Тағам жүйесіне қарсы тұру және тұтынушылыққа наразылық: Фригандық көзқарас

Кіріспе

Азық-түлік жүйесіне және жалпы экономикаға шектеулі қатысу арқылы наразылық білдіру ұстанымы

Фригандық – бұл дәстүрлі экономикаға шектеулі қатысу және ресурстарды ең аз тұтыну идеологиясы, әсіресе ысырап болған тауарларды, әсіресе азық-түлікті қайта пайдалану арқылы. "Фриган" сөзі "free" (азат) және "vegan" (веган) сөздерінің қосындысынан жасалған. Вегандар жануарларды пайдалануға қарсы наразылық ретінде жануарлардан алынған өнімдерді сатып алудан, тұтынудан, қолданудан және киюден бас тартады, ал фригандар – кем дегенде теориялық тұрғыда – жалпы азық-түлік жүйесіне қарсы наразылық ретінде ештеңе сатып алудан бас тартады. Фригандық көбінесе тасталған азық-түлікті іздеумен ("сүп-сарға секірумен") теңестіріледі, бірақ фригандар тұтынушылыққа және капитализмге қарсы идеологиямен байланыстылығымен және ерікті жұмыссыздық, тастап кетілген ғимараттарда тұру, сондай-ақ бос қалалық паркте "геррильялық бау-бақша" шаруашылығын жүргізу сияқты баламалы өмір салты стратегияларымен қатысуымен ерекшеленеді.

Тарих

Фригандардың капитализмге қатысуды азайту мақсаты және ысырап болған тауарларды қайта пайдалану тактикасы 1960 жылдары Сан-Францискодағы Хайт-Эшбериде орналасқан анархистік көше театры тобы Diggers-пен ортақ элементтерге ие. "Фриган" сөзінің 1994 жылы Food Not Bombs тобының негізін қалаушы Кит МакГенри ойлап тапқаны айтылады. Бұл анархистік топ милитаризмге қарсы наразылық түрінде және "қайырымдылық емес, ынтымақтастық" қағидасымен тегін вегетариандық тамақ таратумен айналысады. "Неге фриган?" атты жазбаны – бұрынғы Against Me! тобының барабаншысы Уоррен Оукс 1999 жылы Флорида штатының Гейнсвилл қаласында жазған. Онда фригандық "тамаққа қатысты тұтынушылыққа қарсы этика" ретінде анықталады және тамаққа ақы төлеудің баламасы ретінде қоқысқа шолу жасау, табақтан қалдықтарды сыпырып алу, жабайы өсімдіктерді жинау, бау-бақша шаруашылығы, ұрлық, қызметкерлерді алдау және тауар айырбастау сияқты амалдар сипатталады. Сондай-ақ, жазба "фригандықпен" байланысты қызметтерді суды сақтау, қайта өңдеуге дайындау, тауарларды қайта пайдалану және күн энергиясын қолдану сияқты тамақтан басқа да амалдарды қамтитын ұзақ бөліммен кеңейтеді. Алайда, жазба фригандықтың тек мінез-құлықтар жиынтығы емес, сонымен қатар ең басты саяси мақсаты бар екенін көрсетеді: "барлық корпорацияларды, дүкендерді, пестицидтерді, ысырапқа шашылған жер мен ресурстарды, капиталистік жүйені, барлық қанаушылық долларды, жалақылы құлдықты, бүкіл осы жағдайды" жер бетінде жеңіл қозғалып, толыққанды өмір сүру үшін "толық бойкоттау". Өзін-өзі "фриган" деп атайтын алғашқы ұйымдасқан топ 2003 жылы Нью-Йорктегі Wetlands Preserve түнгі клубы мен Activism Center орталығының бөлімшесі ретінде құрылды. freegan.info сайтының мәліметінше, "адам құқықтарын бұзған, қоршаған ортаны жойған және жануарларды қорлаған компаниялардың өнімдеріне бойкот жариялауға тырысқаннан кейін, көптеген адамдар қандай өнім сатып алса да, жаман нәрсені қолдайтынын түсінді. Біз проблеманың бірнеше жаман компанияда емес, бүкіл жүйеде екенін түсіндік". 2005 жылдан бастап freegan.info тігін және велосипед шеберханалары, жабайы өсімдіктерді жинау экспедициялары және "қоқыс турлары" – қоқысқа шолу жасау іс-шараларын ұйымдастырды, олар жұртшылық пен БАҚ үшін ашық болды.

