Кіріспе
Ойыншылардың ойдан шығарылған ортадағы кейіпкерлердің рөлін ойнайтын ойын. Рөлдік ойын (кейде рольдік ойын деп жазылады, немесе RPG деп қысқартылады) – ойыншылардың ойдан шығарылған ортадағы кейіпкерлердің рөлін ойнайтын ойын. Ойыншылар осы рөлдерді сомдау үшін жауапкершілікті өз мойнына алады, әрі сөзбе-сөз актерлік арқылы, әрі кейіпкердің дамуына қатысты құрылымдық шешімдер қабылдау арқылы. Көптеген ойындардағы әрекеттердің сәттілігі немесе сәтсіздігі ресми ережелер мен нұсқаулар жүйесіне сәйкес анықталады. Рөлдік ойындардың бірнеше түрі бар. Алғашқы түрі, кейде үстел үстіндегі рөлдік ойын (TRPG немесе TTRPG) деп аталады, пікірсайыс арқылы жүзеге асырылады, ал тікелей рөлдік ойында (LARP) ойыншылар кейіпкерлерінің әрекеттерін физикалық түрде орындайды. Бұл екі түрде де ойын шебері (GM) деп аталатын ұйымдастырушы ережелерді және ортаны анықтап, төрешілік қызметін атқарады; ал қалған ойыншылардың әрқайсысы бір кейіпкердің рөлін ойнайды. RPG-нің электрондық медиада да түрлі нұсқалары бар, мысалы, көп ойыншылы мәтіндік көп пайдаланушылы лабиринттер (MUD) және олардың графикалық нұсқалары – көп ойыншылы онлайн-рөлдік ойындар (MMORPG). Рөлдік ойындарға сонымен қатар бір ойыншылық рөлдік бейне ойындар да жатады, онда ойыншылар кейіпкерді немесе кейіпкерлер тобын басқарады, тапсырмаларды орындайды және статистикалық механиканы қолдана отырып, қабілеттерін арттырады. Бұл электрондық ойындар кейде үстел RPG-лерімен ортақ параметрлер мен ережелерді бөліседі, бірақ бірлескен оқиелеттеуден гөрі кейіпкердің дамуына көбірек мән береді. Ойынның бұл түрі жетілгендіктен, кейбір RPG-мен байланысты ойын түрлері, мысалы, сауда/жинақтау карта ойындары (CCG) және стратегиялық ойындар, анықтамаға кірмей қалуы мүмкін. Мұндай ойындарда рөлдік элементтер болуы мүмкін, бірақ бұл басты назарда емес. Рөлдік ойын термині кейде рөлдік симуляцияны қамтитын ойындарды және оқыту, дайындық және академиялық зерттеулерде қолданылатын жаттығуларды сипаттау үшін де қолданылады.
A role playing game (sometimes spelled roleplaying game, or abbreviated as RPG) is a game in which players assume the roles of characters in a fictional setting. Players take responsibility for acting out these roles within a narrative, either through literal acting or through a process of structured decision making regarding character development. Actions taken within many games succeed or fail according to a formal system of rules and guidelines. There are several forms of role playing games. The original form, sometimes called the tabletop role playing game (TRPG or TTRPG), is conducted through discussion, whereas in live action role playing (LARP), players physically perform their characters' actions. In both of these forms, an arranger called a game master (GM) usually decides on the rules and setting to be used, while acting as the referee; each of the other players takes on the role of a single character. Several varieties of RPG also exist in electronic media, such as multiplayer text based Multi User Dungeons (MUDs) and their graphics based successors, massively multiplayer online role playing games (MMORPGs). Role playing games also include single player role playing video games in which players control a character, or team of characters, who undertake(s) quests and may include player capabilities that advance using statistical mechanics. These electronic games sometimes share settings and rules with tabletop RPGs, but emphasize character advancement more than collaborative storytelling. This type of game is well established, so some RPG related game forms, such as trading/collectible card games (CCGs) and wargames, may not be included under the definition. Some amount of role playing activity may be present in such games, but it is not the primary focus. The term role playing game is also sometimes used to describe games involving roleplay simulation and exercises used in teaching, training, and academic research.
