Кіріспе
Бос уақыт қызметі
Демалыс – бос уақытты өткізуге арналған қызмет, ал бос уақыт – ерікті уақыт. "Демалыс үшін бір нәрсе жасау қажеттілігі" адам биологиясы мен психологиясының маңызды бір бөлігі болып табылады. Демалысқа арналған іс-әрекеттер көбінесе ләззат алу, ойын-сауық немесе қуаныш үшін жасалады және олар "көңілді" деп есептеледі.
Этимология
"Рекреация" термині ағылшын тілінде алғаш рет 14 ғасырдың соңында пайда болған сияқты, бастапқыда "ауру адамды жаңарту немесе емдеу" мағынасында қолданылып, латын тілінен (re: "қайта", creare: "жасау, тудыру") туындаған.
Бос уақытты өткізудің алғышарттары
Адамдар уақытын күнделікті тірлік, жұмыс, ұйқы, әлеуметтік міндеттер және демалысқа жұмсайды, соңғысы физиологиялық немесе әлеуметтік қажеттіліктерге бұрынғыдай міндеттемелерден бос болады, бұл демалысқа қажетті алғышарт. Ұзақ өмір сүрумен және көптеген адамдар үшін физикалық және экономикалық жағдайда күш жұмсауға кеткен уақыттың азаюымен демалыс көбейді, бірақ кейбіреулер қазіргі адамдар үшін уақыт қысымы артты деп санайды, себебі олар тым көп міндеттерге бекініпті. Демалыстың маңыздылығының артуына ықпал ететін басқа да факторлар – әулеттік жағдай, халық санының өсуі және демалыс қызметтерінің коммерциялық сипатқа ие болуы. Бір пікір бойынша, демалыс – өмірдің қажеттіліктеріне жұмсалмайтын "бос уақыт", ал екіншісі демалыс – адамдарға күнделікті өмірде жіберіп алған құндылықтар мен шындықтарды қарастыруға және ой елегінен өткізуге мүмкіндік беретін күш, сондықтан жеке даму мен өркениеттің маңызды құралы болып табылады.
Ойын, демалыс және жұмыс
Көңіл көтеруді ойынның жалпы ұғымынан ажырату қиын, бірақ ойын көбінесе балалардың демалыс әрекеттерін білдіреді. Балалар ересектер өмірінің шындығын көрсететін қызметтерді ойнап, еліктей алады. Ойын немесе демалыс әрекеттері артық энергияны шығару немесе оны білдіру жолы болып табылады, бұл энергия жеке және қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыратын, ешқандай мәжбүрлеусіз, әлеуметтік тұрғыдан қабылданатын іс-шараларға бағытталатынын және қатысушыға қанағат пен қуаныш сыйлайтынын көрсетеді. Дәстүрлі көзқарас бойынша, жұмыс көңіл көтеру арқылы қолдалады, себебі көңіл көтеру "батареяны зарядтауға" және жұмыс өнімділігін арттыруға көмектеседі. Жұмыс, әдетте экономикалық қажеттіліктен туындайтын, қоғамға пайдалы және экономикалық жүйеде ұйымдастырылатын әрекет болғанымен, ол сонымен қатар ләззатты да сыйлай алады және ерікті түрде таңдалуы мүмкін, осылайша көңіл көтеру мен жұмыс арасындағы шекараны жояды. Көңіл көтеру саласындағы көптеген әрекеттер біреу үшін жұмыс, ал екіншісі үшін демалыс болып табылады. Уақыт өте келе, демалыс әрекеті жұмысқа, ал жұмыс демалысқа айналуы мүмкін. Мысалы, музыкант үшін музыка ойнау бір кезде кәсіп, ал екінші кезде көңіл көтеру болуы мүмкін. Сол сияқты, ойын математикасы сияқты жағдайларда білім беруді де көңіл көтеруден ажырату қиын болуы мүмкін.