Freegans' goal of reduced participation in capitalism and tactics of recovering wasted goods shares elements with the Diggers, an anarchist street theater group based in Haight Ashbury in San Francisco in the 1960s that organized free housing and clinics and gave away rescued food. The word "freegan" itself was allegedly invented in 1994 by Keith McHenry, the co founder of Food Not Bombs—an anarchist group that distributes free vegetarian meals as a protest against militarism and as a way of providing "solidarity not charity"—to refer to non vegans who never pay for animal products. The pamphlet "Why Freegan? "—written by former Against Me! drummer Warren Oakes in Gainesville, Florida, in 1999—defines freeganism as "an anti consumeristic ethic about eating" and goes on to describe practices including dumpster diving, plate scraping, wild foraging, gardening, theft, employee scams, and barter as alternatives to paying for food. The pamphlet also expanded the activities associated with "freeganism" with a long section on non alimentary practices, including conserving water, pre cycling, reusing goods, and using solar energy. More than just a set of behaviors, though, the pamphlet presents freeganism as having an overarching political goal: an "ultimate boycott" of "all the corporations, all the stores, all the pesticides, all the land and resources wasted, the capitalist system, the all oppressive dollar, the wage slavery, the whole burrito" in favor of "liv[ing] a full satisfying life while treading lightly on the earth". The first organized group of self described "freegans" formed in 2003 as an offshoot of the Wetlands Preserve nightclub and associated Activism Center in New York City. According to the group freegan. info, "After years of trying to boycott products from unethical corporations responsible for human rights violations, environmental destruction, and animal abuse, many of us found that no matter what we bought we ended up supporting something deplorable. We came to realize that the problem isn't just a few bad corporations but the entire system itself." From 2005, freegan. info organized regular events including sewing and bicycle workshops, wild food foraging expeditions, and "trash tours"—public dumpster dives open to the public and to media.

Мотивация және идеология

Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, фригандықпен байланысты әрекеттерге қатысатын көптеген адамдар, мысалы, тамақ іздеу үшін қоқысқа шолу жасау, көбінесе экономикалық себептермен осылай істейді. Фригандар, әдетте, қалдықтарды қайта пайдалану немесе тұтынудан бас тарту үшін идеологиялық немесе саяси мотивациясы бар адамдар тобы ретінде ерекшеленеді, алайда кейбір фригандар оны көңіл көтеру үшін, тегін заттар алу үшін немесе діни нанымдарына байланысты жасайтындарын айтады. Антрополог Лоретта Лу фригандықтың Азиядағы кейбір жақтастары арасында еркіндік, әсіресе "этикалық еркіндік" ұғымдарымен тығыз байланысты екенін дәлелдеді.

Анархизм және антикапитализм

Фригандықтың алғашқы жақтастары мен Food Not Bombs сияқты көшбасшылары капитализмге ашық қарсы болды, капитализмнің шамадан тыс тұтынуға, адамдар мен жануарларды қанауға және ресурстарды ысырап етуге жауапты екенін айтты. Фригандықтардың капитализмге қарсы көзқарасы негізінен анархистікке бейім: мемлекеттік билікті басып алуға ұмтылудың орнына, фригандықтар "қоғамдық бірлік, жомарттық, әлеуметтік жауапкершілік, еркіндік, ынтымақтастық және бөлісу" құндылықтарына негізделген "ескі жүйенің ішінде" жаңа қоғам құру үшін ысырап болатын ресурстарды пайдалана отырып, "алдын ала құру саясатымен" айналысамыз деп мәлімдейді. Фригандық ұйымдар көбінесе консенсус негізінде шешім қабылдауды қолданады, бұл жаһандануға қарсы қозғалыстар тарапынан танымал болды және кейіннен Уолл-стритті басып алу сияқты анархистік идеялармен шақырылған ұйымдастыруларда көрінді.

Вегандық және тамақ ысырап ету

"Фриган" сөзі "вегандық" терминімен ойын ретінде туындады және фриган.info сайтында Нью-Йоркте жүргізілген зерттеулер көрсетті, қатысушылардың көпшілігі фриган болғанға дейін вегетариан немесе веган болған. Фригандардың вегандықтан бас тартуы көбінесе АҚШ және басқа Батыс елдерінде тамақ өнімдерінің 40%-ға дейін қалдыққа кететінін білгендерімен байланысты. Көптегендер үшін тамақ қалдықтарының экологиялық салдары туралы статистика – әлемдік егістік жердің 12%-ға дейін және әлемдік тұщы судың 23%-ы ешқашан желмеген тамақ өндіруге жұмсалады – капиталистік тамақ жүйесін толығымен қабылдамауға негіз болады. Бұдан өзге, кейбір фригандардың пікірінше, супермаркеттердің қоқыс контейнерлеріндегі тамақтың болуы вегандық әлеуметтік өзгерістер теориясының кемшілігін көрсетеді, себебі нарықтар тұтынушылардың қалауларын өндірістегі өзгерістерге тиімді түрлендіре алмайды.

