Кіріспе

Палеолит дәуіріндегі адамдардың тамақтануына ұқсас диетаға негізделген заманауи диета. Палеолиттік диета, палео диетасы, үңгір адамының диетасы немесе Тас дәуірі диетасы – бұл заманауи диета, оның жақтаушылары палеолит дәуірінде адамдар жеген тағамдарды қамтиды деп санайды. Диета тағамды өңдеуден аулақ болады және әдетте көкөністер, жемістер, жаңғақтар, тамырлар мен еттен тұрады, ал сүт өнімдері, дәнді дақылдар, қант, бұршақтар, өңделген майлар, тұз, алкоголь және кофеден бас тартады. Тарихшылар диетаның идеяларын 19 ғасырда ұсынылған "алғашқы" диеталарға дейін жетеді. 1970 жылдары Уолтер Л. Вогтлин етке басымдық беретін «Тас дәуірі» диетасын танымал етті, ал 21 ғасырда Лорен Кордейннің ең көп сатылған кітаптары Палео диетасын кеңінен таныстырды. Палео диета индустриясының құны шамамен 500 миллион долларды құрады. 21 ғасырда адам геномының тізбектелуі және ертедегі адамдардың қалдықтарының ДНК талдауы адамның өзгеретін диетаға жауап ретінде қарқынды дамығанын көрсетті. Бұл дәлел палеолиттік диетаның негізгі қағидасын – адамның ас қорытуы уақыт өте келе негізінен өзгермегенін жоққа шығарады. Жақтаушылар палеолиттік диетаны денсаулықты жақсартудың бір жолы ретінде насихатайды. Кейбір зерттеулер бойынша, оған ұстану дене құрамы мен метаболизмді жақсартуға, әсіресе батыстық диетамен немесе кейбір еуропалық тамақтану нұсқауларымен салыстырғанда әкелуі мүмкін. Алайда, диетаға сәйкес тамақтануда кемшіліктер болуы мүмкін, мысалы, кальцийдің жеткіліксіз түсуі, ал жанама әсерлеріне әлсіздік, диарея және бас ауруы кіруі мүмкін.

Тарих және терминология

Адриен Роуз Джонсонның пікірінше, алғашқы тағамның қазіргі тамақтану әдеттерінен артық екендігі туралы ой 1890 жылдарға дейін жетеді, осы идеяны Эммет Денсмор және Джон Харви Келлог сияқты жазушылар қолдаған. Денсмор «наны – өлімнің таяғы» деп мәлімдесе, ал Келлог «біздің алғашқы ата-бабаларымыздың қалауынша» крахмал мен дәнді тағамдарға негізделген диетаны жақтады. Арнольд ДеВриз 1952 жылы жарық көрген «Примитивті адам және оның тағамы» атты кітабында палеолиттік диетаның алғашқы нұсқасын ұсынды. 1958 жылы Ричард Маккарнесс «Май жеп, арықтаңыз» атты кітабында төмен көмірсулы «Тас дәуірі» диетасын ұсынды. 1975 жылы шыққан «Тас дәуірі диетасы» атты кітабында гастроэнтеролог Уолтер Л. Вогтлин адамдар 10 000 жылға дейін «екіншісіз ет жеушілер» болғандығын айтып, етке негізделген диетаны, көкөністер мен крахмал мөлшері аз болған диетаны жақтады. 1985 жылы Стэнли Бойд Итон мен Мелвин Коннер «New England Journal of Medicine» журналында қазіргі заманғы адамдар биологиялық тұрғыдан алғашқы ата-бабаларына өте ұқсас және сондықтан ауыл шаруашылығына дейінгі тағамдарды тұтынуға «генетикалық бағдарламаланған» деген даулы мақала жариялады. Итон мен Коннер «айырмашылық гипотезасын» ұсынды, онда қазіргі диета мен адам биологиясы арасындағы үйлесімсіздік семіздік және диабет сияқты өмір салты ауруларына әкелді. Бұл диета 21-ші ғасырда танымал бола бастады, оны интернеттегі сайттар, форумдар мен әлеуметтік желілер пайдаланды. Денсаулық сақтау ғалымы Лорен Кордейн, дене шынықтыру магистрі, «Палео диета» сөзін тіркеп, 2002 жылы осы тақырыпта кітап жазды. 2012 жылы палеолиттік диета осы тақырыптағы диеталық кітаптардың танымалдығына байланысты диетаның «соңғы трендтерінің» бірі деп сипатталды; 2013 және 2014 жылдары Палеолиттік диета Google-да ең көп ізделген салмақ жоғалту әдісі болды. Палеолиттік немесе палео диета кейде «үңгір адамы» немесе «Тас дәуірі» диетасы деп те аталады.

