Кіріспе

"Өз қолыңмен жаса" ("DIY") – кәсіпқойлар немесе сертификатталған мамандардың тікелей көмегінсіз, өздігінен жасау, өзгерту немесе жөндеу әдісі. Академиялық зерттеулер DIY-ді "адамдар шикі және жартылай шикі материалдар мен бөлшектерді қолданып, материалдық иеліктері – тіпті табиғи ортадан алынғандарды (мысалы, ландшафтты) өндіру, өзгерту немесе қайта құру" мінез-құлқы ретінде сипаттайды. DIY мінез-құлқының себептері әртүрлі: бұрын нарықтық мотивациялар деп саналған экономикалық пайда, өнімнің қолжетімсіздігі, өнім сапасының жеткіліксіздігі, жекешелендіру қажеттілігі, сондай-ақ жеке тұлғаны жақсартуға ұмтылыс (шеберлік, мүмкіндік сезімі, қауымдастық іздеу, ерекшелік). "Өз қолыңмен жаса" термині тұтынушылармен кем дегенде 1912 жылдан бері, негізінен үйді жақсарту және күтіп ұстау саласында байланысты. "Өз қолыңмен жаса" фразасы 1950-ші жылдарға қарай стандартты ағылшын тілінде кеңінен қолданысқа енді, бұл үйді жақсарту және түрлі шағын қолөнер мен құрылыс жобаларын шығармашылық демалыс және шығындарды үнемдеу мақсатында іске асыратын адамдардың пайда болуымен байланысты. Кейіннен DIY термині кеңейіп, көптеген дағдыларды қамтитын мағынаға ие болды. DIY – "өздігінен жасалған мәдениет" деп сипатталады, яғни ешқандай арнайы оқытусыз заттарды жобалау, жасау, жекешелендіру және жөндеу. DIY қазір әлеуметтік ұғымға айналды, адамдар бір-бірімен идеялар, жобалар, техникалар, әдістер және дайын жұмыстармен онлайн немесе тікелей бөліседі. DIY қазіргі заманғы технологиялық қоғамда академиялық және экономикалық маманданудың күшеюіне жауап ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл адамдарды үлкен контексттегі тар саламен ғана байланыстырады, ал DIY тұтастай қатысуға мүмкіндік беретін орынға айналады. DIY этикасы – бұл ақы төленетін сарапшының көмегінсіз тапсырмаларды орындау арқылы өзін-өзі қамтамасыз ету принципі. DIY этикасы кез келген адамның түрлі тапсырмаларды орындауға қабілетті екендігін және осы үшін арнайы мамандарға жүгінудің қажеті жоқ екендігін қадағалайды.

