Кіріспе

Жеке өмір – жеке адамның өмірінің барысы немесе жағдайы, әсіресе, жеке тұлғаның жеке болмысына үлес қосатын жеке таңдаулардың жиынтығы ретінде қарастырылғанда. Аңшы-жинақшылардан басқа, көне заманғы халықтардың көпшілігінің уақыты азық-түлік және баспана сияқты қажеттіліктерді қамтамасыз ету қажеттілігімен шектелген; бос уақыт аз болды. Адамдар өздерінің қоғамдағы әлеуметтік рөлдерімен сәйкестендіріліп, жеке таңдаудан гөрі қажеттілікке негізделген іс-әрекеттермен айналысты. Мұндай қоғамдарда жеке өмірдің болуы сирек еді. Қазіргі заманғы "жеке өмір" түсінігі – қазіргі Батыс қоғамының бір саласы. Қазіргі адамдар көбінесе өздерінің жұмыстық қызметтерін жеке өмірінен ажыратып, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-тәуелділікті іздейді. Жеке өмірді анықтайтын нәрсе – адамның жұмыстан тыс жасаған таңдаулары мен қалаулары, оның хоббилері, мәдени қызығушылықтары, киім кию стилі, серігі, достары және т.б. Әсіресе, адамның бос уақытында айналысатын қызметтері оның жеке өмірін анықтайды. Діни биліктер, моралистер, менеджерлер және жеке даму сардары жеке өмір тұжырымдамасын әлеуетті бақылау мен манипуляциялау құралы ретінде пайдаланды. АҚШ және Канада сияқты Батыс елдеріндегі адамдар жеке өмірге құрметпен қарады. Жеке өмірге жеке ақпараттың құпиялылығы және шешім қабылдау еркіндігі кіреді; адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты ешкімнің араласпауын күтеді және олардың орынсыз бақылауынан босатылғысы келеді. Адамдар өзінің және қоғамының қауіпсіздігі үшін өмір сүру дағдыларына мұқтаж болды; азық-түлік жиналып, баспаналар күтіліп тұруы керек еді. Қоғамда жеке өмірге орын аз болды және адамдар бір-бірін әлеуметтік рөлдері бойынша танысты. Жұмыстар жеке таңдаудан гөрі қажеттілікке байланысты тағайындалды. Сонымен қатар, көптеген ежелгі мәдениеттердегі адамдар өздерінің өмір сүруін көбінесе үлкен әлеуметтік тұтастық ретінде қарастырды, көбінесе жеке адамды космосқа байланыстыратын мифологиялық негіздермен. Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің жеке таңдаулары арқылы емес, өздерінің кірісетін ұжымы арқылы – ру, шіркеу, ұлт сияқты – өзінің кім екенін анықтады. Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік мәселелері басым болып тұр. Мысалы, Африка және Азия құрлықтары әлі де кедейлік пен үшінші әлем жағдайларында мазасыздыққа толы, технологиясыз, қауіпсіз баспанасыз және сенімді азық-түлік көздері жоқ. Мұндай жағдайларда "жеке өмір", "өзін-өзі дамыту", "жеке қанағаттану" немесе "жеке өмірдің құпиялылығы" сияқты ұғымдар көбінесе қол жетпес тілек болып табылады. Ағылшын философы Джон Локк (1632–1704) жеке құқықтар туралы пікірлерді талқылауда алғашқылардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның өмір сүру, бостандық және меншікке ие болуға табиғи құқықтарын жариялады және бақытты іздеуді жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қосты.

