Тома́с де Га́ртман: Украин композиторы мен пианистісі

Кіріспе

Украинада туған композитор және пианист (1884 – 1956) Томас Александрович де Хартман (Фома́ Алекса́ндрович Га́ртман; 3 қазан [ескі стиль бойынша 21 қыркүйек], 1884 – 28 наурыз, 1956) – Украинада туған композитор, пианист және композиция профессоры.

Өмір

Де Хартманн Ресей империясының Полтава губерниясындағы Хоруживка селосында Александр Фомич де Хартманн мен Ольга Александровна де Хартманнның (қыз есімі де Крос) отбасында дүниеге келген. Әкесінің қайтысынан кейін, тоғыз жасында анасы оны бірінші кадет корпусына, әкесі оқыған әскери мектепке, содан кейін Пейдж корпусына жіберді. Пейдж корпусын бітірген соң де Хартманн Ресей императорлық гвардиясына қабылданды. 1896 жылдың күзінде, 11 жасында де Хартманн Антон Аренскиймен жеке сабақтарды бастады және оларды 1906 жылы Аренскийдің қайтысына дейін жалғастырды. Сол кезде де Хартманн Сергей Танеевті жаңа музыкалық ұстазы ретінде таңдады. Ол Танеевтен контрапункт сабақтарын алып, Танеев қайтыс болғанға дейін дос болып қалды. Де Хартманн музыканың императорлық консерваториясын бітірді, онда Николай Римский-Корсаковтан музыкалық композицияны оқыды. Оның фортепианодан үйреткен мұғалімі Анна Есипова, Теодор Лешетицкийдің екінші әйелі және бұрынғы оқушысы болды. 1906 жылы де Хартманн Санкт-Петербургтегі қарыз төлеу комиссиясының басшысы Аркадий Александрович фон Шумахердің қызы Ольга Аркадиевна де Шумахермен (7 маусым 1855 – 8 маусым 1938) және Ольга Константиновна фон Вульффертпен (3 сәуір 1860 – 3 сәуір 1939) танысты. Олар 25 қарашада [ескі стиль бойынша 12 қараша] 1906 жылы үйленді. Сол жылы де Хартманн өзінің мансабындағы ең ауқымды туындысы – 5 акті және 8 көріністен тұратын, 3 сағатқа созылатын "La Fleurette rouge" балетін жазуға кірісті. Ол алғаш рет 1907 жылдың желтоқсанында Санкт-Петербургтегі Мариинский театрында, Николай Легаттың қоюымен, Васлав Нижинский мен Тамара Карсавинаның қатысуымен қойылды, ал кейіннен 1911 жылы Мәскеудегі Большой театрында көрсетілді. Де Хартманн "La Fleurette rouge" балетін әйеліне арнады. Балет репертуарында қойылған кезде де Хартманн Германияның Мюнхен қаласында Феликс Мотлдан дирижерлік өнерді үйренгісі келді, бірақ ол әскери қызметте болғандықтан, шетелге баруға рұқсат алмады. Сол кезде патша Николай II-нің кіші қарындасы Ольга скрипкада ойнағанды ұнататын, де Хартманн кейде оны фортепианода сүйемелдейтін. Ұлы герцогиня де Хартманнның Мотлдан оқуға ниеттенгенін білгенде, ол патшаның де Хартманнмен кездесуін ұйымдастырды, нәтижесінде де Хартманн әскери резервке жіберілді, осылайша шетелге саяхаттауға мүмкіндік алды. 1908 жылы де Хартманн Мотлмен жұмыс істеу үшін Мюнхенге барды, сол жерде ол Василий Кандинскиймен танысты. Осы кезде де Хартманн дәстүрлі гармониядан көңілі толып, Кандинскийдің өнерге авангардтық көзқарасы оған қатты ұнады. Екеуі түрлі сахналық туындылардың үстінде бірлесіп жұмыс істеді, бірақ олардың ешқайсысы олардың өмірінде көрсетілген жоқ. Мюнхенде Томас де Хартманн суфизмді бұрын оқыған, кейіннен сахналық импресарио Александр де Салцманмен танысты. Кейін Ресейде, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін де Хартманн де Салцманды Джордж Гурджиевке таныстырды. 1912 жылдан 1914 жылға дейін де Хартманн уақытын Мюнхен мен Хоруживкадағы қонысы арасында бөліп, әр түрлі композициялар мен сахналық қойылымдардың үстінде жұмыс істеді. 1914 жылы соғыс жарияланғанда де Хартманн әскери қызметке қайта шақырылып, полкі орналасқан Царское Селоға көшірілді. 1916 жылдың желтоқсанында де Хартманн Гурджиевпен танысты, ол оның рухани ұстазы болды. Де Хартманн мен оның әйелі 1917 жылдың ақпан айының соңында Украинадағы Австрия майданының жанындағы резервтік әскерге тағайындалғанға дейін Санкт-Петербургте Гурджиевпен бірнеше рет кездесті. Ол Киевке сапар шекті, ал әйелі де соңынан еріп, де Хартманннің сол жерде тұратын қарындасымен бірге тұрды. 1917 жылдың сәуір айында де Хартманн Мемлекеттік Думаның мүшелері Масленников пен Шмяковқа тағайындалды, ал сол айдың соңында ол Родзянкомен бірге жолға шықты. Олардың барлығы Батыс майдан өкілдерінің бірінші съезіне қатысу үшін Минскіге сапар шекті. 1917 жылдың тамызында Бас артиллерия басқармасы де Хартманнды "ұшаққа қарсы машиналар" жүйесінің үлгісін тездетіп өндіру үшін Дондағы Ростовқа жіберді. (Ол бұрын окоптан қару ату үшін жауынгерлердің басын шығармауына мүмкіндік беретін перископ тәрізді құрылғыны ойлап тапқан болатын. Ол армиямен келісіліп, өндіріске қосылды, бірақ Ресей армиясын құтқару үшін тым кеш болды және Екінші дүниежүзілік соғыстың кезінде ол ескірген болатын.) 1917 жылдың қарашасында сапарда жүрген кезде Сочиде тифпен ауырып, үш айға демалыс алды, содан кейін Гурджиевке қосылды, ол Есентукиге көшіп барды. 1918 жылдың ақпанында әскери қызметтен босатылып, Гурджиевпен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, кейін онымен Тифлис (Тбилиси) қаласына сапарлады. 1919 жылы де Хартманн Тифлис консерваториясында Музыка профессоры болып тағайындалды, осы кезеңде ол екі сахналық қойылымға музыка жазды. 1920 жылы де Хартманндар Гурджиевпен бірге Константинопольге, ал 1921 жылы Берлинге, 1922 жылы Парижге сапарлады, содан кейін қазан айында 1922 жылы Париждің оңтүстігіндегі Фонтенблодағы Приорэ д’Авонға көшіп келді. Де Хартманндар 1929 жылға дейін Гурджиевпен бірге сол жерде тұрды. 1929 жылдың маусымында де Хартманн Гурджиевпен аражігін үзді және әйелінің ата-анасымен бірге Курбувуаға көшті. Оның әйесі Приорэ мен Курбувуа арасында уақытын бөліп, Гурджиевпен жұмыс істеуді жалғастырды, содан кейін 1930 жылдың басында Гурджиевтен толығымен бас тартты. Осы кезде де Хартманн өмір күріші үшін басқа композиторлардың оркестрлік музыкасын камералық музыкаға өңдеп, радиода арзан орындауға мүмкіндік берді, сондай-ақ фильмдерге музыка жазды. Өңдемелері мен фильмдерінен авторлық гонорар алу арқылы де Хартманндар алдымен Курбувуада, содан кейін Париждің оңтүстігіндегі Гаршесте 1950 жылға дейін тұрды. Де Хартманннің оркестрлік музыкасын Биго, Стокхауски және басқа да дирижерлер орындады, ал оның концерттері мен сонаталарын Касальс, Тортьелье, Рампаль және Алес сияқты солистер орындады. 1950 жылы Гурджиевтің қайтысынан кейін Жанна де Салцманның өтініші бойынша де Хартманндар Америка Құштама Штаттарына Гурджиевтің ісін қолдау үшін көшті, алдымен Франк Ллойд Райтпен Талиесинде, содан кейін Нью-Йоркке. Еуропада жақсы таныс болған де Хартманн жаңа әлемде өзінің беделін қайта құру үшін бастан бастауға мәжбүр болды. Ол Франк Ллойд Райтқа жазған хатында: "Радиода ойнату үшін – танымал болу қажет. Танымал болу үшін – радиода ойнату қажет" деді. Ол денсаулығының нашарлығына байланысты көп уақытын Гурджиев/де Хартманн музыкасының жарияланымдарымен айналысты. Де Хартманн 1954 жылы жүрек талмасына ұшырады және біраз уақыт ауырғаннан кейін жайлап сауықты, соңғы жылы өте жемісті болды – ол төртінші симфониясының үстінде жұмыс істеді және Нью-Йоркте өзінің туындыларының ресми концертіне дайындалып жатқанда 1956 жылдың 28 наурызында қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін әйелі оның музыкасын насияттауды жалғастырды, ол Нью-Мексико штатының Санта-Фе округіндегі Намбе қаласының жанындағы үйінде қайтыс болды. Олар екеуі де Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы Принстон зиратына жерленген.

