Кіріспе

Айонвата (Hiawatha, /h//aɪ//ə/'/w//ɒ//θ//ə/ HYəWOTHə, сондай-ақ /US// /'/w//ɔː//θ//ə/ WAWthə: Haiëñ'wa'tha), сонымен қатар Айенвата немесе Айонвата деп те белгілі, – колониялық кезеңге дейінгі американдық көшбасшы және Ирокез конфедерациясының негізін қалаушылардың бірі. Ол онондага және мохок тайпаларының, немесе екеуінің де көшбасшысы болды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ол онондага тайпасында дүниеге келген, бірақ мохок тайпасы оны өсіріп алған.

Аңыз

Хиавата шын мәнінде өмір сүрген болса да, ол көбінесе аңыз арқылы танымал болды. Аңыздағы оқиғалар 1100 жылдардың ортасына, Ирокездер Конфедерациясының құрылуымен бірге болған күн тұтылуына байланысты мерзімделген. Бұл материал мен цитаталар көрнекті бас Сет Ньюхаус (Дайодекене) айтқандай, аңыздың могаук нұсқасынан алынған. Аңыздың онондага нұсқасы үшін Паркердің "Хиавата дәстүрі" еңбегін қараңыз. Конфедерацияның негізін қалаушы, Ұлы Бейбітшілік жасаушы Деканавида Ирокез аймағына алғаш келгенде, ол кездескен алғашқы адамдардың бірі Хиавата болды, ол әлі сол атпен аталмаған еді. Сол кезде Хиавата жабайы адам және "адам жейтін" каннибал ретінде танымал болды. Деканавида оның үйіне келгенде, шатырға шығып, түтін тесігінен қарады, онда адам етін пісіруге арналған үлкен қазан болды. Хиавата үйге келгенде, суға қарап, өзінің шағылысқан бейнесін көрді, ол Деканавиданың бейнесі екенін ойлады. "Ол бетте сұлулық, даналық және күш-қуатты байқады, бұл алдымен оны таңқалдырды, содан кейін ұялтып жіберді, өйткені ол өз достарын өлтіріп жейтін адамның бейнесі емес еді". Деканавида төмен түсіп, оттың қарсы жағына отырып, оған Ұлы Бейбітшілік Заңын жеткізді. Хиавата хабарды қабылдады және Деканавида басқа халықтарға хабар жеткізуге барғанда, өз халқымен бірге қалып жұмыс істеуге келісті. Ол кезде Онондаганың бас басшысы Тадодохо немесе Атотархо болды, ол қатыгез билеуші еді. Тадодохоның денесі де, санасы да бұрмаланған. "Оның шашы тірі жыландарға толы еді. Жыландардың көзі оның саусақтарының ұшынан көрінді". Деканавида Хиаватаға Тадодохоны "Тадодохоның шашынан жыландарды шашуға" шақырды. Ол оған "шаш өруші" деген мағына беретін Хиавата есімін берді. Деканавида кеткеннен кейін Хиавата өз ұсыныстарын онондагаларға кеңестерде ұсынды, бірақ Тадодохо оның барлық күш-жігерін тоқтатып, кеңестерді бұза берді. Ол Хиаватаның үш қызы мен әйеліне сиқыр арқылы өлім келтірді деген қауесет тарады. Қайғыға батқан Хиавата өз ауылын тастап, "вампум тоқып, он үш бағыттан тұратын көңіл айту рәсімін түсінетін және вампум сиқырымен қайғысын жеңілдететін адамды іздеді". Соңында ол могауктардың жеріне келді, онда Деканавида бүкіл ұлтты дінге келтірген еді. Деканавида Ирокез жаңарту рәсіміне енген сөздерді айтты: "Мен саған аянышпен ақ бұғының терісін пайдаланып, бетіңнен жасты сүртемін, сен үшін күнді жарық етемін, аспанды әдемілеймін. Енді тыныштықта ойланасың". Содан кейін Хиавата Деканавидамен бірге Ұлы Бейбітшілік заңдарын және Бейбітшілік әнін жазды. Содан кейін Хиавата мен Деканавида могаук басшыларымен бірге қалған төрт ұлттың әрқайсысына сапар шекті. Онидалар мен каюгалармен ешқандай қиындықтар болған жоқ, бірақ Сенекалар өзара бөлінген еді, ал Онондагалар Тадодохоның күшінен қорқып қалды. Күн тұтылуы Сенекаларды сендірді, ал Онондагалар басқа төрт ұлттың күшімен және Тадодохоға бас басшы болу ұсынысымен келісімге келді. "Соңында Тадодохоның санасы түзу болды, оның денесінен қисықтар алынып тасталды, ал Хиавата оның шашынан жыландарды шашты". Хиавата сөйлеу шеберлігімен және бейбітшілік туралы хабарымен танымал болды. Гурон пайғамбары және рухани жетекшісі Деканавида ортақ тегі мен ұқсас тілдері бар Ирокез халықтарын біріктіруді ұсынды, бірақ ол өзінің ұсынысын таратуға кедергі келтіретін қатты сөйлеу кемшілігінен зардап шекті. Хиавата шешен оратор болды және ол Бес Ұлтты Ұлы Бейбітшіліктің көзқарасын қабылдауға және Ирокез конфедерациясының мүшелері болу үшін бірігуге көндіруде маңызды рөл атқарды. Тускароралар 1722 жылы Конфедерацияға қосылып, Алтыншы Ұлтқа айналды. Хиавата туралы көп нәрсе белгілі емес. Оның қайтыс болған себебі мен уақыты белгісіз, алайда оның мұрасы әлі күнге дейін ауызша әңгімелер, әндер және кітаптар арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Генри Уодсворт Лонгфеллоудың 1855 жылғы "Хиаватаның әні" эпопеясы сол аттас батырдың тарихын баяндайды, бірақ ол тарихи Хиаватамен ешқандай байланысы жоқ.

