Кіріспе
Банктен зорлық-зомбылық қолданып ұрлау – банктен ақша ұрлау қылмысы, әсіресе банк қызметкерлері мен клиенттері күш, зорлық-зомбылық немесе зорлық-зомбылықпен қорқытуға ұшыраған кезде. Бұл банк бөлімшесінің немесе кассирдің тонауын білдіреді, ал пойыз, бронекөлік немесе (тарихи) дилижанс сияқты басқа банкке тиесілі мүліктерден емес. АҚШ-та бұл федералдық қылмыс болып саналады. Федералдық Тергеу бюросының Бірыңғай қылмыстық есеп беру бағдарламасына сәйкес, тонау – "бір немесе бірнеше адамның қамқорлығында, күзетінде немесе бақылауындағы кез келген құнды затты күшпен немесе күш қолдану қаупімен немесе зорлық-зомбылықпен қорқыту арқылы алып қою немесе алып қоюға тырысу". Ал бұзу – "қылмыс жасау немесе ұрлық жасау үшін ғимаратқа заңсыз кіру".
Bank robbery is the criminal act of stealing from a bank, specifically while bank employees and customers are subjected to force, violence, or a threat of violence. This refers to robbery of a bank branch or teller, as opposed to other bank owned property, such as a train, armored car, or (historically) stagecoach. It is a federal crime in the United States. According to the Federal Bureau of Investigation's Uniform Crime Reporting Program, robbery is "the taking or attempting to take anything of value from the care, custody, or control of a person or persons by force or threat of force or violence or by putting the victim in fear." By contrast, burglary is "unlawful entry of a structure to commit a felony or theft."
Орны
Банкті тонау қалалар мен елді мекендерде болады. Бұл шоғырлану көбінесе қалалық аймақтарда филиалдардың көп болуымен байланысты, бірақ банк тонауларының саны филиалдар санынан артық. Бұл банкті тонаушылар үшін де, құқық қорғау органдары үшін де тиімді. Қалалық аймақтарда көлік инфрақұрылымы жақсы дамыған, әсіресе банктер сауда орталықтары мен коммерциялық аудандарға жақын орналасқан жерлерде. Мұндай банктер тонаушылар үшін өте тиімді нысана болып табылады, оларға көптеген қашу жолдары ашылады. Құқық қорғау органдары жылдам әрекет ету мүмкіндігіне ие, ал банкті тонаушыны қылмыс орнында немесе жақын маңда ұстау ықтималдығы басқа қылмыстарға қарағанда жоғары. Өйткені көптеген банк тонаулары туралы қылмыс орын алған кезде дереу хабар беріледі, көбінесе күндіз болады, көп куәгерлер болады және заманауи технологияның арқасында дереу таратылатын және жергілікті ауданда іздеу жұмыстарын жүргізу үшін қолданылатын фотосуреттер түсіріледі. Осының салдарынан көптеген банкті тонаушылар сол күні ұсталады. Банкті тонау қылмыстарының ашылу көрсеткіші шамамен 60% құрайды, бұл барлық қылмыстардың ішінде ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Қылмыстың қалалық жерде орналасуы, сондай-ақ, қайталану көрсеткішіне әсер етеді, яғни қылмыс құрбаны бастапқы қылмыстың қайталануына қаншалықты тез ұшырайтынын көрсетеді. Ішкі істер министрлігі жүргізген зерттеуде Англияда тоналған банктердің үштен бірі үш ай ішінде қайта тоналса, Флорида штатының Таллахасси қаласында тоналған банктердің төрттен бірі бір апта ішінде, ал жартысынан астамы бір ай ішінде қайта тоналыпты.