De Hartmann was born on his father’s estate in Khoruzhivka, Poltava Governorate, Ukraine, Russian Empire, to Alexander Fomich de Hartmann and Olga Alexandrovna de Hartmann, née de Kross. On his father’s death, when he was nine years old, he was sent by his mother to the First Cadet Corps, the same military school his father had attended, and later the Page Corps. Upon graduation from the Page Corps, de Hartmann entered into the Russian Imperial Guard. In the fall of 1896, at the age of 11, de Hartmann began individual lessons with Anton Arensky, and continued them until Arensky’s death in 1906. At that time, de Hartmann chose Sergei Taneyev as his new musical mentor. He took lessons on counterpoint from Taneyev, and they remained friends till Taneyev’s death. De Hartmann graduated from the Imperial Conservatory of Music, where he studied musical composition with Nikolai Rimsky Korsakov. His piano teacher was Anna Yesipova, the second wife and former student of Theodor Leschetizky. In 1906, de Hartmann met Olga Arkadievna de Shumacher, daughter of Arkady Alexandrovich von Schumacher (June 7, 1855 June 8, 1938), Head of the Debt Repayment Commission in St. Petersburg, and Olga Konstantinovna von Wulffert (1860 April 3, 1939), who both died in Paris. They married on 25 November [O. S. 12 November] 1906. In the same year, de Hartmann began composing what would prove to be the most ambitious production of his career – La Fleurette rouge, a ballet in 5 acts and 8 scenes, of 3 hours duration. It was first performed in December, 1907, at the Mariinsky Theater in St. Petersburg, produced by Nikolay Legat with Vaslav Nijinsky and Tamara Karsavina in the cast, and later, in 1911, at the Bolshoi Theater in Moscow. De Hartmann dedicated La Fleurette rouge to his wife. It was while his ballet was being performed in repertory that de Hartmann wanted to take lessons on conducting from Felix Mottl in Munich, Germany, but as he was in military service, he was barred from travelling abroad. At that time, Grand Duchess Olga, the youngest sister of Tsar Nicolas II, liked to play the violin, and de Hartmann would sometimes accompany her on the piano. When the Grand Duchess learned that de Hartmann wanted to study with Mottl, she arranged for the Tsar to meet de Hartmann, and as a result, de Hartmann was put into the military reserves, allowing him to travel abroad. In 1908, de Hartmann went to Munich to work with Mottl, and there he met Wassily Kandinsky. At this time, de Hartmann was becoming disenchanted with traditional harmonization, and Kandinsky’s Avant Guard approach to art was very attractive to him. The two collaborated on various stage works, but none was performed in their lifetimes. While in Munich, Thomas de Hartmann met the artist, former Sufi student and later stage impresario, Alexander de Salzmann; they were both friends of Rainer Maria Rilke and Wassily Kandinsky. Later, in Russia, after the beginning of World War I, de Hartmann would introduce de Salzmann to George Gurdjieff. From 1912 to 1914, de Hartmann divided his time between Munich and his estate in Khoruzhivka, working on various compositions and stage productions. When war was declared in 1914, de Hartmann was recalled to military service and moved to Tsarskoye Selo, where his regiment was located. In Dec. 1916 de Hartmann met G. I. Gurdjieff, who became his spiritual teacher. De Hartmann and his wife met with Gurdjieff in St. Petersburg a few times before being assigned, in late February, 1917, to the reserve forces near the Austrian front in the Ukraine. He travelled to Kiev, and his wife followed him, staying with de Hartmann’s sister who was living there. In April, 1917, de Hartmann was assigned to Masslennikov and Shmyakov, members of the State Duma, and later that month he was reassigned to travel with Rodzyanko. They all travelled to Minsk to attend the first congress of representatives of the Western Front. In August, 1917, the Main Artillery Directorate sent de Hartmann to Rostov on the Don to “speed up the production of a model of [his] system of anti airplane machines.” (He had previously invented a kind of periscope arrangement for firing guns from the trenches without the soldiers poking their heads out to aim. It had been accepted by the army and had begun production, but it was too late to save the Russian army, and was obsolete by the time of the Second World War.) In November, 1917, while he was travelling, he fell ill with typhoid in Sochi, and was granted leave for three months, whereupon he rejoined Gurdjieff, who had moved to Yessentuki. He was released from military service in February, 1918, and continued to stay and work with Gurdjieff, later travelling with him to Tiflis (Tbilisi). In 1919, de Hartmann was appointed Professor of Music at the Tiflis Conservatory, and during this time, he wrote music for a pair of stage productions. In 1920, the de Hartmanns travelled with Gurdjieff to Constantinople, and, from there, to Berlin in 1921, Paris in 1922, then in October, 1922, moved into the Prieuré d’Avon in Fontainebleau, south of Paris. The de Hartmanns remained there with Gurdjieff until 1929. In June, 1929, de Hartmann broke with Gurdjieff and moved to Courbevoie with his wife’s parents. His wife continued to work with Gurdjieff, splitting her time between the Prieuré and Courbevoie, finally leaving Gurdjieff for good at the beginning of 1930. At this time, to make a living, de Hartmann arranged the orchestra music of other composers for chamber music, which could be played more cheaply on the radio, and he wrote music for films. Having establish an income from the royalties of his arrangements and film music, the de Hartmanns lived first in Courbevoie, then in Garches, south of Paris until 1950. De Hartmann had his orchestral music conducted by such conductors as Bigot, Stokowski and others, and his Concertos and Sonatas were played by such soloists as Casals, Tortelier, Rampal and Alèz. In 1950, at the request of Jeanne de Salzmann after Gurdjieff’s death, the de Hartmanns moved to the United States to support the Gurdjieff work there, first joining Frank Lloyd Wright at Taliesin, then moving to New York. De Hartmann, who had become well known in Europe, had to start again from the beginning in the new world to build up his reputation. As he said in a letter to Frank Lloyd Wright, “ to be played on the radio – it is necessary to be famous. In order to be famous, it is necessary to be played on the radio.” He was hampered by ill health, and spent much of his time working on publications of the Gurdjieff/de Hartmann music. De Hartmann suffered a heart attack in 1954, and was ill for some time. He gradually recovered, and his last year was very productive – he was working on his Fourth Symphony and preparing to play for a recital of his works in New York, when he suffered a fatal heart attack on 28 March 1956. After his death, his wife continued to promote his music until her death at her home near Nambé, Santa Fe County, New Mexico. Both she and her husband are buried in the Princeton Cemetery, Princeton, New Jersey.

