Кіріспе

Заң бойынша артықшылықтары мен міндеттері бар деп танылған кез келген субъект. Заң бойынша заңды тұлға – адам немесе “нәрсе” (әлдеқайда нақтырақ айтқанда, кез келген заңды субъект), ол заңда адамның әдетте жасай алатын нәрселерді – мысалы, келісімшарттар жасасу, сотқа шағымдану және сотталу, мүлікке ие болу және т.б. – жасай алады. “Заңды тұлға” терминінің пайда болуының себебі, кейбір заңды тұлғалар адамдар емес: компаниялар мен корпорациялар заңды тұрғыдан “адамдар” болып саналады (олар заңды түрде кез келген қарапайым адам жасай алатын көптеген нәрселерді жасай алады), бірақ олар сөздік мағынада адамдар (адам балалары) емес. Сондықтан заңды субъектілердің екі түрі бар: адам және адам емес. Заңда адам субъектісі табиғи тұлға (кейде физикалық тұлға) деп аталады, ал адам емес субъектісі заңды тұлға (кейде заңдық, юрисдикциялық, жасанды, заңды немесе ойдан шығарылған тұлға, persona ficta) деп аталады. Заңды тұлғалар – корпорациялар, фирмалар (кейбір юрисдикцияларда) және көптеген мемлекеттік органдар сияқты субъектілер. Олар заңда жеке тұлғалар ретінде қарастырылады. Табиғи тұлғалар заңды тұлға мәртебесін “табиғи түрде”, яғни туған кезден бастап иеленеді, ал заңды тұлғалар заңды тұлға мәртебесін қандай да бір “табиғи емес”, заңды процедура арқылы алуы керек, сондықтан оларды кейде “жасанды” тұлғалар деп атайды. Ең көп кездесетін жағдайда (кәсіпорынды тіркеу) заңды тұлға мәртебесі әдетте осы мақсат үшін құрылған мемлекеттік органға тіркелу арқылы алынады. Басқа жағдайларда бұл біріншілік заңнама арқылы болуы мүмкін: мысалы, Ұлыбританиядағы қайырымдылық комиссиясы. Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаты 16, 2030 жылғы күн тәртібінің бір бөлігі ретінде 2030 жылға дейін барлық адамдарға заңды сәйкестендіруді, оның ішінде тууды тіркеуді қамтамасыз етуді қолдайды. Заңды тұлға мәртебесі заңдық қабілеттіліктің (кәміл құқықтық тұлғаның құқықтар мен міндеттерін өзгерту, яғни жасасу, беру және т.б. қабілетінің) алғы шарты болғандықтан, халықаралық ұйымның өз атынан халықаралық шарттарға қол қоюы үшін қажетті шарт болып табылады. “Заңды тұлға” термині мағыналық тұрғыдан екіұшты болуы мүмкін, өйткені ол көбінесе тек адам емес заңды субъектілерге қатысты терминдердің синонимі ретінде қолданылады, әсіресе “табиғи тұлғаға” қарама-қарсы қолданылады.