Сипаттамалары
Австралиялық криминология институты төрт жыл бойы банк тонаулардың тенденциясын талдады. 1998 жылдың қаңтарынан 2002 жылдың мамырына дейінгі 808 банк тонау оқиғасының ішінде, тонауға қатысқан қылмыскерлердің саны тіркелген жағдайларда, 55% жалғыз тонаушылармен, 25% жұптармен, ал 20% үш немесе одан да көп тонаушылармен жасалған. Қарусыз қылмыскерлер тонаулардың 28% құрады, құрбандарға ең аз жарақаттар тигізді (барлық құрбандардың жарақаттарының бір пайызы), банк қызметкерлерін қорқыту үшін жазбаша хабарды жиі пайдаланды (өз тонауларының 46% -ы), және тонау әрекеттерінде ең көп сәтсіздікке ұшырады (33% сәтсіздік). Қарусыз топтар құрбандарға ең көп жарақаттар тигізді (51%) және тонау әрекеттерінде ең аз сәтсіздікке ұшырады (6% сәтсіздік). Қарулы тонаушылар қарусыз тонаушыларға қарағанда жиі маскировка қолданды, олардың ішінде қарулы жұптар ең көп маскировка жасады (59%). Қылмыстық статистика туралы анықтамалыққа сәйкес, АҚШ-тағы банк тонаулардың шамамен екі пайызында жарақаттар орын алады және бір пайыздан кем жағдайда өлім тіркеледі. Медиада жиі көрсетілетін, зорлық-зомбылықпен жасалған банк тонаулар сирек кездеседі. Бүгінгі күні болатын банк тонаулардың көп бөлігі «хабарлама арқылы тонау» деп аталады. Бұл әдетте кассирге ақша талап етілген жазбаны беру арқылы жасалады. Мақсаты – мүмкіндігінше аз назар аудару. Көп жағдайларда банктегі басқа клиенттер тонау туралы хабарсыз болады. Банктердің стандартты саясаты – зорлық-зомбылықтан мүмкіндігінше аулақ болу, сондықтан олар әдетте ақшаны береді және тонаушының талаптарын орындауға тырысады. Тонаушы әдетте қолма-қол ақшаны алып қашады, бірақ көлемі аз болады. Британдық банкирлер қауымдастығының мәліметтері бойынша, 2007 жылы Ұлыбританияда 106 тонау әрекеті жасалды немесе сәтті орындалды, оларға орташа есеппен 1,6 адам қатысты. Әрекеттердің үштен бірі сәтсіз аяқталды, ал сәтті әрекеттерден алынған орташа табыс 46 600 АҚШ долларына тең болды. Дегенмен, сәттіліктердің 20% кейін тонаушылардың қамауға алынуына байланысты сәтсіздікке ұшырады.
Федералды жарғы
Федералдық заң бойынша, АҚШ-та банкті тонау негізінен 18 U.S.C. § 2113 бабындағы банкті тонау туралы заңмен анықталып, қылмыстық жазаланады.
Алғашқы мысалдар
The New York Times және Saturday Evening Post газеттерінде жазылғандай, АҚШ-тағы алғашқы банк тонауы 1831 жылдың наурыз айында болды (The Times газетінде 19-ы, Post газетінде 20-сы). Джеймс Хониман мен Уильям Мюррей есімді екі адам жалған кілттерді пайдаланып Нью-Йорк қалалық банкіне кірді. Бұл оларға банктік ақшаның 245 000 долларынан астамын алып қашуға мүмкіндік берді. The Times газетінің хабарлауынша, бұл тонау ма, әлде қарақшылық ма екені әлі де нақты белгілі емес. Кейіннен The Post бұл мәлімдемені түзетті, себебі 1798 жылы Карпентерс-холлдағы Пенсильвания банкінен 162 821 доллар тоналып кеткенін білді. Карпентерс-холлдағы қарақшылық техникалық түрде тонау болып есептелмеуі мүмкін, себебі күш қолданудың белгілері болмаған және қарақшыда кілт болған болуы мүмкін. 1828 жылдың 14 қыркүйегінде бес адам Сиднейдегі Джордж көшесіндегі канализация арнасынан туннель қазып, Австралия банкінің қазынасынан шамамен 14 000 фунт стерлинг ұрлап кетті. Бұл Австралиядағы алғашқы банк тонауы және Австралия тарихындағы ең ірі тонау деп есептеледі. 