Ата-бабалар тағамы

Палеолиттік диетаны қабылдау қазіргі адамдар аңшы-жинақшылардың тамақтануын қайта жасай алады дегенді білдіреді. Молекулалық биолог Марион Нестл «алғашқы адамдардың диетасындағы жануарлар мен өсімдік тағамдарының пропорциясы туралы білімдері шектеулі, толық емес және күмәнді, ал генетикалық тұрғыдан анықталған оңтайлы диетаның құрамын анықтау үшін жеткілікті мәліметтер жоқ» деп мәлімдейді. Палеолиттік диетаға қатысты дәлелдер көбінесе өсімдіктерге негізделген диеталар денсаулықты жақсартады және ұзақ өмір сүруге көмектеседі деген пікірді қолдайды, әсіресе тағам жеткілікті және физикалық белсенділік жоғары болған жағдайда. Палеолиттік диета мен тамақтану туралы идеялар ең жақсы жағдайда гипотеза болып табылады. Кордейн кітабындағы мәліметтер негізінен шеткері жағдайларда өмір сүретін алты қазіргі заманғы аңшы-жинақшы топтарынан алынған. Олардың бірі – !Кунг тайпасының бір айлық тамақтану режимі, ал екіншісі – инуиттердің диетасы туралы зерттеулер. Осы шектеулерге байланысты кітап палеолиттік адамдардың диетасын толыққанды бейнелемейді деп сынға ұшырады. Диетаның негіздемесі жасанды таңдаудың нәтижесінде қазіргі үй жануарлары мен өсімдіктерінің палеолиттік ата-бабаларынан күрт өзгеше екенін тиісінше ескермейді. Мысалы, жабайы бадамдағы цианид деңгейі өлімге әкелуі мүмкін, бірақ жасанды таңдау арқылы осы қасиет үйретілген сорттардан жойылды. Брокколи сияқты көптеген көкөністер палеолиттік дәуірде болған жоқ; брокколи, капуста, гүлдесте және қырыққабат – бұл ежелгі Brassica oleracea түрінің қазіргі заманғы сорттары. Қазіргі заманғы аңшы-жинақшыларды зерттеу арқылы идеалды диетаны анықтау қиын, себебі арасында үлкен айырмашылықтар бар: мысалы, жануарлардан алынған калорияның үлесі Оңтүстік Африканың Gwi халқы үшін 25%-дан Алясканың Nunamiut тайпасы үшін 99%-ға дейін жетеді. Әртүрлі диеталарға бейімделген популяциялардың ұрпақтарында осы диеталарға қатысты әртүрлі генетикалық бейімделулер бар, мысалы, крахмалға толы тағамдардан қантты сіңіру қабілеті. Қазіргі заманғы аңшы-жинақшылар көбінесе кеңселердегі жұмыскерлерге қарағанда көп қозғалыс жасайды, бұл оларды жүрек аурулары мен диабеттен қорғайды, бірақ өте өңделген заманауи тағамдар осы халықтар қалаға көшіп келген кезде диабетке де ықпал етеді. 2018 жылы аңшы-жинақшы халықтарының диетасын қарастырған зерттеу палеолиттік диетаның тамақтану принциптері күмәнді зерттеулерге негізделгенін және «аңшы-жинақшы диетасының егжей-тегжейлі этнографиялық және тамақтану зерттеулерімен салыстыру қиын» екенін көрсетті. Зерттеушілер пісірілген крахмал мидың өсуіне қажетті энергияны қамтамасыз еткенін, бұл амилазаны кодтайтын гендердің көшірмелерінің санының өзгеруімен байланысты екенін ұсынды.

