Кіріспе
Жеке тұлғалардың еркін тартуға болатын уақыты – бос уақыт. Бос уақыт көбінесе тәжірибе сапасы немесе бос уақыт ретінде анықталады. Бос уақыт – бұл бизнес, жұмыс, жұмыс іздеу, шаруашылық жұмыстары, білім алудан, сондай-ақ тамақтану және ұйықтау сияқты қажетті іс-әрекеттерден тыс өткізілетін уақыт. Тәжірибе ретінде бос уақыт көбінесе қабылданатын еркіндік пен таңдаудың өлшемдерін баса көрсетеді. Ол «өзі үшін», тәжірибе сапасы мен оған қатысу үшін жасалады. Бос уақытты анықтау оңай емес, себебі оның мәнін анықтау үшін қолданылатын әртүрлі тәсілдердің көптігі бар. Әртүрлі ғылымдарда ортақ мәселелерді көрсететін анықтамалар бар: мысалы, әлеуметтануда – әлеуметтік күштер мен жағдайлар, ал психологияда – психикалық және эмоционалдық күйлер мен жағдайлар. Зерттеу тұрғысынан қарағанда, бұл тәсілдердің артықшылығы – оларды уақыт және кеңістік бойынша өлшеуге және салыстыруға болады. Бос уақытты зерттеу және бос уақытты әлеуметтану – бос уақытты зерттеумен және талдаумен айналысатын академиялық ғылымдар. Демалыс бос уақыттан ерекшеленеді, себебі ол демалыс тәжірибесін қамтитын мақсатты іс-әрекет болып табылады. Экономистер бос уақытты адам үшін сол уақытта таба алатын жалақыға тең деп есептейді. Әйтпесе, адамдар демалудың орнына жұмыс істеген болар еді. Дегенмен, бос уақыт пен міндетті іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң түрде белгіленбеген, мысалы, адамдар кейде ұнату үшін де, сондай-ақ ұзақ мерзімді пайда үшін де жұмысқа қатысты тапсырмаларды орындайды. Бұлмен байланысты ұғым – әлеуметтік демалыс, ол әлеуметтік ортадағы демалыс іс-шараларын қамтиды, мысалы, қосымша іс-шаралар, спорт, үйірмелер. Тағы бір ұқсас ұғым – отбасылық демалыс. Басқалармен қарым-қатынас әдетте қанағат алу мен таңдаудың маңызды факторы болып табылады. Адам құқығы ретінде бос уақытқа құқық Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 24-бабында көзделген.
free time
Leisure has often been defined as a quality of experience or as free time. Free time is time spent away from business, work, job hunting, domestic chores, and education, as well as necessary activities such as eating and sleeping. Leisure as an experience usually emphasizes dimensions of perceived freedom and choice. It is done for "its own sake", for the quality of experience and involvement. Free time is not easy to define due to the multiplicity of approaches used to determine its essence. Different disciplines have definitions reflecting their common issues: for example, sociology on social forces and contexts and psychology as mental and emotional states and conditions. From a research perspective, these approaches have an advantage of being quantifiable and comparable over time and place. Leisure studies and sociology of leisure are the academic disciplines concerned with the study and analysis of leisure. Recreation differs from leisure in that it is a purposeful activity that includes the experience of leisure in activity contexts. Economists consider that leisure times are valuable to a person like wages that they could earn for the same time spend towards the activity. If it were not, people would have worked instead of taking leisure. However, the distinction between leisure and unavoidable activities is not a rigidly defined one, e. g. people sometimes do work oriented tasks for pleasure as well as for long term utility. A related concept is social leisure, which involves leisurely activities in social settings, such as extracurricular activities, e. g. sports, clubs. Another related concept is that of family leisure. Relationships with others is usually a major factor in both satisfaction and choice. The concept of leisure as a human right was realised in article 24 of the Universal Declaration of Human Rights.