Табиғатқа қайта оралу

Кейбір фригандар өздерін "жерге оралушылар" немесе "анархо-примитивизм" деп жатқызады, соңғысы адамдар капитализмді ғана емес, жалпы өркениетті де қабылдамауы керек деп санайды. Бірақ, кейбір ерекшеліктерді ескерсек, фригандық көбінесе қалалық және қала маңындағы құбылыс. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, фригандар осы көрінетін қайшылықты қалаларды табиғи қалпына келтіру арқылы шешеді, қалалық қалдықтарды "табиғи" ресурс ретінде қарастырады және қоқыс іздеуді аң ауру немесе жинау сияқты амал деп есептейді.

Қалалық азық іздеу

Фригандықтар ең алдымен сауда орындарынан тасталып кеткен тамақты қайта табуымен белгілі, бұл практика Солтүстік Америкада "қоқысқа шолу" немесе "қалалық жинау", Ұлыбританияда "құдықтан іздеу", "қоқысқа шабуыл" немесе "скипитаризм", Австралияда "қоқысқа бату", Германияда "контейнерден алу" немесе Жаңа Зеландияда "үйрек сияқты шолу" деп аталады. Фригандық диеталар коммерциялық азық-түлік қалдықтарын тудыратын, бірақ әлі де жеуге жарамды тәжірибелердің болуымен мүмкін болады, мысалы, консервативті жарамдылық мерзімі, кейбір тез бұзылатын өнімдерді (нандар сияқты) артық қоймалау, немесе жемістер мен көкөністерге қойылатын сыртқы түріне қатысты талаптар. Опра және MSNBC.

Жабайы азық іздеу және қалалық бақтар

Табиғи өнімдерді сатып алудың орнына, жабайы тағам іздеушілер өздерінің қауымдастықтарында өсетін тағамдық және емдік өсімдіктерді тауып жинайды. Кейбір фригендер «герриллалық» немесе «қауымдық» бақтарға қатысады, олардың мақсаты – қауымдастықты қайта құру және өз тағамын өсіру мүмкіндігін қалпына келтіру. Осы герриллалық бақтарды тыңайту үшін, қоқысқа тасталған тағам кейде қайта қолданылады, ал кейбіреулері қажетті инфрақұрылымды кішкентай және қалалық аймақтарға бейімдеу үшін дәстүрлі компосттау әдістерінің орнына вермикомпосттауды пайдаланады. Кейбір ауылдық фригендер сонымен қатар өздерінің тағамын өсіріп, үйлерін энергиямен қамтамасыз ету үшін баламалы энергия көздерін қолданатын «шаруалар» болып табылады, кейде олар толығымен «желіден тыс» өмір сүреді. 1990 жылдары, фригандық пайда болған кезде, муниципалитеттердің кең ауқымды шаралары көптеген басып алынған жерлерді жапты және қалғандарын заңдастырды, сондықтан осы қызметке қанша адамның қатысқанын білу қиын. Фригендермен жүргізілген зерттеулер олардың басып алуды үнемі қолдайтынын көрсетсе де, іс жүзінде фригендердің тұру жағдайлары әртүрлі, жұмыспен жалға беруден бастап, дәстүрлі үй иелігіне дейін. Нью-Йорк қаласындағы сияқты кейбір денсаулық сақтау қызметкерлері санитарлық себептермен қоқысқа түсуге тыйым салған, ал БАҚ жамылуы кейде қоқысқа түсудің «жағымсыз» жағына назар аударады, ал оның саяси мазмұнына (ашық немесе жасырын) назар аудармайды. Бұл сөз анархистік қозғалыстарды гигиеналық емес және қауіпті деп айыптау үшін кеңінен қолданылды. Кейбір фригендер қоқыстан табылған тағамның қауіпсіз екенін айтады, себебі ол енді жеуге жарамсыз болғандықтан емес, пайдаға сатуға болмайтындықтан, ал басқалары қалпына келтірілген тағамның «ластығын» капиталистік нормаларды символдық түрде қабылдамау ретінде қабылдайды. Freegan.info тобы ысырапталған тағамға байланысты жиркенішті өз хабарламаларының бір бөлігі етіп пайдаланып, әлеуметтік наразылық тағамды тастағандарға тиіс екенін, оны қайта қалпына келтіргендерге емес деп мәлімдейді.

