Стефан Темерсон: Польшалық жазушы, сурреалист және кинорежиссер

Кіріспе

Польшалық режиссер (1910–1988)

Стефан Темерсон (25 қаңтар 1910 – 6 қыркүйек 1988) – Польшаның балалар әдебиеті жазушысы, ақын, Семантикалық поэзияны ойлап тапқан адам, романист, сценарийші, режиссер, композитор және философ. Ол кем дегенде үш тілде жазған. Әйелі Фрэнсиска Темерсонмен бірге олар еуропалық сюрреализмнің көрнекті өкілдері және баспагерлер ретінде танылды.

Ерте өмір

Стефан Темерсон 1910 жылдың 25 қаңтарында Плоцк қаласында дүниеге келді. Ол кезде бұл аймақ Ресей империясы құрамындағы Конгресс Польшасының бөлігі болған. Оның әкесі Миечислав Темерсон – дәрігер, әлеуметтік реформатор және жазуға құмар болған жазушы (оның кейбір еңбектері жарияланды). Анасы – Людвика Смулевич. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде доктор Темерсон патша әскерінде әскери дәрігер болып қызмет етті, ал отбасы Рига, Санкт-Петербург және Великие Луки қалаларында тұрды. 1918 жылы олар тәуелсіз Польшадағы Плоцкке қайтып оралды, онда Стефан Владислав Ягелло гимназиясына оқуға түсті. Осы кезеңде ол алғаш рет фотосуретке қызығушылық танытты және радио қабылдағыш құрастырды. Стефанның ағасы Роман да дәрігерлік білім алды, бірақ 1929 жылы омыртқа туберкулезінен қайтыс болды. 1928 жылы Темерсон Варшава университетіне физика мамандығын оқуға түсті. Бір жылдан кейін ол Варшава политехникалық институтына архитектура факультетіне ауысты, бірақ көбінесе уақытын фотосуретке түсіру, коллаж жасау және киноға арнады. Оның алғашқы жарияланған туындысы да 1928 жылы жарық көрді. Ол оқуын ресми түрде тастаған жоқ, бірақ басқа қызығушылықтарына толыққанды берілу үшін біртіндеп оқудан бас тартты. Темерсон 1929 жылы суретші студенті Фрэнсиска Вайнлеспен танысты. Ол 1931 жылы үздік дипломмен бітіріп, сол жылы Варшавада олар үйленді.

1931 жылдан 1935 жылға дейін

Осы жылдары Темерсондар Варшавада тұрып, жұмыс істеді. Стефан түрлі мерзімді басылымдарға мақалалар жазды, сондай-ақ мектеп оқулықтары үшін проза мен өлеңдер жазды және Франциска суреттеген кем дегенде он балалар кітабының авторы болды. "Пан Том үй салады, Мистер Роуз үйін салады" Польшада бүгінгі күнге дейін басылып келеді. Стефан фотограммалармен тәжірибе жасады, ал олар екеуі бес қысқа эксперименталды фильм жасады: "Аптека" (1930), "Еуропа" (1931–1932), "Дробиазг мелодийный" (1933), "Зварце" (1935) және "Адамның адал оқиғасы" (1937). Бұл фильмдер сол кездегі басқа эксперименталды фильмдермен бірге көрсетілді. "Адамның адал оқиғасы" Варшавада қалды, ал қалғандары Екінші дүниежүзілік соғыста Парижде жоғалып кетті. Бірақ Анатоль Стерннің өлеңіне негізделген "Еуропа" сценарийі кейін Темерсондардың "Габербоч пресс" баспасында, фильмнен сақталған кадрлармен бірге жарық көрді. "Аптека" мен "Дробиазг мелодийный" фильмдері Брюс Чечефский олардың алғашқы сипаттамалары, кадрлары және сюжеттік тақталары бойынша қайта жасалды. 1983 жылы Стефан, қазір Лондонда тұрып, Лондондық киношілер кооперативімен бірге фильмді қайта жаңғыртты. 2019 жылы Берлиндегі мұрағаттан түпнұсқа фильмнің толық емес көшірмесі табылды. Темерсондардың мүлкіне қайтарылғаннан кейін, ол сақтау және қорғау үшін Британдық кино институтына тапсырылды. 1935 жылы Темерсондар басқа жас режиссерлермен бірге "S. A. F, Spółdzielnia Autorów Filmowych" кооперативін құрды.