Антон Аренскиймен байланысы

Де Хартман алғаш рет Антон Степанович Аренскиймен 1896 жылдың күзінде танысты. Бір күні, ол Аренскийдің анасы мен қарындасымен дос болған тәтесіне қонаққа барғанда, тәтесі оны Аренскийдің үйіне алып барды, сонда де Хартманның фортепианода ойнағанын естірді. Аренский оған импровизация үшін тақырып берді, ал оның орындалуын естіген соң, де Хартманды жалғыз шәкірті ретінде қабылдады. Де Хартман Аренскийдің жетекшілігімен консерватория курсын бітірді, гармония, қатаң стиль, фуга және еркін композицияны үйренді. Аренский 1906 жылы қайтыс болғанға дейін де Хартман оның шәкірті болып қалды. Аренскийдің де Хартманға тигізген әсерін Танеевтің сөздері ең жақсы сипаттайды. Бір күні де Хартман "Қызыл гүл" балетінің бір бөлігімен Танеевке келгенде, Танеев оны пианинода ойнауын сұрады, ал ол және басқа да қонақтар тыңдады. Ойын біткен соң Танеев былай деді: "Сіздің гармонияңызды тек Аренскийдің гармониясымен ғана салыстыруға болады. Мен сізге бере алатын ең жоғары баға осы."