1863 жылдың 15 желтоқсанында пошта шебері Эдвард Грин Массачусетс штатының Малден қаласындағы Плезант көшесіндегі Бірінші Ұлттық банкке кіріп, 17 жасар бухгалтер Фрэнк Конверсті атып, үлкен банкноттармен 3000 доллар, кішкентай банкноттармен 2000 доллар ұрлады. Банк директорлары кісі өлтірушіні ұстағанға 6000 доллар сыйақы ұсынды. Бұл АҚШ тарихындағы қарулы банк тонауынан туған алғашқы өлім жағдайы деп танылды. 1907 жылдың маусымында Ресей империясында болған 1907 жылғы Тифлис банкінің тонауы салдарынан 40 адам қаза тауып, 50 адам жарақаттанды, ал большевиктер Владимир Ленин мен Иосиф Сталинның қатысуымен 341 000 рубльді (шамамен 2018 жылғы 3,96 миллион АҚШ доллары) "иеленді". Даниядағы алғашқы банк тонауы 1913 жылдың 18 тамызында Копенгагендегі Østerbro ауданындағы København og Omegn үнем банкінде болды. Даниялық сатушы Линдорф Ларсен және неміс машинист Гютиг есімді екі адам револьвермен қаруланып, 9000 даниялық кронамен қашып кетті. Гютиг 30 тамызда тұтқындалды, ал Линдорф Ларсен полициядан қашқаннан кейін өз-өзіне қол жұмсады.
Америка шекарасындағы банк тонау
Банкті тонау көбінесе американдық Ескі Батыспен байланысты, себебі бірнеше әйгілі мысалдар мен көркем әдебиетте бейнеленген. Экономикалық білім беру қоры (FEE) өз зерттеулерінде Батыстағы банк тонау көрінісін көбінесе миф деп тапты, 1859 мен 1900 жылдар аралығында 15 шекаралық штатта 10 нақты банк тонауды анықтады. Grunge.com FEE-нің зерттеуі көптеген штаттар мен Конгресс кітапханасы тарихи газеттерді онлайн жариялай бастағаннан кейін жүргізілгенін, ал Ескі Батыстағы банк тонаулар әлі де сирек болғанымен, бұрынғы бағалаулардан әлдеқайда көп болғанын атап өтті. 1866 жылдың 13 ақпанында Джеймс Янгер тобының мүшелері деп саналатын бірнеше адам Миссури штатының Либерти қаласындағы Клей округінің үнемдеу қауымдастығын тонап, 17 жасар студент Джордж Клиффорд "Жолли" Уайморды атып өлтірді және 60 000 доллармен қашып кетті. Бұл АҚШ-тағы бейбіт уақыттағы алғашқы сәттілі күндізгі банк тонауы болды. Алдыңғы тонаулар, мысалы, бір жылдан астам бұрын Вермонт штатының Сент-Олбанс қаласындағы банктерде Конфедерация әскерлері жасаған, кейбір тарихшылар оны тонау емес, соғыс әрекеттері деп санайды.
Қашу машинасының алғашқы қолданылуы
1909 жылдың 29 тамызындағы "The Rich Hill Tribune" газетінің бірінші бетінде "Моторлы көлікте банкті тонаушылар" деген тақырыпта хабар жарияланды. Оған сәйкес, екі тонаушы қолдан жасалған мылтықпен Санта-Кларадағы "Valley" банкін 7000 долларға қарақылдады. Олар кейін жалға алған автомобиль көлігімен қашып, полиция және азаматтардан құралған, сондай-ақ автомобильдерде болған топтардың қуалауына түсті, нәтижесінде олар ұсталды. 1911 жылдың 21 желтоқсанында "Бонно" тобының екі қарулы адамы Париждегі "Сосье-Женерал" банкінің филиалының сыртында банк хабаршысын тоқтатып, оның банкке жеткізіп бара жатқан шамамен бес мың фунт стерлинг сомасындағы ақшасын ұрлады және ұрланған көлікпен қашып кетті. Бұл банкті тонау кезінде алғаш рет қашып құтылуға арналған автомобильдің табысты қолданылған жағдайы болды.