1936 жылдан 1939 жылға дейін

1936 және 1937 жылдары Темерсондар Парижге, сол кезде авангард өнерінің әлемдік орталығы болған қалаға, содан кейін Лондонға сапар шекті, Мохоли-Надь және басқа да тәжірибелі суретшілермен кездесті. Олар Варшаваға оралғаннан кейін француз және ағылшын авангард фильмдерінің алғашқы көрсетілімдерін ұйымдастырды. Сондай-ақ, олар "Фильм Артистик" журналын құрды, Стефан редактор, Франциска көркемдік редакторы болды (фильм жасаушылар кооперативінің журналы). Журналдың екі саны жарық көрді, біреуі француз авангарды, екіншісі – соңғы ағылшын киносы туралы. Польша авангардына арналған үшінші сан жоспарланған, бірақ 1937–1938 жылдардың қысында олар Парижге көшіп кеткен соң жарияланбады: "Мен Парижге баруым керек екенін сезіндім", – деді Темерсон. Мұнда олар көптеген поляктардың арасында суретшілер мен жазушылар тобын тапты. Темерсон Париждегі түрлі поляк басылымдарына жазды, ал Франциска сурет салуға кірісіп, Фламмарион үшін балалар кітаптарына иллюстрация салды. Олар онда тұруды жоспарлаған, бірақ – олардың буынының көпшілігі сияқты – Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы олардың өмірін өзгертіп жіберді. 1939 жылы соғыс жарияланғанда, Темерсондар екеуі де әскери қызметке шақырылды, Стефан Германия мен Кеңес Одағының Польшаны басып алуынан кейін Францияда құрылған Батыс Польша армиясына қосылды. Франциска Польша үкіметінің эмиграциядағы кеңсесіне картограф ретінде жіберілді, алдымен Францияда, содан кейін 1940 жылдан бастап Францияның құлауынан кейін Лондонда.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең

1940 жылы Темерсон Франциядағы поляк жаяу әскері полкіне ерікті болып қосылды, дәл сол кезде неміс басқыншылығы басталып, одақтастар күйреген кезде. Оның естелігінде жазғы ыстықта Сен-Назерге қарай күні-түні марш жасауы қалды. Маусым айында сол жерде полк таратылды, офицерлер өз әскерін тастап кетіп, әскерлер мүмкіндігінше шашырап кетті. Темерсон Франция ішінде саяхаттап, бірінші кезекте (жаяу) оккупацияланған Парижге, содан кейін Тулузға оралды, онда ол Польша Қызыл Кресі арқылы Францискамен байланысын жаңартты. Ол Париж мен Нормандияда Польша эмигранттық үкіметі үшін картограф болып жұмыс істеді, кейіннен Бейоннан Лондонға әскери кемемен қашып кетті. Осы аралықта ол босқындар лагерінде уақыт өткізді, фермада жұмыс істеді және Войрон қаласындағы Польша Қызыл Кресінің жатақханасында, «Пошта» мейрамханасында шамамен екі жыл болды. Мұнда ол «Профессор Ммааның лекциясын» поляк тілінде жазуға кірісіп, «Қараңғылықтағы эскиздер» (Croquis dans les Ténèbres) атты ұзын өлеңін француз тілінде жазды. 1940-1942 жылдар аралығындағы олардың сирек хат алмасуларының көп бөлігі Стефанның Франциядан қашуын ұйымдастыруға қатысты. 1942 жылдың соңында Темерсон Францияны Марсель және Испания арқылы Лиссабонға дейін кешіп өтіп, содан кейін Ұлыбританияға R.A.F. арқылы ұшып, әйелімен қайта қосылып, поляк армиясына қайта қатарына енді. Ол Шотландияда армиямен бірге уақыт өткізді, онда «Профессор Ммаа» романын аяқтады, содан кейін Лондонға Польшаның Ақпарат және құжаттама министрлігінің кино бөліміне жіберілді. Онда ол Францискамен бірге Польшаның Ақпарат және құжаттама министрлігінің тапсырысымен тағы екі қысқа фильм түсірді: «Мырза Смитке қоңырау шалу» (Calling Mr. Smith) – Польшадағы нацилік қиянаттар туралы және Шымановскийдің музыкасына қойылған Жюлиан Тувимнің төрт әніне негізделген «Көз және құлақ» (The Eye and the Ear). 1944 жылы Джон Милтонның «Ареопагитикасының» 300 жылдығына арналған ПЕН клубының мәжілісінде Темерсон Курт Швиттерспен танысты, ол Швиттерс 1948 жылы қайтыс болғанға дейін жақын досы болды. Сол кезде ол Янкель Адлер, Джулиан Тревелян және Энтони Фрошауг сияқты жақын болып қалған басқа да адамдармен танысты. 1944 жылы Темерсондар Майда Вэйлге көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Олардың жақын көршісі – эксперименталды ақын және баспагер Боб Коббинг болды, олармен Темерсондар тығыз қарым-қатынаста болды. Стефан мен Франциска Темерсондар 1948 жылдан 1979 жылға дейін өздерінің «Габербоххус» (Jabberwocky-дің латынша нұсқасы) баспасы арқылы көптеген еңбектерін жариялады. Көпшілігін Франциска суреттеді және безендірді. Олар сондай-ақ аудармашылар Барбара Райт және Стэнли Чапманмен, сондай-ақ суретші Гвен Барнардпен жұмыс істеді. Олардың 70-ке жуық кітабының тізіміне Гийом Аполлинер, Янкель Адлер және Курт Швиттерс шығармалары, Альфред Джарридің «Ubu Roi» романының алғашқы ағылшын тіліне аудармасы, Реймонд Кеноның «Стильдік жаттығулар» және Бертран Расселдің «Жақсы азаматтың әліпбиі» кірді. Соңғысы «Профессор Ммааның лекциясына» жігерлендіретін алғы сөз жазды. 1950 жылы олар Кенео мен оның Оулипо тобының ықпалымен Семантикалық поэзияны құрды (оның 1945 жылғы «Баямус» романына және 1975 жылғы «Семантикалық поэзия туралы трактаты»на қараңыз). Оның жұмысы «0-ден 9-ға дейін» журналында жарияланды, бұл тіл мен мағынаны зерттейтін АҚШ басылымы. Ол «Санкт-Франциск және Губбио қасқыры» (1972) операсын жазды. 1981 жылы Темерсон Нидерландының Лейден қаласындағы «Әдептілік кафедрасы» тақырыбымен жылдық Хуизинга лекциясын оқыды. Ол 1988 жылдың қыркүйегінде әйелі қайтыс болғаннан кейін бірнеше аптадан кейін Лондонда қайтыс болды.