Сергей Танеевпен байланысы

Де Хартманн Сергей Иванович Танеевпен алғаш рет Аренскийдің үйінде, ол әлі консерваторияда оқып жүрген кезде кездесті. Ол консерваториядан гармония бойынша жаттығуларын алып келді, Танеев фортепианоға отырып, оларды Модест Чайковский мен Феликс Блюменфельдпен бірге талдады, олар да Аренскийге келіп жаттықты. Осыдан кейін де Хартман бірнеше жыл бойы Танеевті көрмеді. Де Хартманн Аренскийдің Финляндияда ауырып қалған кезде Танеевпен танысуын қайта жаңғыртты. 1905 жылдың күзінде де Хартман балеттің бір актісін оркестрлеуді аяқтады және ол туралы пікір естігісі келді. Ол Танеевке балетті көрсету үшін барды. Танеев досының шәкіртімен жылы жүзбен қарсы алды. 1906 жылы Аренский қайтыс болғаннан кейін де Хартман Танеевке өзінің қонысына бара жатқанда соғып, оны Украинадағы қонысына жазда қонаққа шақырды. Танеев сол жылы және келесі жылы де Хартманға контрапункт пен фугадан сабақ берді. Танеев де Хартманның күмәнді жылдары, ол дәстүрлі музыканың дамуының соңына жеткенін сезінген кезде және жаңа жол іздегенде оның кеңесшісі болды. Де Хартманның Танеев туралы естеліктерінде жазғандай: "Мен Аренскийден қатаң стиль мен формаларды оқыдым, бірақ Танеевтен фуганы да оқығым келді. Сол кезде маған музыкада жаңа жолдар іздеудің уақыты келді деген ой пайда болды. Сол кезде де, қазір де композиторларды, әсіресе бала кезімнен ұнаған орыс композиторларын жақсы көремін. Әрине, мен мұғалімім Аренскийді, Бестікті [Милий Балакирев, Цезарь Куй, Модест Муссоргский, Николай Римский-Корсаков және Александр Бородин], Глазуновты, Рахманиновты және басқаларын ерекше жақсы көремін және әлі де жақсы көремін. Бірақ оларды ұнату – бір нәрсе, ал менің шығармашылығым – екінші нәрсе. Мұнда жаңа нәрсе іздеу қажет еді. Сондықтан, осы іздеуге кіріспес бұрын, мен барлық бұрынғы тәсілдерді білуге тырыстым. Бұл сұрақтар әлі де жанда болған кез еді. Сондықтан мен Танеевпен фуганы оқуды бастадым."

De Hartmann first met Sergei Ivanovich Taneyev at Arensky’s house when he was still at the conservatory. He had with him some exercises in harmony from the conservatory, and Taneyev sat at the piano and analyzed them, along with Modest Tchaikovsky and Felix Blumenfeld who were also there visiting Arensky. After this, de Hartmann did not see Taneyev for several years. De Hartmann renewed his acquaintance with Taneyev when Arensky was unwell and living in Finland. In the fall of 1905, de Hartmann had finished the orchestration of one act of the ballet and wanted feedback about it. He decided to drop in on Taneyev to show him the ballet. Taneyev very cordially received his friend’s pupil. After Arensky’s death in 1906, de Hartmann dropped in on Taneyev on the way to his estate, and de Hartmann invited him to come to stay at his estate in the Ukraine during the summer. Taneyev visited that year and the next, Taneyev instructing de Hartmann in counterpoint and fugue during this time. Taneyev was de Hartmann’s mentor during his years of doubt, when he felt that traditional music was at a dead end, and he wanted to find a new path. As de Hartmann wrote in his memoir about Taneyev: “I had passed Strict Style and Forms with Arensky, but I also wished to study Fugue with Taneyev. At that time, it had already started to slowly become clear to me that the time has come to look for new ways in music. Neither then or now did I stop liking the composers, particularly the Russian ones, which I had already liked as a boy. Of course, I particularly liked my teacher Arensky, The Five [Mily Balakirev, César Cui, Modest Mussorgsky, Nikolai Rimsky Korsakov and Alexander Borodin], Glazunov, Rachmaninov and others, and I still do. But it is one thing to like them. The other was my own composition. Here it was necessary to search for something new. And so, before this search I wished to know all the previous techniques. That was the time when questions were still alive. So I began to work with Taneyev on the fugue.”