Тарих
Бос уақыт тарихи түрде жоғары топтың жемісі болды. Бос уақытқа ие болу мүмкіндігі көбірек ақшамен, немесе ұйымдастыру қабілетімен, және жұмыс уақытының азаюымен келді, бұл 19 ғасырдың ортасы мен соңында, Ұлыбританиядан басталып, Еуропаның басқа да бай елдеріне күрт өсті. АҚШ-қа да тарады, бірақ ол ел Еуропадағы байлығына қарамастан, демалысқа аз мүмкіндік беретін мемлекет ретінде танымал болды. АҚШ-қа көшіп келгендер Еуропадағыдан гөрі осы жерде көп жұмыс істеуге мәжбүр болды. Экономистер американдықтардың неліктен ұзақ сағаттар бойы жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда. Жақында жарық көрген кітабында Лоран Турко демалыстың 19 ғасырда тумағанын, ал батыс әлемінде тарихтың басынан бері қалыптасқанын айтады.
Канада
Канадада бос уақыт жұмыс сағаттарының азаюымен байланысты және моральдық құндылықтармен, этникалық, діни және жыныстық қауымдастықтармен қалыптасады. Ұзақ қыс түндері мен ұзақ жаз күндері бар суық елде ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, ән айту, роликтермен сырғанау және үстел ойындары танымал демалыс түрлері болып табылады. Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыз айту арқылы және жыл сайынғы жаңартулар мен апталық клубтық шараларды жоспарлау арқылы бос уақытты бағыттап әрекет етті. 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорт жарыстарының тікелей эфирде берілуі, әсіресе хоккей, жанкүйерлерді газеттердегі ертеңгі хабарламалардан гөрі әлдеқайда күшті қызықтырды. Ауылдық аймақтар спорт жаңалықтарының ықпалына ерекше сезімтал болды.
Франция
19 ғасырдың ортасына қарай бос уақыт енді жеке адамның іс-әрекеті емес еді. Ол үнемі ұйымдастырыла түсті. 1858 жылы 80 мың халқы бар француз өнеркәсіптік қаласы Лилльде жұмысшы табына арналған 1300 кабаре немесе таверна болды, яғни әр үш үйге бірден. Лилльде 63 ішімдік ішу және ән салу клубы, 37 карта ойнау клубы, 23 боулинг клубы, 13 скиттл клубы және 18 садақ ату клубы тіркелді. Шіркеулер де өз әлеуметтік ұйымдарын құрды. Әр клубтың көптеген лауазым иелерінің тізімі және банкеттер, мерекелер мен жарыстарға толы кестесі болды. Ғасыр тобында мыңдаған мұндай клубтар пайда болды.
Ұлыбритания
XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылықтың артуы, байлықтың өсуі, саяхаттың жеңілдеуі және қауымдастық сезімінің кеңдеуіне байланысты барлық топтар үшін түрлі демалыс түрлеріне көбірек уақыт пен қызығушылық туды. Бос уақытты өткізу мүмкіндіктерінің артуының себебі – нақты жалақының үнемі өсуі және жұмыс сағаттарының азаюы болды. Қалалық Ұлыбританияда тоғыз сағаттық жұмыс күні жиі кездесетін нәрсеге айналды; 1874 жылғы Фабрика заңы жұмыс аптасын 56,5 сағатқа дейін шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне қарай ұмтылыс күшейді. Сонымен қатар, жылдық еңкору демалысының жүйесі қалыптасты, ол бастапқыда кеңсе қызметкерлері үшін қолданылып, кейін жұмысшы табына тарады. Арзан қонақ үйлер мен теміржол билеттерінің болуы, кең таралған банк демалыстары және жексенбі күндері секулярлық іс-шараларға қатысты діни шектеулердің азаюының нәтижесінде 200-ге жуық теңіз жағалау курорттары пайда болды. Виктория дәуірінің соңында демалыс индустриясы Ұлыбританияның барлық қалаларында қалыптасты және бұл үлгі Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада көшірілді. Ол қолжетімді бағада ыңғайлы орындарда және қолайлы уақытта жоспарланған ойын-сауықтарды ұсынды. Бұған спорттық жарыстар, музыкалық залдар және танымал театрлар кірді. 1880 жылға қарай футбол әлеуметтік элитаның ғана иелігінде болмай, жұмысшы табының үлкен аудиториясын қызықтырды. 1905 жылы орташа көрермен саны 5000 болса, 1913 жылы 23000-ға жетті. Бұл 6 миллион төлем жасайтын клиенттің апталық айналымы 400 000 фунт стерлингті құрады. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің үш пайызын құрады. Спортты кәсібилендіру кең таралған, бірақ теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа іс-шаралар жоғары топтағы әуесқойлардың қызығушылығын тудырды. Әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты кейбір спорт түрлеріне қатысуға рұқсат берілді. Демалыс көбінесе ерлердің ісі болды, орта таптағы әйелдерге тек шектеулі қатысуға рұқсат етілді. Жоғарғы топтық клубтар мен жұмысшы және орта таптың пабтары арасында айырмашылықтар болды. Ішімдікке құмарлық азайды, нәтижелерге тікелей ставкалар көбейді. Ағылшын халқының спортқа қатысуы мен түрлі демалыс іс-шараларына қызығушылығы арта түсті, сонымен қатар көрермендер спортына деген қызығушылық та күрт өсті. 1920 жылдары кино мен радио барлық топтардың, жастардың және гендерлердің қызығушылығын қамтыды. Голливуд фильмдерін көруге құштар үлкен көрермендер үшін алып сарайлар салынды. Ливерпульде халықтың 40 пайызы аптасына бір рет 69 кинотеатрдың біріне барып тұрды, ал 25 пайызы екі рет барып тұрды. Дәстүршілдер американдық мәдени шабуылға наразылық білдірді, бірақ оның ұзақ мерзімді әсері шамалы болды. Британдықтар спортқа, оның әртүрлі түрлеріне кез келген қарсыласынан гөрі көбірек қызығушылық танытты. Олар спорттық мінез-құлық пен әділ ойын сияқты моральдық мәселелерге басымдық берді. Крикет 18 ғасырда ағылшынның жоғарғы тобы арасында кең таралды және мемлекеттік мектептер арасындағы спорттық жарыстың маңызды факторы болды. Империядағы әскер бөлімдері бос уақыттарын пайдаланып, жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға шақырды, осылайша олармен қызықты жарыс ұйымдастыра алды. Империяның көп бөлігі крикетті қабылдады, Канада бұл ережеден тыс болды. Крикет бойынша тестілік матчтар (халықаралық) 1870 жылдары басталды; ең танымал матч – Австралия мен Ұлыбритания арасындағы "Пепел" үшін өткен матч.
Серікті демалыс
Жұмыспен шұғылдану – бұл әуесқойлардың, хоббишілердің немесе еріктілердің жүйелі түрде айналысатын, өте маңызды, қызықты және қанағаттандыратын, ал қатысушылар үшін [бос уақыт] мансабына айналатын қызмет. Қазіргі заманда маңызды бос уақытты өткізу түрлері тез өсіп келеді. 1935 жылы Аллен Лейн (1902–70) Penguin Books баспасында арзан қағаз кітаптарды енгізді. Алғашқы кітаптардың ішінде Эрнест Хемингуэй мен Агата Кристидің романдары болды. Олар Woolworth сияқты арзан дүкендерде төмен бағамен (әдетте алты пенс) сатылды. Penguin білімді орта тапқа, «орташа білімді» аудиторияға бағытталды. Американдық қағаз кітаптарының арзан имиджінен сақтанды. Бұл мәдени өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім беруге ұмтылыстың белгісі болды. Солшыл көзқарасты, лейборист оқырмандарына арналған, пікір-таластарға толы Penguin Specials екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен таратылды. Дегенмен, соғыс жылдары баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлердің жетіспеушілігі мен 1940 жылы Патерностер алаңындағы әуе шабуылы салдарынан 5 миллион кітап қоймаларда өртенді, соның ішінде қағаз да тапшы болды. Романтикалық әдебиеттер ерекше танымал болды, оның ішінде Миллс пен Бун баспасы жетекшілік етті. Романтикалық кездесулер жыныстық тазалық принципінде бейнеленді, бұл тек әлеуметтік консерватизмді ғана емес, сонымен қатар кейіпкерлердің жеке тәуелсіздігін қалай басқара алатынын көрсетті. DC Thomson баспасынан шыққан әдебиетке арналған журналдар өте танымал болды; баспагер елдің түкпір-түкпіріне байқаушыларды жіберіп, ұлдармен сөйлесіп, олар қандай материалдарды оқығысы келетінін білуге тырысты. Журналдар мен кинодағы ұлдарға ең қызықты оқиғалар – британдық сарбаздардың батырлық ерліктері, олар қызықты және әділ деп санайтын соғыстардағы күресі болды.
