г. Р. С. Мид оның төртінші өлшем туралы ойларына қызығушылық білдірді. Британ үкіметінің бұйрығымен Гурджиевке Лондонда қоныстануға рұқсат берілмеді. Гурджиев ақырында Успенский мен оның достары жинаған қатты қаражатпен Францияға барып, Париждің жанындағы Фонтенбло-Авондағы Прийереде орналасты. Осы кезеңде Гурджиев Францияда Адамның Ұйымдасқан Даму Институтын құрғаннан кейін, Успенский бұрынғы ұстазын енді түсіне алмайтынына көз жеткізіп, одан қол үзді. Ол жеке ұйымын құрды – «Қалыпты Психологияны Зерттеу Қоғамы», қазір «Зерттеу Қоғамы» деп аталады. Успенский Гурджиевтің ілімдері туралы «Белгісіз Ілімнің Фрагменттері» деген бастапқы аталымымен жазылған кітабында айтты, ол 1947 жылы «Ғажайыпты Іздеу» деген атпен жарық көрді. Бұл том Гурджиевтің ілімдерін оның идеяларының толық көрінісінің тек бір бөлігі деп санайтындар тарапынан сынға ұшырағанымен, енгізілген материалдың ең қысқаша түсіндірмесін ұсынады. Бұл Гурджиевтің өзінің «Белзебубтің Немересіне Айтқан Әңгімелері» сияқты еңбектерінен мүлдем өзгеше, онда Гурджиевтің ілімдері мен қағидалары аллегориямен тым терең жасырылған. Бастапқыда Успенский бұл кітапты тек қана «Белзебуб Аңыздары» жарық көрмесе ғана жариялауды жоспарлаған. Бірақ оның қайтыс болғаннан кейін, Мэм Оуспенский оның жобасын Гурджиевке көрсетті, ол оның дұрыстығын жоғары бағалап, жариялауға рұқсат берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың Ұлыбританияға тигізген әсерінен кейін Успенский әйелімен бірге АҚШ-қа эмиграциялады. Олар Нью-Джерсидегі шаруа қожалығына қоныстанды. Соғыс аяқталғаннан кейін Оуспенскийлер Ұлыбританиядағы бұрынғы мекендеріне оралды. Успенский 1947 жылы Суррейдегі Лайн-Плейсте қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай «Адамның Ғаламдық Даму Психологиясы» және «Ғажайыпты Іздеу» кітаптары жарық көрді. «Ғажайыпты Іздеудің» факсимильді басылымы 2004 жылы Пол Х. Кромптон Лтд. Лондон баспасында жарық көрді. Оның кейбір лекцияларының стенограммалары 1957 жылы «Төртінші Жол» деген атпен жарық көрді; көбінесе сұрақ-жауап сессияларынан құралған кітапта осы ілімдерді зерттейтін студенттер үшін кіріспе және озық тұжырымдамалар егжей-тегжейлі сипатталған. Успенскийдің қолжазбалары Йель университетінің кітапханасының Қолжазбалар және Мұрағаттар бөлімінде сақталады.
Оқыту
Успенский Гурджиевтен бөлінген соң, ол "Төртінші жолды" – өзі түсінгендей – тәуелсіз топтарына үйретті.
Өзін-өзі есте сақтау
Успенский жеке өзі "өзін-өзі еске түсіру" қиындықтарын мойындады. Бұл – қазіргі сәттегі терең саналылық, адам не істесе де. Адвайта ілімдеріндегі қазіргі терминология – саналы болу, немесе саналы екеніңді білу. Бұл буддалық "саналылық" тәжірибесімен үйлеседі. "Өзін-өзі еске түсіру" техникасын оған Гурджиев өзі таныстырды. Гурджиев оған өзін-өзі еске түсірудің барлық басқа нәрселердің байланыс тізбегі екенін түсіндірді. Ресейде болған кезде Успенский осы техниканы белгілі бір деңгейде сәттілікпен сынап көрді, ал Лондон мен Америкадағы лекцияларында оның маңыздылығын баса көрсетті. Бұл техника назарды бөлуді қажет етеді, яғни адам сыртқы әлемде ғана емес, ішкі әлемінде де болып жатқандарға назар аударуы керек. Ресейде Успенскийдің танысы А. Л. Волинский оған Вундттың аперцепция деп осыны айтқанын жеткізді. Успенский келіспей, өзіне соншалықты құнды идеяны зиялы деп санайтын адамдардың қалай байқамай қалуы мүмкін екеніне ой білдірді. Гурджиев бір нәтижеге жету үшін үш нәрсе қажет екенін түсіндірді. Өзін-өзі еске түсіру және өзін-өзі бақылау арқылы екі нәрсе қол жеткізіледі. Үшіншісі Успенскийдің "Адамның ар-ожданы" трактатында түсіндіріледі: ол – жағымсыз эмоцияларды білдірмеу.
