Кіріспе

Солтүстік Ирландия полициясы жөніндегі тәуелсіз комиссия 1998 жылы Белфаст келісімінің бір бөлігі ретінде құрылды, бұл Солтүстік Ирландиядағы бейбіт процесте маңызды қадам болуы тиіс еді. Консервативті саясаткер және Гонконгтың соңғы губернаторы Крис Паттен (кейін Барнстың лорды Паттені) төрағалық еткен комиссия «Паттен комиссиясы» деп кеңінен танылды және 1999 жылы «Паттен баяндамасы» деп аталған баяндама жариялады. Комиссия құрамына Морис Хейс, Питер Смит, Кэтлин О’Тул, Джеральд В. Линч, сэр Джон Смит, Люси Вудс және профессор Клиффорд Ширинг кірді. Комиссия хатшысы Боб Пирс болды, ол осы баяндаманы дайындады.

Құрылымның сипаттамасы

Белфаст келісімінде белгіленген міндеттерге сәйкес, Комиссия Солтүстік Ирландиядағы полиция жұмысын зерттеуге, кең ауқымда консультациялар жүргізуге және болашақ полиция құрылымы мен ұйымдастырылуына, оның ішінде полиция құрамына, қабылдауға, оқытуға, мәдениетіне, құндылықтарына және рәміздеріне қатысты ұсыныстар дайындауға міндеттелді. Ұсыныстардың мақсаты – тиімді, қоғамдық қауыммен өзара іс-қимылға негізделген, Garda Síochána және басқа полиция органдарымен ынтымақтасатын, сондай-ақ заңға және қызмет ететін қоғамға жауапты болатын полиция қызметін құру еді.

Тиімділігі

Есептегі ұсыныстар 2000 жылғы Полиция (Солтүстік Ирландия) және 2003 жылғы Полиция (Солтүстік Ирландия) заңдарымен ішінара іске асырылды. Солтүстік Ирландия сайлаушыларының төрттен бірін ұсынып тұратын «Синн Фэйн» партиясы Паттен ұсыныстары толық орындалғанша жаңа күшті мақұлдаудан бас тартты, бірақ 2007 жылы осы күшке қолдау көрсетіп дауыс берді және қазір Солтүстік Ирландия полициялық кеңесінде өкілдік етеді. RUC атауын Солтүстік Ирландия полиция қызметі деп өзгерту туралы ұсыныс, оның орнына Полиция қызметі Солтүстік Ирландия деп өзгертілді. Гейл спорты қауымдастығының съезі 21-ші қағиданы (Британ армиясы мен Корольдік Ольстер полициясының мүшелеріне гейл ойындарын ойнауға тыйым салу) жойды, алайда осыған дауыс бергендердің басым бөлігі Республикадан келді (Керри, Каван және Монаган округтері бұл қағиданы жоюға қарсы дауыс берді). Солтүстік Ирландиядағы алты қауымдастықтың ішінде тек Даун округі ғана оны жоюға қолдау көрсетті.

Оңтайлы іс-қимыл шаралары

Солтүстік Ирландияда оң әрекет шаралары белгілі бір топтың бастан кешкен теңсіздіктерін жоюға бағытталған алдын ала шараларды білдіреді. Теңдік сараптамасы демократиялық қоғамдағы теңдік мақсатын былай анықтайды: «Тең қоғам тең, нақты бостандықты қорғайды және дамытады, сондай-ақ адамдардың не істей алатыны мен қандай болуға болатынына шектеу қоятын кедергілерді жояды». Солтүстік Ирландияда (СИ) оң әрекет шараларының алғы шарты – «қақтығыстардың трица жылға созылуы, бұл римдік католиктер мен протестанттар қауымдары арасындағы терең жарықтар мен күдіктерді одан әрі күшейтті». Екі халықтың үстемдігін мойындау дискриминацияға қарсы заңнамада белсенді шаралар қабылдануына әкелді.