Танеев де Хартманнды шығармашылық ісін жалғастыруға, үлкен композициялармен жұмыс істеуге шақырды: "Біріншіден, сіз ештеңе жасамағаныңыз үшін кінәлауға тиіспін. Меніңше, сіз контрапункт жаттығуларына қажетінен артық мән бересіз. Олардың пайдалылығын мен басқалардан гөрі жақсырақ түсінемін. Бірақ оларды композиция жазу арасында жасау керек деп ойлаймын, және кез келген жағдайда композициялау алдымен болуы керек. Техниканы бір бағытта дамыту жеткіліксіз, оның жан-жақты дамуы тек тәжірибеде ғана мүмкін. Тіпті кейбір композициялар бастапқыда қанағаттандырмайтын болса да, келесі композицияларда кемшіліктерді болдырмауға болады. Бірақ опера мен балет туралы арманмен шектелудің қажеті жоқ. Симфония, увертюра, осы сияқты нәрселерді бастаңыз. Бұл үшін Хоружевкадағыдай жағдай табу қиын. Егер сіз үлкен нәрселерді жазсаңыз, онда сіздің техникалық дағдыларыңыздың деңгейі туралы сұрағыңызға жауап беру оңай болады. Егер бұл бағытта кемшіліктер болса, оларды түзету қиын болмайды және бұл жағдайда кейбір техникалық жаттығулар өте пайдалы болуы мүмкін. Оларды техникалық фортепиано жаттығуларымен салыстыруға болады, олар техниканы дамытуға көмектеседі және дайын виртуоздарға да қажет. Бірақ, егер осы жаттығулардан басқа фортепианода ештеңе ойнамайтын және бірнеше жыл бойы бір ғана пьесаны үйренбеген адам ойнауды мүлдем ұмытып кетеді. Соңында, сіз де композициялау әдетіңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін. Менің ойымша, композициялау – сіздің басты кәсібіңіз болуы керек, оған барлық басқа нәрселер бағынуы керек. Сонда ғана контрапункт жаттығулары мен Моттлмен жұмыс істеу мағыналы болады және бір мақсатқа жетеді. Әйтпесе, мұның бәрі, егер мүлдем мақсатсыз болмаса, онда жетіспейтін мақсаттарға жету қиын – әншілермен операларды репетициялауда ең жақсысы жақсы концертмейстер болу. Сондықтан, Томас Александрович, ең алдымен, қажымас және үнемі композициялау керек, ал қалған барлық нәрсені осы тұрғыдан ғана бағалау керек – олар осы мақсатқа көмектесе ме, әлде кедергі келтіре ме."

Taneyev encouraged de Hartmann to continue his composing, to work on large compositions: “First of all I wish to chastise you for not composing anything. It seems to me that you attach more significance to exercises in counterpoint than you should. More than anyone else I am inclined to recognize their usefulness. But I find that they should be written in the intervals between composing, and in any case composing must be in the forefront. It is not sufficient to develop technique in one direction – its all rounded development is possible only in practice. Even if some compositions in the beginning turn out to be unsatisfactory. It is possible to avoid these or those deficiencies in the compositions which follow. But one should not limit oneself to “daydreams about opera or ballet.” You need to compose in large formats – sonatas and so on. Start a symphony, an overture – something of that kind. It is difficult to find better conditions for this than those you have in Khoruzhevka. When large things will have been written by you, then it can be easy to answer your question about the level of your technical skills. If there are some deficiencies in this connection, they will not be difficult to correct and in this case some technical exercises can definitely be of great use. They can be compared to technical piano exercises, which promote the development of technique and are necessary also for the finished virtuosos. But the one, who, besides these exercises, would play nothing further on the piano and for several years would not learn even one piece, would perhaps completely forget how to play. In the end, you also could lose the habit of composing. It seems to me that composition must be your chief occupation, which everything else obeys. And then both exercises in counterpoint and work with Mottl take on a definite purpose and contribute to one main goal. Otherwise all this is, if not completely aimless, then barely attaining those goals which are hardly worth pursuing – in rehearsing operas with singers, the very best that can be attained is to become a good concertmaster. And so, Thomas Alexandrovich, before everything it is necessary to compose, tirelessly and continually, and to evaluate everything else only from this point of view – in so far as it assists or hinders this goal.”

1908 жылы Мюнхенде Танеев Кандинскиймен және оның әріптестерімен кездесті, кейін де Хартманға хат жазып: "Менің квартетім Кандинский мырзаға ұнағанын білу өте жақсы болды, және Мюнхенге келесі сапарымда менің музыкамның ықпалымен суреттелген сол экспрессионистік суреттермен танысуға тырысамын." Танеев пен де Хартманн Танеевтің 1915 жылы қайтыс болғанға дейін тығыз байланыста болды.

Василий Кандинскиймен байланысы

1908 жылы де Хартманн Феликс Моттлмен дирижерлік өнерді жетілдіру үшін Мюнхенге сапар шекті, сол жерде ол Василий Кандинскиймен танысты. Ол кезде де Хартманн жаңа музыкалық жолға түсу қажеттігін сезіне бастады. Кандинскийдің шеберханасына алғаш рет келгенде, ол ағаш кескіндеріндегі түстердің қозғалысына қатты әсерленді, тіпті бұл өнер түрінің өзі статикалық болғанына қарамастан. Кандинский де Хартманнға адамның ішкі ниетін білдіру үшін дәстүрлі формалардың қажеті жоқ екенін көрсетті. 1912 жылы де Хартманн «Көк аттылар альманахинде» былай деп жазды: «Барлық өнер салаларында, әсіресе музыкада, ішкі қажеттіліктен туындайтын әрбір тәсіл дұрыс. Композитор өзінің интуициясының сол сәттегі ниетін жеткізуге тырысады. Ол сол сәтте дыбыстардың үйлесімін қалауы мүмкін, ал қазіргі теория бойынша ол диссонансқа жатады. Мұндай теориялық бағалау осы жағдайда кедергі емес екені анық. Суретші осы үйлесімді қолдануға мәжбүр, себебі оның қолданылуы оның ішкі дауысымен анықталған: өрнек құралдарының ішкі қажеттілікпен сәйкестігі – туындының сұлулығының мәні».