Денсаулық сақтау және демалыс
Көңіл көтерудің денсаулыққа көп пайдасы бар, сондықтан осы әсерді пайдалану үшін терапиялық демалыс әзірленді. Ұлттық терапиялық демалыс сертификаттау кеңесі (NCTRC) – терапиялық демалыс мамандығы бойынша ұлттық деңгейде мойындалған сертификаттау ұйымы. NCTRC сертификатын алған терапиялық демалыс саласының мамандары "Сертификатталған терапиялық демалыс маманы" деп аталады. "Демалыс терапевті" лауазымы АҚШ Еңбек департаментінің "Кәсіптер перспективасы" бағдарламасында көрсетілген. Мұндай терапияны реабилитациялау, жасөспірімдер мен ересектерге арналған психиатриялық емдеу орталықтарында, сондай-ақ қарттарға, мүмкіндігі шектеулі адамдарға немесе созылмалы аурулары бар адамдарға көмек көрсетуде қолданады. Бос уақытта белсенді дене шынықтыру семіздікті азайтуға, остеопороз және қатерлі ісіктердің алдын алуға көмектеседі, әсіресе ерлерде – ішек және простата қатерлі ісіктеріне қарсы, бірақ барлық қатерлі ісіктер де азайтылмайды, себебі табиғатта демалу меланомаға шалдығу қаупін арттырады. Экстремалды ойын-сауық түрлері, әрине, өз қауіптерін де біледі.
Нысандары мен қызметі
Көңіл көтеру – адам өмірінің қажетті бөлігі және жекелеген қызығушылықтармен, сондай-ақ айналағы әлеуметтік ортамен табиғи түрде қалыптасатын көптеген әртүрлі формаларды қамтиды. Өзің жасау (DIY) мінез-құлқы экономикалық пайда, өнімнің қолжетімсіздігі, өнім сапасының жеткіліксіздігі, жекешелендіру қажеттілігі сияқты бұрын нарықтық мотивациялар ретінде жіктелінген, сонымен қатар қолөнершілік, мүмкіндік беру, қауымдастық іздеу, ерекшелік сияқты жеке тұлғаны дамытуға бағытталған түрлі себептермен туындауы мүмкін. Бұл арнайы дағдылар мен білімді талап ететін қолөнерге қатысты болуы мүмкін. Өндірушілер мәдениетінің негізгі қызығушылықтарына үйді жақсарту, электроника, робототехника, 3D-басылым, компьютерлік сандық басқару құралдарын пайдалану сияқты инженерлік бағытталған іс-әрекеттер, сондай-ақ металл өңдеу, ағаш өңдеу және, ең бастысы, оның алдындағы дәстүрлі өнер мен қолөнер сияқты дәстүрлі салалар жатады. Бұл субкультура стандартталған хобби технологияларын қолдану және қайта құруға баса назар аударады, веб-сайттар мен өндірушілерге арналған басылымдарда жарияланған жобаларды қайта пайдалануға ынталандырады. Практикалық дағдыларды үйрену және қолдану, оларды стандарттық жобаларға бейімдеуге ерекше мән беріледі. Сонымен қатар, теңдік және өндірушілер мәдениеті мәселелеріне де көбірек назар аударылуда.
Ойындар
Ойынның кез келген құрылымдалған түрі ойынға айналуы мүмкін. Ойындар кейде таза көңіл көтеру үшін, ал кейде жетістікке немесе ақшалай сыйлық алу үшін ойналады. Оларды жеке, командада немесе онлайн ойнауға болады, көбінесе әуесқойлар ойнайды. Ал кәсіби ойыншылар өз жұмысының бір бөлігі ретінде, көрермендерді ойынмен қуанту үшін ойнайды. Ойындар үстел ойындары, жұмбақтар, компьютерлік немесе бейне ойындар түрінде болуы мүмкін.
Ашық жерде демалу
Көбінесе табиғи ортада, ашық ауада жүзеге асырылатын демалыс. Балық аулау, аң аулау, қаппен саяхаттау және атпен жүру сияқты іс-әрекеттердің өзі әдетте олар орындалатын ортаға байланысты болады. Осы іс-шаралардың көптерін спорт түрі деп санауға болады, бірақ олардың барлығы да қатысушыдан спортшы болуын талап етпейді. Бәсекелестік, көбінесе, қарсыластар командалары арасында кубок немесе чемпионат үшін күресетін жеке немесе командалық спорт түрлеріне қарағанда аз маңызды. Егер бұл іс-әрекет ерекше қызығушылықты, физикалық қиындықты немесе тәуекелді қамтитын болса, онда оны кейде экстремалды спорт емес, "қиын демалыс" немесе "қиын жаттығу" деп атайды. Ашық ауада демалудың басқа дәстүрлі түрлері: жаяу серуендеу, кемпинг, тау шаруасы, велосипед тебу, каноэмен жүзу, үңгірлерді зерттеу, байдаркамен жүзу, рафтинг, тауға өрмелеу, жүгіру, желкенмен жүзу, шаңғы тебу, парашютпен секіру және серфинг. Жаңа қызығушылықтар пайда бола бергенде, көбінесе бұрынғыларының қосындысы болып табылады, олар өздерінің ерекшелігін алады, мысалы, жағалаудағы серуен, каньондағы саяхат, жылдам саяхат және қоқыс жинау.