Солтүстік Ирландиядағы полиция қызметі

Теңдікті қамтамасыз етудің белсенді шараларының іздері 1976 жылғы «Әділ жұмыспен қамту туралы» заңға (NI) барып жетеді. Бұл заң протестант және римдік-католик қауымдастықтары арасында жұмыс орнындағы теңдіктің маңыздылығын мойындады. 1989 жылғы түзету жұмыс берушілерге кемсітушілікке жол бермеу үшін оң міндеттерді жүктеді. Мұндай шаралардың нәтижесінде Солтүстік Ирландияда мүмкіндіктердің теңсіздігін шешу тәсілі Ұлыбританияның қалған бөлігінен «радикалды түрде өзгеше» деп есептеледі. 1998 жылғы Ұлы жұма келісімі Солтүстік Ирландияда полиция қызметін жаңадан бастау және бүкіл қоғамның қолдауын тарта алатын, сондай-ақ сақтай алатын полиция қызметін құру жоспарын ұсынды. Камерон есебінде Корольдік Ольстер полициясында (RUC) 1968 жылғы 5 қазандағы Азаматтық құқықтар науқанынан туындаған, теледидарда көрсетілген тәртіпсіздік сияқты құқық бұзушылықтар оның протестанттық ұйым ретіндегі беделін нығайтқаны анықталды. Солтүстік Ирландия мәселелері жөніндегі комитет «күштің сынға ұшырауы негізді болған немесе болмаған, Солтүстік Ирландиядағы кез келген келісім полиция мәселелерін қамтиды» деп атап өтті. RUC-да оң іс-қимыл бағдарламасы болғанымен, ол көбінесе тиімсіз болды. Деректер көрсетіп тұрғанындай, полиция құрамындағы римдік-католиктердің үлесі 1991 жылы 7,4%-дан жеті жыл өткен соң 8,2%-ға ғана өсті.

Паттеннің есебі

Крис Паттен басқарған Полиция жөніндегі тәуелсіз комиссиядан туындаған қақтығыстан кейінгі шешімге полиция қызметін барынша қамту туралы ұсыныстар кірді. Мақсаты – қызмет көрсететін қоғамын көрсететін полиция күшін құру болды. Полицияның "PSNI" (Солтүстік Ирландия Полиция қызметі) деп қайта аталуы бұрынғы мекемемен байланысты дискриминацияның салдарынан арылуға бағытталған шара еді. Бұл есеп гендерлік теңдік, қоғамдық сананы арттыру және полицияның мәдениеті мен идеологиясын өзгерту бойынша белсенді шараларды қамтитын толық жоспар болды. Басты назар 50:50 рекрутинг шарасына аударылды, онда «қажетті біліктілікке ие үміткерлердің арасынан протестанттар мен католиктер саны тең болуы керек» деп ұсынылды.

Осы уақытша шараны қабылдауда пропорционалды өкілдікке ұмтылу маңызды рөл атқарды (кестеге қараңыз, 12-сурет), сонымен қатар ол қысқа мерзімде нәтиже беруі мүмкін еді. Қазіргі заманғы саяси контексті кеңінен қарастырғанда, бұл шараның Солтүстік Ирландиядағы бейбітшілікті қамтамасыз етудегі ұзақ мерзімді мақсаты бар екені анықталды. Паттен есебінде «Қоғамдық көзқарас туралы сауалнама» нәтижелері келтірілген, онда католиктердің үштен екі бөлігінен астамы католиктердің жеткіліксіз өкілдік еткенін айтса, протестанттардың 60% -тан астамы олармен келісті. Сондай-ақ, есепте демократиялық елде полицияның тиімді болуы үшін, ол қоғамның келісіміне негізделуі тиіс екені атап өтілді. Полицияның заңдылығы мен халықтың сенімін қайта орнату аса маңызды болды. Паттеннің ұсыныстары Мемлекеттік хатшы тарапынан көбінесе қабылданғанымен, уақытша 50:50 рекрутинг шарасы барлық тараптан қолдау таппады. Атап айтқанда, бұл шара одақтас саяси партиялар тарапынан қолдау алмады. Уақытша 50:50 рекрутинг шарасы 2000 жылғы Полиция (Солтүстік Ирландия) заңының қабылдануымен күшіне енді.