Олар «Дафнис пен Хлоя» пьесасы бойынша сахналық қойылымды дайындауға кірісті, бірақ Фокин мен Дягилевтің осы тақырыпта жұмыс істеп жатқанын білген соң, олар бұл жобадан бас тартты. Алайда, Сахаров мұражайлардағы қыш ыдыстардағы бейнелерді зерттеу арқылы ежелгі грек биін зерттеуді жалғастырды және 1910 жылы Мюнхендегі Тонхалледе де Хартманның камералық музыкасына өзінің интерпретацияларын ұсынды. Бұл жеке билер 1911 жылға дейін жалғасты. Кандинский мен де Хартманн «Сары дыбыс» атты сахналық қойылым бойынша ынтымақтастығын жалғастырды. Оның сценарийі «Көк аттылар альманахинде» жарияланды және музыканың эскиздері жасалды, бірақ соғыс кедергі келтірді және қойылым олардың өмірінде аяқталмады. 1982 жылы Гуггенхайм қоры Кандинскийдің «Der gelbe Klang» операсының премьерасын Гюнтер Шульлер де Хартманның бұрын жоғалған шығармасын толық қайта құрастыру арқасында мүмкін етті. Де Хартманның эскиздерін еркін бейімдеген бұл композициядан Константин Станиславскийдің 1914 жылы Мәскеудің Көркем театрға ұсынған кезде осы жұмысты түсінбегенінің себебін түсінуге болады. Кандинский мен де Хартманн 1930 жылдары Парижде қайта кездесті, бірақ ешқашан бірлесіп жұмыс істемеді. Кандинский 1944 жылы қайтыс болды. Де Хартманн өзінің естеліктерінде былай деп жазды: «Мен Кандинский туралы естеліктерімді оның өлімінен екі күн бұрын оны соңғы рет көрген сәтпен аяқтаймын. Оның әйелі оны көтеріңкі көңілде етуімді сұрады және бөлмеден шығып кетті. Мен Кандинскийдің өлім төсегінде жалғыз қалдым. Ол маған күлімсіреп, ұйықтап қалды. Мен оған және қабырғада ілінген суреттеріне қарадым, ол ең жақсы көретін суреттер. Олардың бірі оның алғашқы ірі «Композициялары» кезеңінен, индус философиясында азап жазығы деп аталатын сол деңгейге сәйкес келетін қиялданған апаттар мен құлаулар кезеңінен бастау алды. Олар сол жылдары суреттелген, ол кезде мұндай апаттар орын алатынын ешкім елестете алмады, бұл жерде, физикалық жазықта, осындай апаттар, соғыстар мен төңкерістер болады. Кейбіреулер бұл суреттерге мән бермесе, ал басқалары оларды бір түрлі болжам ретінде қарастыратын. Содан кейін мен оның соңғы кезеңіндегі суретті көрдім – жерден тыс көк кеңістік, онда дұрыс геометриялық пішіндер, және бүкіл әлемде бейбітшілік, үйлесім, көптікте керемет бірлік орнаған. Бұл мүлдем басқа, өте жоғары рухани әлем. Индуизм философиясында ол – Ақылдың биік әлемі. Мүмкін, бұл жерде де менің досым Кандинский де рухани оянудың келуін болжаған шығар, онда ішкі дыбысты барлығы естиді».

Kandinsky and de Hartmann were joined by Alexander Sacharoff, a young and talented dancer. They began working on a stage production based on “Daphnis and Chloe”, but when they realized that Fokine and Diaghilev were working with the same theme, they dropped this project. However, Sacharoff continued his study of ancient Greek dancing from his studies of images on pottery in museums, and in 1910 he presented his interpretations to chamber music by de Hartmann in the Tonhalle in Munich. These solo dance presentations continued into 1911. Kandinsky and de Hartmann continued their collaboration on a stage production called “The Yellow Sound.” Its scenario was published in The Blaue Reiter Almanac, and sketches of the music were made, but war intervened and the production was never completed in their lifetime. In 1982, the Guggenheim Foundation premiere of Kandinsky's opera Der gelbe Klang was made possible thanks to a complete rearrangement by Gunther Schuller of de Hartmann's hitherto lost work. From this composition, which very freely adapted the sketches that de Hartmann wrote, it is clear why Konstantin Stanislavski could not understand the work when de Hartmann proposed it for the Moscow Art Theatre in 1914. Kandinsky and de Hartmann reunited in Paris in the 1930’s, but never again collaborated on a project. Kandinsky died in 1944. De Hartmann wrote in his memoir: “I will finish my recollection of Kandinsky with the scene when I saw him for the last time, two days before his death. His wife had asked me to cheer him up, and had left the room. I was alone before Kandinsky, who was dying. He smiled at me, then went to sleep. I looked at him and at his pictures which hung on the wall, pictures he loved most. One was from the period of his first large ‘Compositions,’ the period of some imaginary catastrophes and destructions corresponding to that level which in Hindu philosophy is called the plane of suffering. They were painted during the years when no one could imagine that such catastrophes could take place, that here, on the so called physical plane, there would be such disasters, wars and revolutions. Some people would not pay attention, but others would see in these pictures a sort of foretelling. And then I looked at another picture, one from his last period – unearthly blue space, in it, correct geometrical figures, and over the whole reigned peace, harmony, a kind of wonderful oneness in multiplicity. A quite different, very high spiritual world. In Hindu philosophy, the enlightened world of high Reason. Perhaps here also my friend Kandinsky had foreseen the coming of a spiritual awakening, when the inner sound will be heard by everyone.”