Әлеуметтану

Қазіргі батыста қалыптасқан жеке өмір ұғымы, ішінара, қазіргі заманғы батыс қоғамының туындысы болып табылады. Әсіресе Америка Құрама Штаттарында адамдар жеке өмірге жоғары мән береді. Колониялық дәуірден бері сарапшылар американдықтардың жекешілдігін және өзін-өзі анықтауға ұмтылысын атап көрсеткен. Шындығында, АҚШ-тың Тәуелсіздік Декларациясы мен Конституциясы бақытты іздеуді және жеке өмірге қатысты құпиялылықты құқық деңгейіне көтереді. Джордж Лакофф өмірді "саяхат" метафорасы ретінде "біздің мәдениеттегі" маңызды құрылымдық идея деп қарастырады. Бұл тұрғысынан, дәстүрлі қытайлық тао ұғымын салыстырып қарастыруға болады. Көбінесе, қазіргі заманда адамдар өз жеке өмірін жұмыстан бөлек деп есептейді. Бұл "9-дан 5-ке дейін" жұмыс режимі жұмыс пен демалысты екі бөлек сала ретінде қарастырады; адам жұмыс істейді немесе жұмыс істемейді, ал осы арадағы ауысу күрт болады. Жұмыскерлердің жұмыс істеуге міндетті белгілі бір сағаттары болады, ал демалыс уақытында жұмыс істеу сирек кездеседі. Бұл жұмыс орындарының мамандануының артуы мен жұмыста да, үйде де тиімділікті арттыру қажеттілігін көрсетеді. "Қайырлы жұмыс, қызықты демалыс" деген кең таралған сөз осы ой-сананы бейнелейді. Дегенмен, жұмыс пен демалыс арасындағы мұндай қатаң шекараны азайту және жұмыс-өмір тепе-теңдігіне қол жеткізу үшін, өмірді тұтас қарауға бейімділік артып келеді. Жеке өмір ұғымы сондай-ақ адамдардың киім-кешегімен, тамақтануымен, білім алуымен, хоббилерімен, бос уақытын өткізуімен және мәдени қызығушылықтарымен байланысты. Дамыған елдерде адамның күнделікті өміріне теледидар, компьютер, интернет, ұялы телефон және цифрлық камера сияқты тұтыну электроникасын бос уақытта пайдалану да ықпал етеді. Жеке өмірге әсер ететін басқа факторларға адамдардың денсаулығы, жеке қарым-қатынастары, үй жануарлары, сондай-ақ үй мүлігі мен жеке заттары жатады.

Демалыс уақыты

Адамның бос уақытын қалай пайдалануы да оның жеке өмірін анықтауда маңызды рөл атқарады. Әдетте, бос уақытты өткізу жолдары екіге бөлінеді: ешқандай күш-жігерді қажет етпейтін пассивті және көп физикалық немесе зия кешкенді талап ететін белсенді. Пассивті әрекеттерге теледидар көру, музыка тыңдау, спортты тамашалау немесе киноға бару жатады. Мұнда адам ешқандай артық күш салмай, жай ғана демалады. Ал белсенді әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін – жаяу серуендеуден бастап, жүгіру мен велосипед тебуге, содан кейін теннис немесе футбол сияқты спорт түрлеріне дейін. Шахмат ойнау немесе көркем әдебиет жазу да көп ой-қиял мен зер салмауды қажет ететіндіктен, қиын әрекеттерге жатуы мүмкін. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, АҚШ-та бос уақытты пайдалану бойынша жүргізілген сауалнамада 15 жастан асқан адамдардың күніне орташа есеппен 4,9 сағат бос уақытқа ие екені анықталды. Оның жартысынан астамы (2,6 сағаты) теледидар көруге кетіп, ал спортпен және дене шынықтырумен айналысуға бар болғаны 19 минут жұмсалды.

Құпиялылық

Құпиялылық екі түрлі ұғымды қамтиды: ақпараттық құпиялылық және шешім қабылдау құпиялылығы. Алғашқысы жеке өмірдің ең жеке мәліметтеріне қатысты, жалғыз қалдырылу құқығын қамтиды және соңғысымен салыстырғанда, яғни артық реттеу мен бақылаудан босатылу құқығынан гөрі, көбірек қабылданылған доктрина болып табылады.