Ирокездер одағы

Ирокездер конфедерациясы құрамында бастапқыда бес тайпа (Мохаук, Онондага, Онида, Кайуга және Сенека) болды, Хиавата Мохаук тайпасының басшысы еді. Ол барлық тайпалар арасында жақсы танылып, жоғары бағаланды. Хиавата шебер сөйлеуші еді және кейіннен Ұлы Бейбітшілдің өкілі болды. Ұлы Бейбітшіл Хауденосауне (Ирокездер) территориясының барлық жеріне бейбітшілік орнатуды көздеген адам еді. Оның сөйлеу қабілеті нашар болғандықтан, Ұлы Бейбітшілге өкіл қажет болды. Хиавата Деканавиданың атынан сөйлеуге келісті, себебі Ирокездер территориясында зорлық-зомбылық күшейіп жатты. Осы аласапыран кезінде Тадодохо есімді көшбасшы, бейбітшілікке қарсы болғандықтан, Хиаватаның әйелі мен қыздарын өлтірді. Осыдан кейін Хиавата Бейбітшілдің сөйлеушісі болды, осылайша зорлық-зомбылықты тоқтатуға тырысты. Деканавида мен Хиавата ақырында Тадодохоға Онондаганың Ирокездердің Бас Кеңесінің астанасы болатынын уәде етіп, Ирокездер арасында бейбітшілік орнатты. Хиавата мен Деканавида Ирокездердің алғашқы бес тайпасының бірлігін нығайту үшін вампум белдеулеріне жазылған Ұлы Бейбітшілік заңын жасады. Хауденосауненің елу дәстүрлі Хойенах (сахемдер) тізімінде Хиавата (басқалармен бірге) Мохаук тайпасын, ал Тадодохо Онондага тайпасын ұсынып тұр.

Хиавата белдеуі

Хиавата белдеуі – ирокездердің бастапқы бес тайпасы арасындағы бейбітшілікті символдайтын вампум белдеуі. Белдеуде тайпалар солдан оңға қарай нақты ретпен бейнеленген. Ең сол жақта Сенека тайпасы орналасқан, олар Батыс есігінің сақшылары екенін көрсетеді. Одан кейін – Кайуга, ал белдеудің ортасында, ерекше символмен көрсетілген Онондага тайпасы, сондай-ақ Орталық оттың сақшылары деп белгілі. Одан кейін – Онейда тайпасы. Соңында, ең оң жақта Мохок тайпасы бейнеленген, олар Шығыс есігінің сақшылары. Бүгінде Хиавата белдеуінің суреті Ирокез конфедерациясының туында қолданылады.

Хиаватаның әні

Генри Уодсворт Лонгфеллоу жазған 1855 жылғы эпостық өлең "Хиавата әні" "Хиаватаның" бастан кешкен оқиғалары мен оның батырлық істері туралы баяндайды. Бұл өлеңнің нағыз Хиаватамен ешқандай қатысы жоқ; Лонгфеллоу Хиавата есімін алып, оны оджибвей халқының жартылай құдайы Манабожоға қолданған. Өлең, легендалық батыр адамның тууынан бастап, аспанға көтерілуімен аяқталатын өмірін суреттейді. Онда көптеген шайқастар, қасіреттер мен моральдық сабақтар жайлы айтылады. Лонгфелло, басқа бір жазушы Генри Роу Скулкрафтпен бірге, американдық индейстердің әңгімелерін біріктіріп, 1820 жылдар мен одан кейінгі жылдары олардың мақтаныш сезімін оятуға және естелікте сақтауға үміттенді.