Денсаулыққа әсері

Палеолиттік диетаның даулы болуының бір себебі – оны қолдаушыларының денсаулыққа қатысты шамадан тыс мәлімдемелері. Жалпы алғанда, диетаға қатысты зерттеулердің әдістемелік сапасы нашар немесе орташа деңгейде. Палеолиттік диетаның өңделген тағамдарды, қантты және тұзды азайтуға бағытталған аспектілері, диета туралы қалыпты кеңестермен сәйкес келеді. Палеолиттік тамақтану үлгісін ұстанатын диеталар, дәстүрлі этникалық диеталарға, мысалы, Жерорта теңізі диетасына ұқсас, олар Батыс диетасына қарағанда денсаулыққа пайдалы болып табылған. Дегенмен, палеолиттік диетаға сүйену D витамині мен кальций сияқты қоректік заттардың жетіспеушілігіне алып келуі мүмкін, бұл өз кезегінде сүйек денсаулығына кері әсер етеді; сондай-ақ, көп мөлшерде балық тұтыну арқылы зиянды заттарды қабылдау қаупі де артады. Диета салмақ жоғалтуға көмектеседі, мүмкін, әдетте желетін тағамдардың тоқтық сезімін арттыруынан. Бір зерттеуде етеккірден кейін қалған әйелдерде алты айдан кейін салмақ және май жоғалту жақсарғаны байқалды, бірақ 24 айдан кейін бұл пайдасы тоқтады; қатысушылардың қосымша әсерлеріне "әлсіздік, диарея және бас ауруы" кірді. Кез келген басқа диета режимі сияқты, палеолиттік диета да диетаның ерекшелігі емес, жалпы калория мөлшерінің азаюына байланысты салмақ жоғалтуға әкеледі. Палеолиттік диета жүрек-қан тамырлары аурулары мен метаболикалық синдромның қаупін азайтады деген сенімді дәлел жоқ. Палеолиттік диетаның ішек қабыну ауруларын емдеуде тиімділігіне дәлелдер де табылмаған. Аткинс диетасына ұқсас палеолиттік диета, көп мөлшерде қызыл ет, әсіресе қаныққан майға толы ет тұтынуға ынталандырады. Бұл ұзақ мерзімде денсаулыққа кері әсерін тигізеді, себебі медициналық зерттеулер жүрек-қан тамырлары ауруларының жиілігінің артуына себеп болуы мүмкін екенін көрсеткен.