Жарияланған еңбектер
Адамның мүмкін болатын эволюциясының психологиясы. Онлайн. Tertium Organum: Ойлаудың үшінші каноны, әлемнің жұмбақтарының кілті. Орыс тілінен аударған: Николас Бессарабов және Клод Брэгдон. Рочестер, Нью-Йорк: Manas Press, 1920; Нью-Йорк: Knopf, 1922; Лондон: Kegan Paul, Trench, Trubner, 1923, 1934; 3-ші американдық басылым, Нью-Йорк: Knopf, 1945. Онлайн нұсқасы. Ғаламның жаңа моделі: Психологиялық әдістің қағидалары ғылым, дін және өнер проблемаларына қолданылуында. (Орысша, 1914); Орысшадан аударған: R. R. Merton, автордың қадағалауымен. Нью-Йорк: Knopf, 1931; Лондон: Routledge, 1931; 2-ші қайта қаралған басылым, Лондон: Routledge, 1934; Нью-Йорк: Knopf, 1934. "Шайтанмен сұхбаттар" (орыс, 1916). Катя Петрофф аударған, Ж. Г. Беннетттің кіріспесімен. Нортгемптоншир: Turnstone, 1972, (HC); Нью-Йорк: Knopf, 1973; Йорк Бич: Weiser, 2000, Адамның мүмкін болатын эволюциясының психологиясы. Нью-Йорк: Hedgehog Press, 1950. Иван Осокиннің ерекше өмірі. Нью-Йорк және Лондон: Holme, 1947; Лондон: Faber & Faber, 1948; алғаш рет орыс тілінде Kinemadrama (Санкт-Петербург, 1915) болып басылды. Онлайн (орысша). Ғажайыпты іздеу: Белгісіз ілімнің үзінділері. Нью-Йорк: Harcourt, Brace, 1949; Лондон: Routledge, 1947. Ғажайыпты іздеу: Белгісіз ілімнің фрагменттері Лондон, Paul H. Crompton Ltd, 1949 жылғы басылымның факсимилелік нұсқасы, қатты мұқаба. Төртінші жол: Г. И. Гурджиевтің іліміне негізделген баяндамалар мен сұрақтарға жауаптар жинағы (София Успенскаяның бас қадағалауымен дайындалды). Нью-Йорк: Knopf, 1957; Лондон: Routledge & Kegan Paul, 1957. Ресейден хаттар, 1919 (Фейрфакс Холлдың кіріспесі және С. Е. Бехгофердің "Деникиннің Ресейіндегі" эпилогы). Лондон мен Нью-Йорк: Arkana, 1978. Ар-ұждан: Шындықты іздеу. Кіріспе: Merrily E. Taylor. Лондон: Routledge & Kegan Paul, 1979. Тағы бір жазба: 1928–1945 жылдардағы кездесулерден алынған үзінділер. Лондон мен Нью-Йорк: Arkana, 1986. Тароның символикасы, Бірінші басылым, орыс, 1913; Нью-Йорк: Dover Publications Inc., 1976. (А. Л. Погоскидің аудармасы) Онлайн нұсқасы. Адамның мүмкін болатын эволюциясының психологиясы және Адамның мүмкін болатын эволюциясының космологиясы, оның психологиялық және космологиялық лекцияларының түпкілікті мәтінінің шектеулі басылымы, 1934–1945. Agora Books, Шығыс Сассекс, 1989. П. Д. Успенскийдің естелік жинағы, Йель университетінің кітапханасы. 1935–1947 жылдар аралығында өткен кездесулерден алынған мұрағаттық жазбалар.
Letters from Russia, 1919 (Introduction by Fairfax Hall and epilog from In Denikin's Russia by C. E. Bechhofer). London and New York: Arkana, 1978. Conscience: The Search for Truth. Introduction by Merrily E. Taylor. London: Routledge & Kegan Paul, 1979. A Further Record: Extracts from Meetings 1928–1945. London and New York: Arkana, 1986. The Symbolism of the Tarot, First Edition, Russian, 1913; New York: Dover Publications Inc., 1976. (Translated by A. L. Pogossky) Online version. The Psychology of Man's Possible Evolution and The Cosmology of Man's possible Evolution, a limited edition of the definitive text of his Psychological and Cosmological Lectures, 1934–1945. Agora Books, East Sussex, 1989. P. D. Ouspensky Memorial Collection, Yale University Library. Archive notes taken from meetings during 1935–1947.