Заңды тұлғалар

Жасанды тұлға, заңды тұлға немесе құқықтық тұлға – заң бойынша тұлға мәртебесіне ие деп есептелетін тірі емес нысанның сипаттамасы. Заңды немесе жасанды тұлға (persona ficta; сондай-ақ құқықтық тұлға) заңды атауы бар және заңды тұлғаларға ұқсас белгілі бір құқықтарға, қорғауға, артықшылықтарға, міндеттерге және жауапкершілікке ие. Құқықтық тұлға ұғымы – негізгі құқықтық ой-шағылыс. Ол заң философиясына қатысты, себебі корпорацияға қатысты заңдарға (корпоративтік құқық) өте маңызды. Құқықтық тұлға біреу немесе бірнеше жеке тұлғаларға (universitas personarum) заңды мақсаттар үшін біртұтас нысан (корпоративтік орган) ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді. Көптеген юрисдикцияларда жасанды тұлға осы құқықтық тұлғаның жеке мүшелерінен (мысалы, акциялармен шектелген компанияда, оның акционерлерінен) заң бойынша бөлек қаралуын қамтамасыз етеді. Олар сотқа жүгіне алады, сотталуға жатады, келісімшарттар жасасады, қарыз алады және мүлікке ие болады. Заңды тұлғаға ие нысандарға салық төлеу сияқты белгілі бір заңдық міндеттемелер де жүктелуі мүмкін. Заңды тұлға болып табылатын ұйым өз мүшелерін жеке жауапкершіліктен қорғай алады. Кейбір ортақ құқық юрисдикцияларында корпорация жиынтығы (мысалы, бірнеше мүшеден тұратын компания) мен корпорация жалғыз тұлғасы арасында айырмашылық жасалады, бұл лауазымға ие жеке тұлғадан бөлек құқықтық тұлға болып табылатын мемлекеттік лауазым (осы нысандардың жеке құқықтық тұлғасы бар). Тарихи тұрғыдан алғанда, корпорациялардың көп бөлігі діни сипатта болған (мысалы, Кентербери архиепископының кеңсесі корпорация болып табылады), бірақ қазіргі кезде көптеген басқа мемлекеттік лауазымдар да корпорациялардың жалғыз тұлғасы ретінде құрылған. Құқықтық тұлға ұғымы абсолютті емес. "Корпоративтік пердені бұзу" дегеніміз компанияның әрекетіне немесе шешіміне қатысатын агенттер ретінде әрекет ететін жеке тұлғаларды қарастыруды білдіреді; бұл корпорацияның немесе акционерлік қоғамның құқықтары мен міндеттері сол корпорацияның мүшелерінің немесе директорларының құқықтары мен міндеттемелері ретінде қаралатын заңдық шешімге әкелуі мүмкін. Құқықтық тұлға ұғымы қазіргі кезде Батыс құқығында, сондай-ақ ортақ құқық және азаматтық құқық елдерінде маңызды орын алады, бірақ ол басқа да барлық құқықтық жүйелерде кездеседі. Егемен мемлекеттер құқықтық тұлғалар болып табылады. Халықаралық құқықтық жүйеде әртүрлі ұйымдар құқықтық тұлғаға ие. Бұларға үкіметаралық ұйымдар (Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропа Кеңесі) және кейбір басқа халықаралық ұйымдар (соның ішінде діни орден – Мальтаның егемендік әскери ордені) кіреді. Еуропалық Одақ (ЕО) 2009 жылдың 1 желтоқсанында Лиссабон шартының күшіне енгеннен бастап құқықтық тұлға болып табылады. Еуропалық Одақтың Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға (ЕАҚК) қосылуы үшін оның құқықтық тұлға болуы қажет. Алайда 2014 жылы ЕО Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың шешімдеріне бағынбауды шешті. Кейбір құқықтық жүйелерде ғибадатханалар жеке құқықтық тұлға болып табылады. Ухангуй өзені Жаңа Зеландия заңына сәйкес 2017 жылдың наурызында құқықтық тұлға болып танылды, өйткені Ухангуй Маори тайпасы өзенді өздерінің ата-бабасы деп санайды. Сонымен қатар, 2017 жылдың наурызында Уттаракхандтың Жоғарғы соты Ганг өзенін құқықтық "адам" деп жариялады, бұл бір газеттің айтуынша, "залалданған сулы өзендерді тазартуға көмектеседі". 2017 жылдың 6 сәуірінен бастап Үндістан газеттерінде бұл шешімді жүзеге асыру қиын деп түсіндірілді, сарапшылар дереу пайда көре алмайды, бұл шешім "ойынды өзгерте алмайды", сарапшылар "кейбір іс-қимылдар күдікті" деп санайды және "шешім басқаларды (Уттаракхандтан тыс штаттарда) тыңдамай әрекет еткен жағдайда кемшілікке ұшырайды". 2017 жылдың шілдесінде Үндістанның Жоғарғы соты Уттаракхандтың жоғары сотының шешімін жоққа шығарды. Барлық ұйымдар құқықтық тұлға болып табылмайды. Мысалы, корпорацияның, заң шығарушы органның немесе мемлекеттік органның директорлар кеңесі, әдетте, құқықтық тұлғалар емес, өйткені олар корпорациядан немесе саяси органнан тәуелсіз құқықтық құқықтарды жүзеге асыру мүмкіндігі жоқ.