Г.И. Гурджиевпен байланысы

Хоржуевкадағы алғашқы күндерінен бастап де Хартманн каббалаға қызығушылық танытты. Ол жастық шағындағы естеліктерінде былай деп жазды: "Менің еврейлерге деген қызығушылығым жастайымда философиялық ізденістерімде герметизмге, Берешит пен Кабала философиясымен байланысты кездескенімде басталды. "Кабала" кітабының алғашқы беттерінен бастап оның тереңдігіне, сондай-ақ Эйн Соф пен Брахманың идеологиялық ұқсастығына назар аудардым. Бұдан әрі мен хасидизмге қызығушылық таныттым, оның еврей кедейлерінің қайғысына деген мейіріміне, ал оның емшілері біздің ақсақалдарымызға жақын болды." Бұл философиялық қызығушылық Танеев пен Кандинскиймен араласуында қолдау тапты. Де Хартманн бір мемуарында былай деп жазды: "Кейін білгенімдей, Танеевтің кітапханасында Упанишадтар, Сутралар және индуист философиясымен байланысты басқа да кітаптар бар еді. Ол Шопенгауэрді білді және Спинозаның жақтаушысы болды. Ол Спинозаның "Этика" кітабында баяндалған принциптердің логикалық құрылымын бейнелейтін графикалық жоба жасаған." Танеев Хоржуевкада де Хартманн мен оның әйелімен бірге болғанда осы тақырыптар туралы әңгімелер болғаны сөзсіз. Танеевтің қайтысынан кейін де Хартманн рухани жетекшілік іздеуді жалғастырды және 1916 жылдың желтоқсанында Санкт-Петербургте Георгий Иванович Гурджиевпен кездесті. Келесі бірнеше айда Томас пен Ольга де Хартманн Гурджиевпен бірнеше рет кездесуге мүмкіндік алды, ол оларға үлкен рухани ықпал етті. Бірақ де Хартманн әскерде болды, соғыс араласты. Ольга де Хартманн Гурджиевпен кездесуін былай деп баяндады: "Мен оған күйеуімнің майданға баруға тиіс екенін және екеуміздің де қалада ұзақ қалмайтынымызды айттым, себебі мен күйеуімнің соңынан маған рұқсат етілгенше ергім келді. Мен күйеуімнің майданға бармауы мүмкін бе деп сұрадым. "Жоқ, - деді ол, - қасқырлардың арасында өмір сүргенде, қасқырдай ұлығуың керек, бірақ соғыстың психозына берілмей, ішкі дүниеңмен осыдан алыстауға тырысуың керек."

From the time of his early days in Khoruzhevka, de Hartmann was interested in the Kabbalah. As he wrote in a memoir of his youth: "My interest in Jewry began when, still in my youth, in my philosophical searches I stumbled across Hermeticism in connection with Bereshit and the philosophy of the Kabbalah. From the very first pages of the original of the Kabbalah I paid attention to its depth, and also to the ideological similarity of Ein Sof with Brahma. Further I became interested in Hasidism, its loving attitude to the suffering of the Jewish poor, with its healers so close in spirit to our Elders." This philosophical interest would have been supported in his association with Taneyev and Kandinsky. As de Hartmann wrote in one of his memoirs: “As I learned later, in Taneyev’s library were also the Upanishads and Sutras, and other books connected with the field of Hindu Philosophy. He knew Schopenhauer and was a great admirer of Spinoza. He had made a graphic design, picturing the scheme of the logical construction of the principals expounded in Spinoza’s Ethics.” Undoubtedly there would have been conversations about these subjects during Taneyev’s stays with de Hartmann and his wife in Khoruzhevka. After Taneyev’s death, de Hartmann continued his search for spiritual guidance, and in December, 1916, he met Georgi Ivanovich Gurdjieff in St. Petersburg. Over the next few months, Thomas and Olga de Hartmann had some opportunities to meet with Gurdjieff, and he became a big spiritual influence on them. But de Hartmann was in the army, and the war intervened. Olga de Hartmann recounts a meeting with Gurdjieff: “I told him that my husband had to go to the front and that neither of us would remain in the city much longer, as I wanted to follow my husband as far as I would be allowed to go. I also asked whether it was not possible for my husband to avoid going to the front. ‘No,’ he said, ‘when you live among wolves, you have to howl like a wolf; but you should not be taken over by the psychosis of war, and inside you should try to be far removed from all this.’”

Де Хартманн майданнан кеткен кезде Гурджиев Кавказға сапар шекті, де Хартманн отбасы 1917 жылдың тамызында Есентукиде оған қосылды. Кавказда де Хартманн өз елінде танылмаған Комитастың музыкасын және шынайы шығыс музыкалық ансамбльдерін тыңдады. Де Хартманн өзінің "Күлі гүл" балетіне шығыс тақырыптарымен музыка жазса да, бұл оған аян болды. Де Хартманн жазғандай: "Мырза Гурджиев бізге шынайы шығыс музыкасын және музыканттарды тыңдаудың тағы бір мүмкіндігін берді, сонда ғана мен оның өзінің музыкасын қалай жазуды және түсіндіруді қалайтынын жақсырақ түсіндім."

Гурджиев "Солдандардың күресі" балеті бойынша жұмысты күшейтті және оған арналған музыка фрагменттері жазылды. Бұл балет 1915 жылы Ресейде ойлап табылған, бірақ қазір композитор табылып, Гурджиев билер мен сахналарды жоспарлай бастады. Балет либреттосы жазылды, әртүрлі дайындық кезеңіндегі музыка бар, бірақ бұл балет аяқталған жоқ. Де Хартманн отбасы Гурджиевті Францияға еріп, алдымен Парижде, содан кейін Фонтенбло Авондағы Пьерре де Басс Лоджасында қоныстанды, билер бойынша жұмыс жалғасты, бірақ жаңа бағытта – олардың қазір қасиетті билер мен жаттығулар деп аталатын көрсетілімі 1923 жылдың желтоқсанында Париждегі Театр де Шамп-Элизеде жоспарланды, содан кейін 1924 жылы Нью-Йоркте, Бостонда және Чикагода көрсетілімдер болды. Осы уақыт ішінде де Хартманн Гурджиев жинаған және оның қимыл-қозғалысы үшін қолданған музыканың көп бөлігін жазды. Бұл билерге ескі музыка қолданылды, бірақ көбірек музыка жазылды және бәрі оркестрленді. Гурджиев Приереге оралғаннан кейін ауыр жол апатына ұшырады. Сауыққаннан кейін оның жұмысының бағыты өзгерді және ол де Хартманнмен бірге жаңа музыка бағытында жұмыс істей бастады. Бұл музыка әдетте фортепиано музыкасының қысқа бөлімдерінен тұрады, көбінесе оң жақтағы әуеннен және сол жақтағы ырғақты үйлесімнен тұрады, бірақ бұған көптеген ерекшеліктер бар. Гурджиевтің шығармасындағы афоризмдердің бірі: "Шығыстың түсінігін Батыстың білімімен бірге алып, содан кейін ізде." Нәтижесінде шыққан шығармалар де Хартманнның музыкалық өмірінде ерекше. Гурджиев пен де Хартманн осы музыкада 1925 жылдан 1927 жылға дейін жұмыс істеді, бірақ Прийереге қолдау көрсету үшін ақша табу қажеттілігі де Хартманнды алдымен басқа композиторлардың шығармаларын реттеуге, содан кейін кино музыкасына жұмыс істеуге итермеледі. Осының нәтижесінде, оның Гурджиевпен музыкалық жұмысы аяқталды. Ол 1929 жылы Гурджиевтен кетті. Бұл музыканың бір бөлігі кейін Лоуренс Розенталь тарапынан 1979 жылғы Питер Бруктың "Танымал адамдармен кездесулер" фильмі үшін бейімделді.