Академиялық түсініктеме

Осындай шараларды қолдаушылар, мысалы, Сандра Фредман, оң шараларға қолдау көрсетудің бірнеше артықшылықтары мен негіздемелерін көрсетеді. Фредманның пікірінше, оң шаралар бағдарламалары азшылықтардың қоғамға толық интеграциялануына әкелуі мүмкін, бұл өз кезегінде теңсіздікті азайтуға көмектеседі. Бұл жақсартулар өткендегі кемсітушіліктің теріс әсерлерін жоюға септігін тигізеді. Алайда, Фредман оң шаралардың болашақта теңсіздікті өзгертуге қабілетті екенін де мойындайды. Ол дәстүрлі түрде кемсітілген қауымдастықтағы басқа адамдар үшін үлгі болуын бір артықшылық ретінде атап көрсетеді. Бұл көзқарастың өзгеруіне жол ашып, институционалдық өзгерістерге негіз жасайды. "Лайықтылық принципі" оң шаралардың тиісті ауқымын анықтауда ұзақ жылдар бойы маңызды ұғым болып келді. Сон Хинг, Бобосел және Занна атап өткендей, әдетте лайықтылық принципін қатты қолдайтындар және нәтижелер ең лайықтыларға берілуі керек деп сенетіндер, осы принципти бұзатын оң шаралар бағдарламаларына қарсы шығады. Салли Уокс оң шаралар теңдік принципін бұзатынын, бұл қоғамдық шиеленісті күшейте түсіп, пайда көретін топтарды жамандауға әкелуі мүмкін екенін айтады. Ол сондай-ақ "үлгілі тұлға" аргументінің дұрыстығына күмән келтіреді, себебі олардың лайықтылығының жетіспеуі олардың мәртебесінің заңдылығын жояды, осылайша үлгі ретіндегі оң әсерін күшсіздікке ұшыратады. Бұдан әрі, Уокс оң шаралар азшылықтың ең аз мұқтаж мүшелеріне ғана пайдалы болады, сондықтан негізгі кемшіліктерді жоюға көмектеспейді деп санайды.

Солтүстік Ирландияның полиция қызметіне әсері

1998 жылдың желтоқсанында полиция қызметіндегі католиктердің үлесі 8,3% құрады, бұл 2011 жылдың наурызына қарай 29,7%-ға дейін едәуір өсті. Оуэн Патерсон бұл нәтижені «үлкен өзгеріс» деп бағалап, оны Паттен есебіндегі сынды шешімдік көрсеткіштің жоғарғы шегіне жатқызды. 2014 жылдың тамызында католиктердің үлесі 30,75%-ға жетті. Католиктердің PSNI-ге деген сенімі артып келеді. 2006 жылдың желтоқсанында PSNI-ге сенім білдіргендердің саны 79% болды, ал 2005 жылдың қыркүйегінде бұл көрсеткіш 75% құрады. Бұл көрсеткіш протестанттардың сенім деңгейімен салыстырылады, ол 80% деңгейінде тұрақты болып қалып отыр. Дегенмен, сыншылар кейбір лоялист және республикалық қауымдастықтар арасында халықтың сенімі төмендеп бара жатқандығына назар салады. Соған қарамастан, католиктердің өкілдігінің артуы мен полицияға қолдау көрсетуінің өсуі аясында, басқа қауымдарға, әсіресе протестанттарға жасалған кемсітушілік әсері мойндалды. Солтүстік Ирландия мемлекеттік хатшысы Иан Пирсон «Біздің деректеріміз бойынша, протестант қауымына қатысты кемсітушілікке ұшыраған 440 адам тіркелді» деді. Сонымен қатар, Патрик Ю (Солтүстік Ирландиядағы этникалық азшылықтар жөніндегі кеңестің атқарушы директоры) 50:50 қағидасын католиктер мен «католик емес» деп бөлуі үшін сынға алды, бұл заңнаманың барлық басқа азшылықтарды ескермейтінін, олардың «араға түсіп қалатынын» атап өтті. Алайда, 2014 жылдың тамызына қарай полиция қызметкерлері арасындағы этникалық азшылықтардың үлесі 0,51% құрады, бұл халық санағының деректерімен сәйкес келеді. Солтүстік Ирландиядағы полиция қызметі дамуда және оның тиімділігі Полиция кеңесі тарапынан үнемі қаралып, бағаланып отырады. Мемлекеттік есеп комитетінің есебінде барлық уақытша жұмысшылардың шамамен 40% бұрынғы полиция қызметкерлері екені, ал Паттен есебі бойынша зейнеткерлердің шамамен 20% PSNI-ге уақытша қызметкер ретінде қайта жұмысқа орналасқандығы көрсетілді. Бұл Паттен ұсыныстарының нәтижелерінің сыртқы әсерге ие екеніне қатысты сын тудырды. Саяси ахуал мен полиция қызметінің тығыз байланысын ескере отырып, оң шаралар мен олардың тиімділігі үнемі қаралып, бағаланып отырады. Мүмкін, PSNI құрамының жақсаруы Лондон полициясына этникалық азшылықтардың өкілдігін арттыру үшін оң шаралар қабылдауға түрткі болған болуы мүмкін.