Тікұшақтың алғашқы қолданылуы
1984 жылдың 16 ақпанында Луизиана штатының Лисвилл қаласындағы "Саудагерлер мен фермерлер банкі және траст компаниясынан" 160 000 доллардан астам ақша ұрланды, бұл үшін ұрланған қашқыш тікұшақ пайдаланылды.
Ұлы депрессия дәуірі мен "Халық жауы"
1920-1930 жылдары АҚШ-та банкті тонау қылмыстары күрт өсті. Бұл Федералдық тергеу бюросының (ФБР) құрылуына және ірі іздеп отырған қылмыскерлерді "Халық жауы" деп белгілеуге себеп болды. Осы кезеңде Диллингер тобы, Барроу тобы (1932–1934), және Баркер–Карпис тобы сияқты танымал топтар пайда болды. Басқа да әйгілі "халық жауларының" ішінде "Сұлу жігіт Флойд" (1934 жылы №1 "Халық жауы") және "Машиналық мылтық Келли" болды.
Банкті тонаушыны тұтқындау үшін камералық бейнелерді алғаш рет қолданған
1957 жылы Кливлендтегі Сент-Клэр жинақ және несие банкіне орнатылған қауіпсіздік камералары банкті тоналағандарды ұстап алу және тану үшін қолданылған алғашқы бейнежазбаны түсірді. Тонау 12 сәуірде болды, онда 24 жастағы ер адам кассирге тапаншаны бағыттап, оның әріптесі, 18 жастағы әйел, 2000 доллардан астам ақшаны сөмкеге салды. Үшінші әріптес қашқан көлікті жүргізді. Үшеуі де тонаудың бейнежазбасы ұлттық жаңалықтарда көрсетілгеннен кейін ұсталды.
Стокгольм синдромы
1973 жылы Швецияның Стокгольм қаласындағы Норрмалмсторг тонауы кезінде төрт адам кепілге алынды. Босатылғаннан кейін кепілге алынғандар ұстаушыларын қорғап, оларға қарсы куәлік беруден бас тартты. Бұл жайтқа академиялық қызығушылық туды, осыдан кейін Стокгольм синдромы деп аталатын құбылысқа қатысты зерттеулер жүргізілді. Стокгольм синдромында кепілге алынған адамдар, өмір сақтау стратегиясы ретінде, тұтқындалу кезінде парадоксальды түрде өз ұстаушыларымен ынтымақтастық байланыс орнатады. Стокгольм синдромының жағдай ретіндегі заңдылығы күмәнді болғандықтан, ол "тартысқа түскен ауру" деп есептеледі.
Банкті тонаушылардың тарихы
Джордж Леонидас Лесли (1842 – 4 маусым 1878) АҚШ-та 1869 жылдан 1878 жылға дейін банктік тонаудың 80%-ына қатысты. Ол Манхэттендегі жинақ банкін тонауға қатысты. Джесси Джеймс (5 қыркүйек 1847 – 3 сәуір 1882) – американдық тарихтың ең танымал банктік тонаушыларының бірі. Нед Келли (1854 жылдың желтоқсаны – 11 қараша 1880), австралиялық бұзғын және халық батыры, Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльсте бірнеше банкті тонады. Герман Ламм (19 сәуір 1890 – 16 желтоқсан 1930) – Джон Диллинджер сияқты кейінгілер көп қолданған күзет және жоспарлау әдістерін, мысалы, банктерді зерделеу және қашу жолдарының картасын жасауды ойлап тапқан алғашқы «заманауи» банк тонаушы. Бонни Паркер мен Клайд Барроу, «Бонни мен Клайд» (белсенділік ақпан 1932 – мамыр 1934) ретінде танымал, Ұлы депрессия кезінде өздерінің серіктері Барроу тобымен бірге қылмыстық іс-қимылдар жасаған американдық жұп болды. Олар жас және еркін жүретін жұп ретінде көпшіліктің назарын өзіне