Gurdjieff intensified work on his ballet The Struggle of the Magicians, and fragments of music for it were composed. This ballet was conceived of as far back as 1915 in Russia, but now with a composer available, Gurdjieff began to plot dances and scenes for this ballet. Though the libretto of the ballet was written, and music in various stages of composition exists, this ballet was never completed. After the de Hartmanns followed Gurdjieff to France, settling first in Paris, then at the Prieuré des Basses Loges in Fontainebleau Avon, work continued on these dances, but in a new direction – a demonstration of them, now called Sacred Dances and Exercises, was planned for the Théâtre des Champs Elysées in Paris in December of 1923, followed by demonstrations in New York, Boston and Chicago in the United States in 1924. During this time, de Hartmann transcribed and co wrote much of the music that Gurdjieff collected and used for his movements exercises. For these dances, some of the old music was used, but more had to be composed and everything had to be orchestrated. After returning to the Prieuré, Gurdjieff was involved in a serious car accident. After his recovery, the direction of his work changed, and he began working with de Hartmann on a new direction of music. This music consists of generally short pieces of piano music, often consisting of a melody in the right hand and a rhythmic harmonization in the left, though there are many exceptions to this. One of the aphorisms in Gurdjieff’s work is: “Take the understanding of the East with the knowledge of the West – and then seek.” The same might be said of this music – it is a combination of Eastern type melodies and themes brought by Gurdjieff, worked on with the Western knowledge of Thomas de Hartmann. The resulting pieces are quite unique in de Hartmann’s music life. Gurdjieff and de Hartmann worked on this music from 1925 to 1927, but the need to earn money to help support the Prieuré led de Hartmann to work first on arrangements of the works of other composers, and then for scores for film music. As a result of this, his musical work with Gurdjieff came to an end. He left Gurdjieff in 1929. Some of this music was later adapted by Laurence Rosenthal for the 1979 Peter Brook film Meetings with Remarkable Men.

Музыка

Томас де Хартманның ертедегі еңбектерінде Аренский мен Танеевтің орыс романтизмін көруге болады. 1908 жылы Кандинскийдің импрессионизмі мен модернизмі байқалады. 1916 жылдан 1929 жылға дейін Гурджиев оны Шығыс музыкасын зерттеуге жетекшілік етті. 1929 жылдан бастап кино музыкасы саласындағы жұмыстары оны композицияларына әлемдік музыканы, битональдық жүйені, джаз бен ультрамодернизмді енгізуге итермеледі. Осылайша де Хартман полистилист болды. Ол бір шығармада композициялық және экспрессивтік тәсілдердің бай үйлесімін қолданып, өзінің ниетін жеткізе білді. Оның шығармаларына бала кезінен естіген орыс халық ертегілері де әсер етті, олар көбінесе ізденіс туралы айтады. Оның "Кызыл гүл" балеті осындай ертегілердің біріне негізделген, ол ертедегі орыс романтикалық стилінде жазылған, ал "Он екі орыс ертегісі" 1930-шы жылдардағы оның толыққанды пілген стилінде жазылған. Де Хартман поэзия мен басқа да әдебиеттердің де ықпалында болды, оның көптеген шығармалары Шелли, Пушкин, Верлен, Джойс сияқты белгілі авторлардың өлеңдері мен жазбаларына негізделген. Кандинскийдің нақты мағынасы бар деп сенген пішіндер мен түстер де оның шығармаларына шабыт берді. Оның "Сары дыбыс" және "Lumière noire" шығармалары контрастты түстерді көрсетеді, ал "Fête de la Patronne" Деганың картинасына негізделген. Оның композиторлық шығармашылығын былайша жинақтауға болады: 18 оркестрлік шығарма, 15 камералық музыкалық шығарма, 14 сахналық қойылымға арналған музыка, 20-дан астам фортепиано шығармалары жинағы, 40-тан астам ән циклі, Г.И.Гурджиевпен бірлесіп жазған 4 томдық музыка, 50-ден астам киноға арналған музыка, басқа композиторлардың 12 шығармасын өңдеу.

Жазбалар

Гурджиевпен өміріміз (1983), "Шешімді басылым" 1964 жылғы түпнұсқа басылымнан бұрын жарияланбаған материалдарды қосып, және Ольга де Хартманның естеліктеріне сүйене отырып, айтарлықтай кеңейтілді (Ольга де Хартманмен бірлесіп жазылған, ол көп жылдар бойы Гурджиевтің жеке хатшысы болды). Аркана кітаптары.