Билеу
Қатысу биі – халық биі, әлеуметтік би, желілік, дөңгелек, тізбек немесе шаршы би сияқты топтық би, не батыстық балуандық бидегідей жұптық би болсын, көбінесе көрермендерге емес, қатысушыларға арналған ортақ мақсат – ойын-сауық, әлеуметтік байланыс немесе жаттығу үшін орындалады. Бидің көптеген түрлері барлық жастағы және мәдениеттегі адамдарға демалыс сыйлайды.
Музыкалық шығармашылық
Музыка түрлі мақсаттар үшін жазылып, орындалады, олар: демалыс, діни немесе рәсімдік мақсаттар, немесе көңіл көтеру. Еуропадағы классикалық және романтикалық дәуірлердегідей, музыка тек нота түрінде қолжетімді болған кезде, музыканы жақсы көретін адамдар сүйікті пьесалары мен әндерінің ноталарын сатып алып, оларды үйде өз аспаптарында орындайтын.
Видеоойындар ойнау
Видео ойындар – ойыншыға кейбір эстетикалық ерекшеліктерді өздігінен анықтау мүмкіндігін беретін, бірақ соңғы шешімді автор қабылдайтын терең әсер қалдыратын тәжірибелер.
Бейнелеу өнері
Ағаш өңдеу, фотосурет түсіру, кино түсіру, зергерлік бұйымдар жасау, Photoshopping сияқты бағдарламалық жобалар, үй музыкасы немесе бейне өндірісі, білезік жасау, сурет салу, бояу, косплей (көріністік мүлікке негізделген костюмді жобалау, жасау және кию), картоннан немесе қағаздан модельдер жасау (қағаз өнері) – бәрі көркем өнер саласына жатады. Олардың көптеген түрлері бос уақытты өткізу үшін жасалады.
Сызбалау
Сурет салу кем дегенде 16 мың жыл бұрын, Францияның Ласко және Испанияның Алтамирадағы жануарлардың палеолиттік үңгір суреттерімен басталады. Ежелгі Египетте қағаз папирустағы сызбалар, көбінесе адамдарды бейнелейтін, сурет салу немесе мүсін жасау үшін үлгі ретінде пайдаланылды. Грек вазаларындағы суреттер бастапқыда геометриялық болса, б.з.д. 7-ші ғасырда қара фигуралы керамикамен адам бейнесіне дейін дамыды. 15-шы ғасырда Еуропада қағаз кеңінен қолданысқа енгеннен кейін, Сандро Боттичелли, Рафаэль, Микеланджело және Леонардо да Винчи сияқты шеберлер сурет салуды, сурет салуға немесе мүсінге дайындық кезеңі емес, жеке өнер түрі ретінде қарастырды.
Сурет
Сурет салу сияқты, кескін салудың да тарихы үңгірлер мен жартастардағы суреттермен байланысты. 32 мың жылға жуық ескілігі бар ең әдемі мысалдары Оңтүстік Франциядағы Шове және Ласко үңгірлерінде сақталған. Қабырғалар мен төбелерге қызыл, қоңыр, сары және қара түстермен суреттелген бизон, мал, жылқы және бұғылардың бейнелері бар. Ежелгі Египет қабірлерінде адамдардың суреттерін де кездестіруге болады. Рамзес II-нің ғибадатханасында оның әйелі Нефертариді Исида жетектеп бара жатқан сурет салынған. Грек және Рим өнері, соның ішінде эллиндік Файум мумия портреттері және Помпейдегі Исс шайқасы, б.з.д. 4 ғасырда Византия өнеріне үлкен әсер етіп, икона салу дәстүрін қалыптастырды. Ұшақтар, қайықтар, көліктер, танктер, артиллерия, тіпті сарбаздар мен супергеройлардың модельдері жинап, бояп, көршіңкеге қоюға танымал тақырыптар болып табылады.