In 1940 Themerson volunteered for a Polish infantry regiment in France, just in time for the German invasion and the Allies' collapse. His memory was of marching day and night in the summer heat to St Nazaire. There, in June, the regiment was disbanded, the officers abandoning their men and the men dispersing where they could. Themerson travelled inside France, first returning (on foot) to occupied Paris, then on to Toulouse, where, through the Polish Red Cross, he re established contact with Franciszka. She had been working for the Polish Government in Exile as a cartographer in Paris and Normandy and had subsequently escaped to London on a troopship from Bayonne. Meanwhile, he spent time in refugee camps, worked as a farm labourer, and spent nearly two years in a Polish Red Cross hostel, the Hôtel de la Poste in Voiron. Here he began writing Professor Mmaa's Lecture in Polish and wrote the long poem in French Croquis dans les Ténèbres (Sketches in Darkness). Much of their sporadic correspondence from the years 1940–42 concerned attempts to engineer Stefan's escape from France. Towards the end of 1942 Themerson got across France via Marseille and Spain to Lisbon whence he was flown to Britain by the R. A. F., rejoining his wife and re enlisting in the Polish army. He spent time with the army in Scotland, where he finished Professor Mmaa, and then was sent to join the film unit of the Polish Ministry of Information and Documentation in London. There he and Franciszka, commissioned by the Polish Ministry of Information and Documentation, made two further short films, Calling Mr. Smith, an account of Nazi atrocities in Poland and The Eye and the Ear, inspired by four Julian Tuwim songs set to music by Szymanowski. In 1944 at the PEN club meeting to celebrate the three hundredth anniversary of John Milton's Areopagitica, Themerson met Kurt Schwitters, who became a close friend until Schwitters' death in 1948. At about the same time he met others who remained close, including Jankel Adler, Julian Trevelyan and Anthony Froshaug. Also in 1944 the Themersons moved to Maida Vale, where they lived for the rest of their lives. A close neighbour was the experimental poet and publisher Bob Cobbing with whom the Themersons kept close relations. Stefan and Franciszka Themerson published many of their works through their own Gaberbocchus Press (the Latinised version of Jabberwocky) from 1948 to 1979. Most were designed and illustrated by Franciszka. They also worked with the translators Barbara Wright and Stanley Chapman, and the artist Gwen Barnard. Their list of some 70 titles included works by Guillaume Apollinaire, Jankel Adler and Kurt Schwitters, the first English translation of Alfred Jarry's Ubu Roi, Raymond Queneau's Exercises in Style and The Good Citizen's Alphabet by Bertrand Russell. The latter wrote an encouraging preface to Professor Mmaa’s Lecture. Influenced by Queneau and his Oulipo circle, whom they visited in 1950, Stefan was the inventor of Semantic Poetry (see his 1945 novel Bayamus, and his 1975 tract On Semantic Poetry). His work was published in 0 to 9 magazine, a US publication which explored language and meaning making. He wrote an opera, 'St. Francis and the Wolf of Gubbio' (1972). In 1981, Themerson delivered the annual Huizinga Lecture in Leiden in the Netherlands, under the title "The Chair of Decency". He died in London a few weeks after the death of his wife, in September 1988.

Мұра

1979 жылы Габербокхус баспасын Темерсонның шақыруымен голландтық De Harmonie баспасы иелігіне алды. Олар баспасөз мұрағатын да сақтайды. Осы голландтық байланыс арқасында оның бірнеше романы ағылшын тілінде оқитын оқырмандар арасында танылды; 1985 жылы голландтық De Bezige Bij баспасы ағылшын қолжазбасының аудармасын жариялады, оны «Евклид есек еді» (голланд тілінде: Euclides was een ezel) деп атады. Бұл кітапты Faber and Faber компаниясымен байланысы бар адам оқып, олар осы кітапты ағылшын тілінде «Сардинаның құпиясы» (1986) деген атпен, сондай-ақ оның соңғы романы «Хобсон аралы» (1988) шығарды. Бұл екі роман және ертеректе жазылған «Том Харрис» кітабы кейін Dalkey Archive Press баспасында қайта басылды. Темерсонның сегіз томдық мұрағатын Френсисканың қызы, британдық өнер кураторы Ясия Райхардт жинап, каталогтады. Темерсонның туған қаласы Польшадағы Плоцк қаласында жыл сайын Темерсон фестивалі өтеді.