тартты. Олардың тобымен бірге, олар тек он банкті тонады, көбінесе 80 доллардан да аз ақша алып қашты. Соңында олар Луизиана штатының Бьенвилл округінің сыртындағы жол жиегінде Техас және Луизиана заңгерлерінің тобымен кездесіп, қаза тапты. Джон Диллинджер (22 маусым 1903 – 22 шілде 1934) АҚШ-тың орталық-батыс штаттарындағы банктерді тонады. Кейбіреулер оны қауіпті қылмыскер деп есептесе, ал енді біреулер оны қазіргі Робин Гуд ретінде құрметтеді. Ол соңғы беделін (және «Jackrabbit» лақап атын) банк тонау кезінде жасаған әдемі қимылдары үшін алды, мысалы, үстелден секіріп өту (мұндай қимылды ол кинодан көшірген деген болжам бар) және полициядан көптеген қашулар. 1934 жылдың 22 шілдесінде ФБР агенттері Диллинджерді Чикаго, Иллинойс штатындағы кинотеатрдың сыртындағы далада қоршап алды, онда бірнеше агент оны атып өлтірді. Джордж «Baby Face» Нельсон (6 желтоқсан 1908 – 27 қараша 1934) – банк тонаушы және Джон Диллинджердің бұрынғы серіктесі. Ол қызмет барысында ФБР агенттерін өлтіргендердің ішінде ең көбін өлтіргенімен танымал. Ол Чикагоның сыртында «Баррингтон шайқасы» деп аталған атыс кезінде қаза тапты. Эдвин Алонзо Бойд (2 сәуір 1914 – 17 мамыр 2002) – канадалық банк тонаушы және Торонто тарихындағы ең ірі тонауды қоса алғанда, бірнеше тонауды жасаған Бойд тобының басшысы. Кларенс Энглин және оның інісі Джон Энглин, Алькатраздан қашқан әйгілі қылмыскерлер, Алабама штатындағы банкті тонады. ХХ ғасырдың басында Уилли Саттоннан (30 маусым 1901 – 2 қараша 1980) неге банктерді тонағанын сұрағанда, ол: «Себебі сол жерде ақша бар» деп жауап бергені айтылады. Шындығында, бұл сөзді сұхбаттасушы әңгімеге қызығу үшін ойлап тапқан. Алайда, Саттон бұл мәлімдемені өзінің дәрігеріне жазып, қол қойған, сондықтан белгілі бір дәрежеде бұл дұрыс.
Алдын алу
1920 жылдары американдық банктер қауіпсіздік сақтандыру жүйелерін және бетонмен күшейтілген, жарылысқа төзімді сейфтерді қосты. Қазіргі заманғы банктерде қозғалыс сенсоры, жоғары ажыратымды түсті қауіпсіздік камералары, уақытпен құлыпталған ауыр сейф есіктері, үнсіз дабылдар, жарылатын бояу пакеттері, жемқорлық ақшасы және GPS ізімдеу құрылғылары сияқты заманауи қауіпсіздік шаралары қолданылады. Кейбір банктер осы қорғанысты қарулы немесе қарусыз күзетшілермен күшейтеді. Бүгінгі биометриялық технологиялар ең тәжірибелі хакерлер мен кодты бұзушылар үшін де зорлықсыз түрде қол жеткізуді дерлік мүмкін емес етеді. Заманауи сейфтер мен сақтау орындары да соншалықты нығайтылған, оларды жарылу үшін қажетті жарылғыш заттардың мөлшері сырттан назар аударуы мүмкін, ал ғимаратты құлауға дейін зақымдау қаупі бар. Кез келген сейфтің немесе сақтау орнының қауіпсіздігіне қарамастан, оны ашу және жабу үшін біреудің қатысуы қажет. Қарақшылар сейф пен сақтау орнының қауіпсіздік мүмкіндіктерін айналып өту үшін көбінесе банк менеджерін ұрлайды, бірақ бұл әрқашан сәтті бола бермейді, себебі