Тарих

Италия археологтары б.з.б. VI ғасырдағы грек құрылысының қираған қалдықтарын тапты. Қираған ғимараттардың құрастыру жөніндегі егжей-тегжейлі нұсқаулары бар екені анықталды, сондықтан оларды «Ежелгі IKEA ғимараты» деп атап жүр. Бұл құрылыс Базиликата аймағындағы оңтүстік Потенца қаласының жанындағы Torre Satriano-да орналасқан, ғибадатханаға ұқсас еді. Аймақ гректердің б.з.б. VIII ғасырдан бастап Магна Греция деп аталатын оңтүстік жағалауға және Сицилияға қоныстанған жергілікті халықтармен араласу орталығы ретінде танымал болды. Римдегі Британ мектебінің директоры Кристофер Смит бұл жайтты «сол кездегі тас қалаушылардың белгілерінің ең айқын мысалы» деп атады. Оның сөзіне қарағанда, «біреу басқаларға бөлшектерді көптеп өндіру және оларды осылай құрастыру қалай жасалатынын үйреткендей». Қазіргі нұсқаулықтар сияқты, сәнді ғимараттың әртүрлі бөліктеріне құпия белгілер түсірілген, олар бөлшектердің қалай жиналатынын көрсетеді. Бұл жазулардың сипаттамалары олардың б.з.б. VI ғасырға дейінгі кезеңге жататындығын көрсетеді, бұл архитектуралық дәлелдермен сәйкес келеді. Ғимаратты Апулиядағы Таррантоның спарталық колониясынан келген грек шеберлері салған. Солтүстік Америкада ХХ ғасырдың бірінші жартысында «DIY» (өздігінен жасау) журналын шығаруға қатысты белгілі бір ниша болды. 1902 жылы құрылған «Popular Mechanics» және 1928 жылы құрылған «Mechanix Illustrated» сияқты журналдар оқырмандарға пайдалы практикалық дағдылар, техникалар, құралдар және материалдар туралы ақпарат беруге мүмкіндік берді. Көптеген оқырмандар ауылдық немесе жартылай ауылдық аймақтарда тұрғандықтан, материалдың көп бөлігі бастапқыда олардың шаруашылықтарындағы немесе кішкентай қалалардағы қажеттіліктеріне байланысты болды. 1950 жылдары «DIY» үйді жақсарту, құрылыс және қолөнер жобаларын жүзеге асыратын адамдардың пайда болуымен кеңінен таралды. Суретшілер жаппай өндіріс пен мәдениетке қарсы шығып, өзін-өзі жасау арқылы күресті. Алайда, «DIY» практикасы геосаяси шиеленістерге де жауап берді, мысалы, үйде жасалған суық соғыс кезеңіндегі ядролық бомбадан қорғану орындары, сондай-ақ 1970 жылдардан бастап панк фанзиндеріндегі қараңғы эстетика мен нигилистік көзқарас, жұмыссыздық пен әлеуметтік шиеленістердің күшеюіне байланысты. 1960 және 1970 жылдары «DIY» қозғалысы туралы кітаптар мен телешоулар, үй салу және безендіру техникалары пайда бола бастады. 1990 жылдары «DIY» қозғалысы цифрлық дәуірдің әсерін сезінді, интернет кеңінен таралды. Компьютерлер мен интернеттің қолжетімділігі артуымен көптеген үй шаруашылықтары «DIY» әдістерін қолдана бастады. YouTube немесе Instagram сияқты платформалар адамдарға өз туындыларымен бөлісуге және басқаларға үйде «DIY» техникаларын қалай қайталауға болатынын үйретуге мүмкіндік берді. «DIY» қозғалысы – бұл үйді немесе пәтерді күтіп-ұстау, киім жасау, машиналарды, компьютерлерді, веб-сайттарды күтіп-ұстау сияқты өмірдің кез келген материалдық аспектілерінде жеке қатысу мен дағдыларды пайдаланудың ескі үлгісін (әсіресе қала және қала маңы тұрғындары үшін) қайта жаңарту. Философ Алан Уоттс (1967 жылғы Сан-Франциско Оракулының басылымындағы «Houseboat Summit» панельдік талқылауында) өсіп келе жатқан сезімді білдірді: 1970 жылдары «DIY» Солтүстік Американың колледж студенттері мен жақында бітірген түлектері арасында кеңінен тарады. Бұл қозғалыстың бір бөлігі – қолжетімді, ескірген үйлерді жөндеу болды. Сонымен қатар, ол 1960 және 1970 жылдардың басындағы әлеуметтік және экологиялық көзқарасты білдіретін әртүрлі жобалармен байланысты болды. Жас көреген Стюарт Брэнд достары мен отбасысымен жұмыс істеп, бастапқыда ең қарапайым типографиялық және беттік құралдарды пайдаланып, 1968 жылдың соңында «Бүкіл жер каталогының» (Құралдарға қол жетімділік) бірінші басылымын жариялады. Алғашқы каталог және оның жалғаушылары «құралдар» терминінің кең анықтамасын қолданды. Ақпараттық құралдар, мысалы кітаптар (көбінесе техникалық сипатта), кәсіби журналдар, курстар мен сабақтар болды. Арнайы, арнайы жасалған бұйымдар болды, мысалы, ағаш ұсталары мен тас қалаушылар құралдары, бау-бақша құралдары, дәнекерлеу құралдары, шынжырлы пилалар, шыны талшықтан жасалған материалдар және тіпті алғашқы дербес компьютерлер. Дизайнер Ж. Болдуин редактор болып, көптеген сын-пікірлерді жазды. Каталог басылымы 1960 жылдардың аяғындағы экспериментализмнің, конвенцияны бұзудың және өзіңіз жасаудың үлкен толқынынан пайда болды және оны ынталандырды. Көптеп көшірілген бұл каталог Солтүстік Американың көп бөлігінде танымал болды және оның ықпалы кең болды. «DIY» үйді жақсарту кітаптары 1970 жылдары өсіп, алғаш рет журнал мақалаларының жинағы ретінде құрылды. Бұл кітаптар бұрын жарық көрген мақалаларға негізделген. Time Life, Better Homes and Gardens...