Фотография
Әуесқой фотограф фотосуретке ақша табу мақсатында емес, хобби немесе құмарлық ретінде шұғылданады. Кейбір әуесқой туындылардың сапасы тақырыптарды таңдауда арнайы мамандыққа немесе әртүрлілікке ие болуы мүмкін. Әуесқой фотосурет көбінесе коммерциялық пайдалану немесе сыйақы алу перспективасы жоқ фотосуреттерде басым болады. Әуесқой фотосурет 19 ғасырдың соңында қолға ұсталатын камераның таралуына байланысты дамыды. Бүгінде ол әлеуметтік желілер арқылы кеңінен таралды және түрлі платформалар мен құралдарды, соның ішінде ұялы телефонды пайдалану арқылы жасалады. Қазір ұялы телефонмен сапалы суреттерді түсіруге болады, бұл фотосуреттің кез келген адамға қолжетімді болуына септігін тигізетін маңызды құрал.
Ұйымдастырылған демалыс
Көптеген демалыс шаралары, әдетте мемлекеттік мекемелер, еріктік ұйымдар, мүшелік жарналарымен қолдау көрсетілетін жекелеген топтар және коммерциялық кәсіпорындар ұйымдастырады. Мысалдарға Ұлттық саябақтар қызметі, YMCA, Kiwanis және Walt Disney World жатады. Парктер мен жағажайлар сияқты қоғамдық кеңістіктер көптеген демалыс шаралары үшін өте маңызды, ал туризм көптеген келушілердің демалыс мүмкіндіктеріне қызығушылық танытатынын мойындайды. Атап айтқанда, Калифорниядағы Венеция жағажайы, Канндағы Круазеттегі жағажай, Ниццадағы Англиялық жағажай немесе Триесттегі Мирамаре сарайымен бірге Баркола жағажайы қала тұрғындары үшін маңызды демалыс орындары болып табылады, сонымен қатар жергілікті халық үшін артықшылықтары мен кемшіліктері бар маңызды туристік орындар есебінде қарастырылады. Демалыс шараларын қолдау мақсатында үкімет оларды құру, күту және ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады, сондай-ақ бүкіл салалар тауарлар мен қызметтерді дамытуда. Көңіл көтерумен байланысты бизнес экономикада маңызды рөл атқарады; мәліметтер бойынша, сыртқы демалыс секторының өзі АҚШ экономикасына жыл сайын 730 миллиард доллар үлес қосады және 6,5 миллион жұмыс орнын құрайды.
Көңіл көтеру орталығы
Көңіл көтеру орталығы – әдетте қалалық әкімшілік мекеме басқаратын, демалыс және ойын-сауықпен айналысуға арналған орын. Мұнда жүзу, баскетбол, ауыр атлетика, волейбол және балаларға арналған ойын алаңдары жиі кездеседі.
Кәсіптік демалыс
Демалыс саласының маманы қауымдастықтың немесе белгілі бір топтың демалыс қажеттіліктерін қанағаттандыруы күтіледі. Білім беру орталықтары демалыс менеджменті бойынша бакалавр дәрежесіне қол жеткізуге мүмкіндік беретін курстар ұсынады. Мұндай білімі бар адамдар көбінесе қалалардағы саябақтар мен демалыс орталықтарында, сондай-ақ қоғамдық жобалар мен шараларда жұмыс істейді. Оқытушылармен байланыс орнату, бюджет жоспарлау және ағымдағы бағдарламаларды бағалау – бұл олардың негізгі қызметтері. АҚШ-та көптеген штаттар демалыс менеджменті саласында біліктілікті арттыру және сертификаттау бойынша кәсіби ұйымдарға ие. Ұлттық демалыс және саябақтар қауымдастығы CPRP (Certified Park and Recreation Professional) деп аталатын сертификаттау бағдарламасын жүзеге асырады, ол демалыс саласының маманы үшін ұлттық стандарт саналады.
электрондық сауда
2000 жылдардың басынан бері демалыс және ойын-сауық шараларын онлайн брондау/билет алу платформалары көбейіп келеді. Олардың көпшілігі интернет, мобильді құрылғылар және электрондық төлемдердің кеңінен таралуын пайдаланып, толыққанды онлайн брондау жүйесін құрды. Алғашқы табысты платформалардың қатарында TripAdvisor сияқты туристік демалыс қызметтерін ұсынатын платформалар бар. Осы платформалардың пайда болуы әлемдегі қала тұрғындарының демалыс пен ойын-сауыққа деген сұранысының артып бара жатқанын көрсетеді.