Бос уақытты өткізу
Кездейсоқ демалыс дереу, ішкі құмарлықты тудырады; бұл салыстырмалы түрде қысқа ғана уақытқа созылатын, ләззатты қызмет, оны ұнату үшін ешқандай арнайы оқыту қажет емес. Мысалы, бір Wikipedia мақаласымен жұмыс істеу немесе бақша безендіруі.
Мәдениеттік айырмашылықтар
Бос уақыт әр қоғамда әртүрлі болады, бірақ антропологтар аңшы-жинақшылардың күрделі қоғамдағы адамдарға қарағанда айтарлықтай көбірек бос уақыттары бар екенін анықтады. Осының салдарынан, Ұлы Аймақтың шошондары сияқты тайпалық қоғамдар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау көрінді. Жұқпалы еңбектің құрбандары, әлеуметтік мифтерде айтылғаннан гөрі сирек кездеседі, олар басқа іс-әрекеттердің есебінен міндетті түрде жұмыс істейтіндер. Олар жұмыс істеуді әлеуметтенуге және басқа демалыс түрлеріне қатысудан артық көреді. Еуропалық және американдық ерлер, үй шаруасы мен бала тәрбиесіне қатысудың және жалақылы жұмыстағы үлестің артуына байланысты, әйелдерге қарағанда статистикалық тұрғыдан көбірек бос уақытқа ие. Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында ересек ерлер әдетте әйелдерге қарағанда аптасына бірден тоғыз сағатқа дейін көбірек бос уақытқа ие.
Отбасылық демалыс
Отбасылық демалыс – ата-аналар, балалар және туыстар бос уақыттарын немесе ойын-сауықпен айналысатын уақыттарын бірге өткізуі деп анықталады. Бұл анықтаманы ұрпақтар аралық отбасылық демалысқа қатысты да қолдануға болады, яғни әжелер-немерелер, аталар-немерелер, ата-аналар және балалардың бос уақыттарын бірге өткізуі. Демалыс отбасылық байланысты нығайту және жақындық сезімін дамыту үшін маңызды орынға айналуы мүмкін. Отбасылық демалыстың көзқарасы, мағынасы және тәжірибесі қалалық немесе ауылдық сияқты жағдайларға байланысты өзгереді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс жұмыстың бір бөлігі болуы мүмкін, ал қалалық отбасылар демалыс күндері ауылдық өмір салтын ұнатады. Алайда, екі жақтың отбасы да ауылдық жерді отбасы құруға қолайлы орын ретінде романтикалық тұрғыдан қарастырады (табиғатпен байланыс, тыныш және жақын кеңістік, бір-бірін күту сезімі, сабырлылық және т.б.). Сонымен қатар, "отбасылық демалыс" көбінесе әйелдерге жүктелетін шаруалық жұмыстарды қамтиды. Сонымен қатар, отбасылық демалысқа апта соңында отбасы мүшелерімен бірге ойнау да кіреді.
Қартаю
Бос уақыт өмір бойы маңызды және қанағат сезімін, өзін-өзі бағалауды арттыруға көмектеседі. Егдескер жандар, әсіресе, бос уақыттың физикалық, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени және рухани аспектілерінен пайда көреді. Бос уақытпен айналысу және қарым-қатынастар "сәтті" және толыққанды қартаюдың орталық бөлігі болып табылады. Мысалы, немерелермен бірге уақыт өткізу ұрпақтарға мұра қалдыру арқылы егдескерлердің өзін-өзі жетілдіру сезімін күшейтеді, соның нәтижесінде олар өмірлік жайлылыққа жетеді.
Тарихнама
Акиампонг, Эммануэль және Чарльз Амблер. "Африка тарихындағы демалыс: кіріспе". Африка тарихи зерттеулерінің халықаралық журналы 35#1 (2002): 1–16. Момбас, Ханс және басқалар. Еуропадағы демалыс зерттеулері: әдістер мен дәстүрлер (Cab international, 1996), Франция, Польша, Нидерланды, Испания, Бельгия және Ұлыбритания.