Мода

DIY мода қауымдастығында кең таралған, идеялар әлеуметтік желілерде, мысалы YouTube-та киім, әшекейлер, макияж және шаштараздық туралы бөліседі. Осындай техникаларға джинс киімді тоздыру және ағартқышпен өңдеу, ескі жейделерді қайта жасау, джинс киімге металл әшекейлер тігу жатады. DIY ұғымы өнер және дизайн қауымдастығында да пайда болды. Хактивист, крафтивист немесе жасаушы терминдері DIY шеңберінде жұмыс істейтін шығармашылық адамдарды сипаттау үшін қолданылады (Busch). Отто фон Буш «хактивизмді» «жасау процесіне қатысушыны [ішкілік етеді], соның нәтижесінде «жасаушы» немесе серіктес ішінде жаңа көзқарастар туындайды» деп сипаттайды (Busch 49). Буш моданың қатысушылық формаларына тартылу арқылы тұтынушылардың «массалық біртекті «Мак Мода» (Ли 2003) идеясынан алшақтауы мүмкін» екенін айтады, себебі модалық хактивизм тұтынушыларға киетін киімдерімен тығыз байланыста болуға және белсенді рөл атқаруға мүмкіндік береді (Busch 32).

Музыка

Қазіргі заманғы DIY музыкасының көбі 1970-ші жылдардың соңындағы панк-рок субмәдениетінен бастау алады. Ол корпоративтік негізгі музыка индустриясын айналып өту жолы ретінде дамыды. Өндіріс пен тарату тізбегінің барлық кезеңін бақылау арқылы DIY топтары әртістер мен жанкүйерлер арасындағы байланысты нығайтуға тырысады. DIY этикасы негізгі жазбалар компанияларымен келісімдерге бармай, соңғы өнімге толық бақылау мүмкіндігін береді. Бұл көзқарастың ең алғашқы мысалы 1970 жылдардағы панк музыкасы саналады. Соңғы кезде, DIY-дің 1970-ші жылдардағы панктан бастау алады деген дәстүрлі түсінік, оның ең айқын тәжірибесі – өздігінен шығарылған 7 дюймдік пластинкалар мен жеке басылған фанзин журналдары болды деген пікірге қарсылық туды. Джордж Маккей 2023 жылғы мақаласының тақырыбында: «Панк DIY болды ма? DIY панк пе?» деп сұрақ қояды. Маккей оның орнына DIY-ді «депанкинг» деп атауды ұсынады. Үшінші толқын феминизмімен байланысты Riot grrrl да DIY панк этикасының негізгі құндылықтарын қабылдады, зиндер және басқа да жобалар арқылы шығармашылық коммуникация құралдарын пайдаланды. DIY панк этикасын ұстанатындар да ұжымдық жұмыс істейді. Мысалы, панк-импресарио Дэвид Фергюсонның CD Presents желісі концерттік өндіріс, жазу студиясы және жазбалар компаниясы болып табылды.

Фильм

Бұл төмен бюджетпен, минималды командамен және қолда бар қарапайым құралдарды пайдалана отырып түсірілетін тәуелсіз киноның бір түрі.

Ел бойынша

Кубаның арнайы кезеңіндегі экономикалық дағдарыс кезінде бейімделудің бір жолы ретінде "resolver" ("шешу") Куба мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды. "Resolver" – бұл тапқырлық пен өз күшімен мәселелерді шешуге қабілеттілік рухын білдіреді.

Үндістан

Джугад – хинди, бенгал, маратхи, панджаби, синди және урду тілдеріндегі сөз. Ол дәстүрлі емес, үнемді инновацияны білдіреді, көбінесе "хак" деп аталады. Бұл сонымен қатар ережелерді сақталмайтын жағдайларда тапқыр шешім табуды, қолдағы ресурстарды ептеп пайдалануды немесе қарапайым түзетуді де білдіруі мүмкін. Ол көбінесе шығармашылықты көрсетеді: бар нәрсені жұмыс істеуге келтіруді немесе шектеулі ресурстармен жаңа нәрселер жасауды.

Америка Құрама Штаттары

Раскваше – испан тілінен алынған терминнің ағылшынша нұсқасы. Бұл термин бастапқыда Мексикада теріс мағынада қолданылған, бірақ Мексика және Чикано өнер қозғалысы оны қайта бейімдеп, Расквахизм деп аталатын ерекше көркемдік эстетиканы сипаттау үшін пайдаланды. Бұл эстетика қозғалыстағы суретшілерге материалдық және кәсіби шектеулерді жеңуге көмектесуге арналған.