Тарих

Адамдар ұйымдарының заңды тұлғалық ұғымы, кем дегенде, ежелгі Римге дейін бар: Рим құқығы бойынша түрлі коллегиялық институттар түрлі артықшылықтарға ие болды. Бұл доктринаны Рим папасы Иннокентий IV-ке жатқызады, ол кем дегенде латын тілінде persona ficta деп аталатын идеяны таратуға көмектескен секілді. Канондық құқықта persona ficta доктринасы монастырларға монахтардан тәуелсіз заңды мәртебеге ие болуға мүмкіндік берді, бұл монахтар жеке кедейлікке серт бергенімен, мұндай ұйымдардың инфрақұрылымдық қажеттіліктерін қанағаттандырудағы қиындықтарды жеңілдетті. Бұл сондай-ақ, ойдан шығарылған тұлға ретінде монастырь жаны жоқ болғандықтан, оны қылмыстық құқық бойынша кінәлі деп тануға болмайтын, бұл ұйымды шарттан тыс міндеттемелерден қорғады. Осылайша, жауапкершілік ұйымның ішінде әрекет ететін адамдарға ауыстырылды, ал ұйымның өзі қорғалды, себебі адамдар жан иесі деп есептелді, сондықтан абайсыздыққа ұшырауы мүмкін және шіркеуден шығарылуы мүмкін еді. Ортақ құқық жүйесінде тек жеке тұлға ғана заңды құқықтарға ие бола алады. Олардың жұмыс істеуіне мүмкіндік беру үшін корпорацияның заңды тұлғасы құрылды, ол бес заңды құқықты қамтиды: ортақ қазына немесе сандыққа құқық (мүлікке иелік ету құқығын қоса алғанда), корпоративтік мөрге құқық (яғни келісімшарттар жасау және қол қою құқығы), сотқа шағымдану және сотталу құқығы (келісімшарттарды орындау үшін), агенттерді (қызметкерлерді) жалдау құқығы және жарғылар қабылдау құқығы (өзін-өзі басқару). 19 ғасырдан бері заңды тұлға ұғымы оны мемлекеттің азаматы, тұрғыны немесе мекенжайы ретінде қарастыруға дейін кеңейтілді (әдетте жеке юрисдикция мақсатында). Louisville, C. & C. R. Co. v. Letson, 2 How. 497, 558, 11 L. Ed. 353 (1844) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты осы іс бойынша корпорацияның «оны құрған штаттың азаматы ретінде қарауға қабілетті, тіпті жеке тұлға сияқты» деп шешті. Он жылдан кейін олар Летсонның нәтижесін растады, бірақ корпоративтік атауды қолданатын және оған берілген өкілеттіктерді жүзеге асыратын адамдар корпорацияның құрылған штатының азаматтары деп есептелуі керек деген біршама басқаша теория бойынша. Marshall v. Baltimore & Ohio R. Co., 16 How. 314, 329, 14 L. Ed. 953 (1854). Бұл ұғымдар заңмен бекітілді, өйткені АҚШ-тың юрисдикциялық заңдары корпорациялардың мекенжайын нақты анықтайды.

Америкалық үлгілер

АҚШ-тың «Купер Корпорациясы» ісінде (1941) сот Құрама Штаттар үкіметінің заңды тұлға ретінде Шерман заңы бойынша сотқа шағымдануға құқығы бар екенін анықтады. Заңның 7-бабында шағымдану құқығы тек жеке тұлғаларға берілген. Шина бағасын көтеру үшін заңсыз сөз байласып, келісім жасады деген айыппен сотқа тартылған корпоративтік жауапкер, АҚШ үкіметінің заңды күшін қолдануға құқығы жоқ деп мәлімдеді, себебі үкімет адам емес. Сот «адам» терминіне АҚШ үкіметі де кіретінін анықтады және келісім жасаған корпорацияларға қарсы іс жүргізуге рұқсат берді. «Кук округіне қарсы АҚШ, Чандлердің өкілі» (2003) ісінде округтің «кәндей-дақ адам болса да» мемлекеттен ғылыми-зерттеу қаражатын заңсыз алуға тыйым салатын заңды бұзғаны үшін айыптау тағылды. Округ 5 миллион долларлық грант алды, бірақ оны адамдарға қатысты тиісті емес сынақтар жүргізуге жұмсады. Округ әкімшілігі өзі жеке тұлға емес екенін дәлелдеді. Сот округтің заңды тұлға ретінде заң бойынша жауапкершілікке тартылуы мүмкін екенін анықтады. «Роуландқа қарсы Калифорниялық ерлер колониясы, ІІ бөлім ерлер кеңесі» (1993) ісінде сот заңды тұлғаларға белгілі бір құқықтарды беруден бас тартты. Түрмедегілер қауымдастығы сотқа «form pauperis» (мүсіліктік жағдайда) түрінде жүгінуге тырысты. Соттың пікірінше, «form pauperis» бойынша сотқа шағымдану құқығы тек жеке тұлғаларға ғана тиесілі, заңды тұлғаларға емес.