Instead of buying conventionally grown foods, wild foragers find and harvest food and medicinal plants growing in their own communities. Some freegans participate in "guerrilla" or "community" gardens, with the stated aim of rebuilding community and reclaiming the capacity to grow one's own food. In order to fertilize those guerrilla gardens, food obtained from dumpster diving is sometimes also reused, and some use vermiculture instead of ordinary composting techniques in order to keep the required infrastructure small and adapted to urban areas. Some rural freegans are also "homesteaders" who grow their own food and employ alternative energy sources to provide energy for their homesteads, occasionally living "off the grid" entirely. A widespread crackdown by municipalities closed many squats and legalized the remainder in the 1990s—the moment when freeganism was emerging—and so it is thus difficult to know how many people are involved in this activity. While research with freegans consistently shows that they endorse squatting, in practice, freegan living situations vary, ranging from trading work for rent to traditional home ownership. Some public health officials, like those in New York City, have explicitly discouraged dumpster diving for sanitation reasons and media coverage occasionally focuses on the "ick" factor of dumpster diving while (explicitly or implicitly) ignoring its political content. This discourse has been deployed more broadly to discredit anarchist movements by claiming they are unhygienic and thus dangerous. While some freegans argue that dumpster dived food is safe—noting it is usually thrown out because it cannot be profitably sold, not because it is no longer edible—others embrace the "dirtiness" of recovered food as a symbolic rejection of capitalist norms. The group freegan. info has made the disgust attached to wasted food part of its messaging, arguing that social disapprobation should instead fall on those who throw out food, rather than those who recover it.

Паразиттік

Фригандықты басқа да радикалды қозғалыстар мен негізгі пікір білдірушілер оның ерекше практикасы – қоқыс контейнерлеріне түсу – фригандықтар қабылдамайтындарын айтатын капиталистік азық-түлік жүйесіне тәуелді екендігі үшін сынға алды. Бір түрлі терілі фриган былай деп жазды: "Менің қоқысқа түскенімді көруге адамдар ұялады, себебі мен тек өзім ғана емес, жалпы қара нәсілді адамдардың да бейнесін көрсететінімді сезінемін. Мен өз кампусымда қоқысқа түскенімде бірнеше рет күзетшілердің мазақтауына іш болдым, дейсіз бе, ақ түсті достарым қоқыстан бас шығарғанша". Ал фригандықтағы гендерлік теңгерім туралы мәліметтер әртүрлі: кейбір деректерде топтардың көпшілігі ер адамдардан, ал кейбірінде әйелдерден тұрады. Мысалы, Нью-Йорк сияқты кейбір жерлерде фригандар ашық түрде қоқысқа түседі, ал басқа жерлерде қалалық азық іздеу құпия іс-әрекет болып табылады. Соңғы жылдары Ұлыбританияда, Бельгияда және Францияда саяси себептермен қоқысқа түскендер тұтқындалды, бірақ көп жағдайда айыптаулар кейіннен алынып тасталды. Мұндай әрекеттерді қоғамдық жерлерде ұйықтау, рұқсатсыз тамақпен бөлісу немесе алюминий банкаларын қайта сату сияқты тіршілік үшін жасалған әрекеттерді қылмыстық қылық деп танудың бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Бұл фригандарға, сондай-ақ Food Not Bombs және баспанасыз адамдарға да әсер етті. Қоқыс контейнерлерін құлыптау немесе тамақты ішпейтін ету үшін ағартқыш құю сияқты жағдайлар да кездеседі. Францияда жаңа заң азық-түлікті осылай жоюға тыйым салады.

Тиісті әсерлері

АҚШ-та фригандық туралы БАҚ жарияланымдары 2007-2009 жылдардағы қаржы дағдарысы шағысында ең жоғары деңгейге жетіп, кейіннен азайды. Соңғы кезде фригандық тағамдық қалдықтарға қоғамдық қызығушылықтың артуымен байланысты талқыланды. Азық-түлік қалдықтарын азайту жөніндегі белгілі бір белсенді және "Feedback" ұйымының негізін қалаушы Тристрем Стюарт, бұл мәселеге назар аудару үшін БАҚ-тың фригандыққа назар бөлгені маңызды болды деп мәлімдейді.