банктер көбінесе менеджердің сейфті ашу мүмкіндігін жояды. Полиция банкті тонаушыларды ұстау үшін арнайы жасақтар сияқты жаңа құралдарға ие. Сот-медициналық сараптама әдістері де жақсарды; егер банкті тонаушы оқ атса, полиция баллистикалық іздерді пайдаланып, оқты нақты қаруға анықтай алады. BBC деректі фильмінде Мартин Кемп банкті тонау кезінде Uzi-дің тиімділігі туралы сұрақ қойғанда, қару-жарақ оқытушысы әзілдеп: "Бұл сізді айыптау үшін алпыс төрт дәлел болар еді" деді. Ұлыбритания, Австралия және Жаңа Зеландияда қолға қару алу қиын болғандықтан, қарақшылыққа қолданылатын сауытты мылтық оңай жасырылады, бірақ аса тиімді емес. Банкті тонаушы бірінші рет ұсталмауы мүмкін, бірақ тонауды жалғастырса, ұсталуы әбден мүмкін. Аз ғана қылмыскерлер банкті тонау арқылы ұзақ мерзімді табыс таба алады. Банкті тонау осы күнге дейін жиі кездеседі және кейде сәтті аяқталады, бірақ көптеген банкті тонаушылар ақыры ұсталып, сотталды. Федералдық Тергеу бюросының мәліметтеріне сәйкес, 2001 жылы I санаттағы ауыр қылмыстар арасында банкті тонау үшін ұсталғандардың саны кісі өлтіруден кейін екінші орында тұрды. Бүгінде ұйымдасқан қылмыс топтарының көпшілігі ақша табу үшін басқа жолдарды пайдаланады, мысалы, қорқыту, есірткі сату, құмар ойындар, жезөкшелік, қарыз беру, жеке басты ұрлау, интернетте алдау және фишинг. АҚШ-та банкті тонаудың қылмыскерлер үшін тартымсыз болуының тағы бір себебі – оған қатысты қатаң жазалау шаралары. АҚШ Федералдық Жазалау Нұсқаулықтары банкті тонау үшін ұзақ мерзімді түрме жазасын көздейді, бұл көбінесе қару қолдану немесе алып жүру, бұрынғы қылмыстық айыптамалар және федералды түрме жүйесінен шартты түрде босатудың болмауы арқылы күшейтіледі. Кез келген ұрлық сияқты, банкті тонау да зорлық-зомбылық қылмысы болып табылады, сондықтан түрме әкімшілігі банкті тонаушыларды қатаң күзетілетін мекемелерге орналастырады.
Фильмде
Банкті тонау көбінесе көптеген тонау фильмдерінің басты сюжеті болып табылады. Осы фильмдердің кейбіреулері тарихи банкті тонаушылардың өміріне негізделген, мысалы, "Бонни мен Клайд" (1967), "Буч Кэссиди және Санданс Кид" (1969), "Ньютон жігіттері" (1998) және "Қоғамдық жаулар" (2009) (Джон Диллинджердің өміріне негізделген). "Иттің күні" (1975), "Оны тоқтату" (1996) және "Банк жұмысы" (2008) фильмдері шын мәнінде болған банкті тонау оқиғаларына негізделген. Басқа да көзге түсетін, бірақ ойдан шығарылған мысалдарға "Point Break" (1991), "Heat" (1995), "Henry's Crime" (2010) және "The Town" (2010) жатады. "The Town" фильмінде банкті тонау Бостон қаласының Шарлстаун ауданының тұрғындары үшін өмірдің бір бөлігі ретінде бейнеленген. Дегенмен, бұл әсіресе көрсетілген және Шарлстаун тұрғындары оны фильм түсірілген кезден бастап ескірген деп санайды. 2000 жылдардың басына дейін Шарлстаун тонаумен қатар, басқа да пайдалы қылмыстармен айналысатын қылмыскерлерге әйгілі болды.