Үндістан

Үндістан заңдарында "заңды тұлға" екі түрге бөлінеді: адамдар және адам емес, бірақ заңмен адамдармен тең заңды құқықтарға ие болған белгілі бір ұйымдар. Заң бойынша "заңды тұлға" мәртебесі алған адам емес ұйымдардың "құқықтары мен оған сай міндеттері бар; олар сотқа жүгіне алады және сотқа шақырыла алады, мүлікке ие болады және оны беруге құқылы". Бұл адам емес ұйымдар "дауыссыз" болғандықтан, олар өздерінің заңды құқықтарын қорғау және заңды міндеттерін орындау үшін заңды түрде "қамқорлар мен өкілдер арқылы" өкілдік етеді. "Заңды тұлға" мәртебесі берілген нақты адам емес ұйымдарға "корпоративтік тұлға, мемлекеттік орган, қайырымдылық қоғамдары және т.б." жатады, сондай-ақ сенімдік мүлік, құдайлар, храмдар, шіркеулер, мешіттер, ауруханалар, университеттер, колледждер, банктер, теміржолдар, муниципалитеттер және ауылдық кеңестер (грампанчаяттар), өзендер, барлық жануарлар мен құстар кіреді.

Корпоративтік және траст

Корпоративтік мәселелер бойынша сот істерінде акционерлер компанияның қарыздары үшін жауапты емес, бірақ компанияның өзі – "заңды тұлға" ретінде осы қарыздарды өтеуге немесе қарызды өтемегені үшін сотқа берілуге жауапты. Бұл Конституцияның 21-бабында бекітілген – өмір сүру құқығы, жеке бас бостандығы және қадір-қасиетпен өлу құқығы (пассивті эвтаназия). Тағы бір жағдайда, Уттаракханд штатының соты жануарлардың адамдармен бірдей құқықтары бар екенін мәлімдеді. Сиыр контрабандасы ісі бойынша Пәнджаб және Харьяна жоғары соты "құстар мен су жануарларын қоса алғанда, жануарлар әлемінің барлығы" – тірі адамның құқықтары, міндеттері мен жауапкершілігіне ие жеке заңды тұлғаға ие екенін және адамдар жануарлардың әл-ауқаты, ветеринариялық көмек, жем-шөп және баспана нормаларын белгілеген кезде "loco parentis" рөлінде екенін айтты. Мысалы, жануарлар тартатын көлік құралдарында төрттен аспайтын адам болуы керек, ал жүк таситын жануарларға жүк белгіленген лимиттен аспауы керек, және жануарлар көлбеуге жүк көтергенде бұл лимиттер екі есеге дейін төмендетілуі тиіс.

Танымал мәдениет

Гилберт пен Салливанның 1889 жылғы операсының 2-ші актісі, 1-ші сахнасында «Гондольелерде» Джузеппе Палмиери (ағасы Маркомен бірге Баратария патшасы қызметін атқарады) өзінің және ағасының жеке танылуын сұрайды, осылайша олардың әрқайсысы жеке тамақ порциясын ала алады, себебі олардың "екі жеке аштығы бар". Бірақ, оны Сот (құрамына басқа Гондольерилер кіреді) қабылдамайды, өйткені бірлескен билеу – "заңды тұлға, ал заңды тұлға – қадірлі нәрсе".