Ұсынылған негіздеме және қабылдау

Палеолиттік диетаның негізгі ұстанымы – қазіргі заманғы адамдардың гендері 10 мың жыл бұрынғыдан өзгешеленбегендігі, демек, сол кездегі тамақтану қазіргі адам үшін ең тиімді. Лорен Кордейн палео диетасын «біздің генетикалық құрамымызға ең лайықты жалғыз диета» деп сипаттаған. Бұл пікірге сәйкес, қазіргі заманғы адамдар жаңа жағдайларға бейімделе алмайды. Кордейннің сөзіне қарағанда, ауыл шаруашылығы революциясынан бұрын аңшы-жинаушылардың диетасында дәнді дақылдар сирек кездесетін, ал жабайы жануарлардан сүт алу «денеуі қиын» болған. Диетаның жақтастары ауыл шаруашылығының пайда болуынан кейін байлық ауруларының көбеюіне осы диеталық өзгерістер себеп болды деп санайды, бірақ кейбіреулері ауыл шаруашылығына дейінгі аңшы-жинаушылар осы аурулардан зардап шекпеген болуы мүмкін екенін, себебі олар оларды дамытуға жеткілікті ұзақ өмір сүрмегенін айтады. Эволюциялық диссонанс гипотезасы бойынша, «қазіргі Батыс елдерінде кездесетін көптеген созылмалы және дегенеративті аурулар Тас дәуірінің гендері мен қазіргі өмір салтының үйлеспеуінен туындаған». Палео диетасын қолдайтындар осы гипотезаға сүйене отырып, диеталық ұсыныстарын жасады. Олар қазіргі адамдар палеолиттік ата-бабаларының тамақтануына жақын диетаны ұстануы керек деп есептейді. Эволюциялық диссонанс толық емес, себебі ол негізінен адам диетасының генетикалық түсінігіне және адамдардың ата-бабаларының диетасының бірегей моделіне негізделген, ал уақыт өте келе адамдардың диеталық мінез-құлқының икемділігі мен өзгергіштігін ескермейді. Әлемнің әртүрлі елдеріндегі зерттеулер адамдардың әртүрлі диеталармен сау өмір сүре алатынын және адамдардың эволюциялық дамуының нәтижесінде икемді тамақтанушыларға айналғанын көрсетеді. Лактаза тұрақтылығы, яғни ересек жаста лактозаға төзімділік, кейбір адамдардың сүт өнімдерін диетасына енгізуге бейімделуінің мысалы болып табылады. Неолит революциясы кезінде дәнді дақылдардың, сүт өнімдерінің және бұршақтардың енгізілуі қазіргі адамдарда кейбір жағымсыз әсерлерге алып келген болуы мүмкін, бірақ егер адамдар тамақтануға бейімделмеген болса, бұл технологиялық жетістіктер тоқтатылған болар еді. 1985 жылы Итон мен Коннердің мақаласы жарияланғаннан бері, алғашқы адамдардың қалдықтарының ДНК-сын талдау, эволюциялап дамыған адамдардың жаңа диеталарға үнемі бейімделгенін көрсетті, осылайша палеолиттік диетаның негізіндегі гипотезаға қарсы шықты. Эволюциялық биолог Марлен Цук біздің генетикалық құрамымыздың ата-бабаларымыздың генетикалық құрамына сәйкес келуі туралы идеяның қате екенін жазады және пікірталас кезінде Кордейн 10 мың жылдың «эволюциялық өзгеріс үшін жеткілікті уақыт» екенін естігенде «таң қалған». Осыған сүйене отырып, Цук Кордейннің палео диетасы «біздің генетикалық құрамымызға сәйкес келетін жалғыз диета» деген пікірін жоққа шығарады. Палеоантрополог Питер Унгар палео диетасы – «миф» екенін жазды, себебі ол бір ғана дұрыс диетаны қарастырады, бірақ шындығында адамдар әрқашан «даму үстінде» болған, ал диета әрқашан әртүрлі болған, себебі адамдар планета бойынша кеңінен тараған. Антропологиялық генетик Энн Стон соңғы 10 мың жыл ішінде адамдар диетадағы радикалды өзгерістерге жауап ретінде бейімделгенін айтады. 2016 жылы ол «Палео диетасын қолдайтындар біз эволюцияны тоқтаттық деп айтқанда мен ашуланамын, біз тоқтатқан жоқпыз» деген сөздерді айтқан. Мелвин Коннер гипотезаға қарсы пікірлердің маңызы зор емес екенін, себебі адамның бейімделмеуіне қатысты нақты қиындықтар соңғы 300 жыл ішінде одан да жетілдірілген азық-түліктердің пайда болуымен байланысты екенін айтты.

Қоршаған ортаға әсері

2019 жылы АҚШ-та диеталар талдауы палеолиттік диетаның тұтынылуын, барлық жейтін диетаға қарағанда экологиялық тұрғыдан зияндырақ деп бағалады, бірақ кетогендік диетадан кем зиянды. Элизабет Колберт палеолиттік диетаның ет тұтынуға баса назар аударуын, ет өндірісінің салыстырмалы түрде жоғары энергия шығындары ескеріліп, "апат" деп сипаттады.

Танымалдық

Бұл диетаның айналасында өмір салты мен идеология қалыптасты. "Палеолиттік" өнімдерге киім, смартфон қосымшалары және асүй құралдары жатады. Көптеген палеолиттік тағамдар кітабы бестселлер атанды. "Палео" деген сөзді қамтитын өнімдер нарығы шамамен 500 миллион АҚШ долларына бағаланды, ғылыми қауымның қарсылығына қарамастан, өсу перспективасы жоғары. Кейбір өнімдер бұл трендті пайдаланып, қозғалыстың негізгі қағидаларымен байланысы болмаса да, өздерін "палео мақұлданған" деп жарнамалады. Басқа көптеген диеталар сияқты, палеолиттік диета да кейбір адамдар тарапынан табиғатқа сілтеме жасау және палеолиттік диетаның күмәнді пайдасын қолдамайтын тағамдық зерттеулерді зыянды тамақ индустриясы бақылайды деген қастандық теорияларын тарату арқылы насихатталап келеді. Палеолиттік диетаның жақтасы Джон Дюрант АҚШ-та диета туралы шындықты жасыруды "вегетариандық лоббиге" байланыстырды.