Мақсаты
Үстелдік рөлдік ойындардың авторлары да, ірі баспагерлері де оларды интерактивті және бірлескен әңгіме айтудың бір түрі деп санайды. Оқиғалар, кейіпкерлер және повествотивтік құрылым оқиғалық тәжірибе сезімін береді, ал ойынның қатаң белгіленген сюжеттік желісі болуы міндетті емес. Интерактивтілік – рөлдік ойындар мен дәстүрлі көркем әдебиет арасындағы басты айырмашылық. Телевизиялық бағдарламаны көруші пассивті бақылаушы болса, рөлдік ойындағы ойыншы оқиғаға әсер ететін таңдау жасайды. Мұндай рөлдік ойындар, кішкентай дос тобының бірлесіп оқиға құруымен байланысты, әңгіме айту ойындарының ежелгі дәстүрін жалғастырады. Рөлдік ойындардың қарапайым түрлері балалардың дәстүрлі ойындарында кездессе де, рөлдік ойындар осы қарапайым идеяға ойын жетекшілері мен өзара әрекеттесу ережелері арқылы күрделілік пен тұрақтылық деңгейін қосады. Рөлдік ойынға қатысушылар нақты кейіпкерлер мен дамып жатқан сюжетті жасайды. Ойынның тұрақты ережелер жүйесі және ойындағы көбінесе шынайы кампаниялық орта, оқиғаға сенуді арттырады. Ойындардағы реализм деңгейі, сенімді оқиға немесе қиындық тудыру үшін жеткілікті ішкі үйлесімділіктен бастап, нақты әлемдегі процестердің толыққанды симуляциясына дейін жетеді. Үстел үстіндегі рөлдік ойындар терапиялық ортада да адамдардың мінез-құлқы, әлеуметтік және тілдік дағдыларын дамытуға көмектесу үшін қолданылуы мүмкін. Бенефициарлардың арасында аутизм спектрінің бұзылулары, назар жетіспеушілігі және гипербелсенділік синдромы (АДГҚ) және дислексия сияқты оқу қиындықтары бар жастар жиі кездеседі.
Түрлері
Рольдік ойындар кең ауқымды форматтарда ойналады, үстел ойыны түрінде кейіпкерлердің өзара әрекеттесуін талқылаудан бастап, LARP-та кейіпкерлерді физикалық түрде сомдауға дейін, цифрлық медиада кейіпкерлерді ойнауға дейін. Ережелердің және ойын орталарының көптеген түрлері де бар. Ойын механикасы мен шайқасқа қарағанда сюжетке және кейіпкерлердің өзара әрекеттесуіне көбірек мән беретін ойындар кейде "оқиға айту ойыны" деп аталады. Мұндай ойындар көбінесе құлаққаптар мен басқа да кездейсоқ элементтерді пайдалануды азайтуға немесе толығымен жоюға ұмтылады. Кейбір ойындар ойыншылар емес, ойын жүргізуші (GM) бұрыннан дайындаған кейіпкерлермен ойналады. Осындай ойындар көбінесе ойын конвенцияларында немесе кампанияның бөлігі емес, жеке ойындар түрінде өткізіледі.
Үстелдің үсті
Үстел үстіндегі және қалам мен қағаз (PnP) рөлдік ойындары шағын әлеуметтік жиналыста талқылау арқылы жүзеге асырылады. GM ойын әлемін және оның тұрғындарын сипаттайды. Басқа ойыншылар өз кейіпкерлерінің жасағысы келетін әрекеттерін айтады, ал GM олардың нәтижелерін көрсетеді. Нәтижелердің кейбіреулері ойын жүйесімен анықталады, ал кейбіреулерін GM таңдайды. Бұл рөлдік ойындардың алғаш рет танымал болған форматы. Алғашқы коммерциялық RPG, Dungeons & Dragons (D&D), фантастикалық әдебиет пен стратегиялық ойындардан шабыттанды және 1974 жылы жарық көрді. D&D-нің танымалдылығы түрлі тақырыптар, ережелер және ойын стиліндегі ойындарды шығаратын үстелдік рөлдік ойын индустриясының құрылуына әкелді. Онлайн MMO RPG-нің қазіргі заманғы нұсқаларынан кейін үстелдік ойындардың танымалдылығы төмендеді. Бұл формат көбінесе жай ғана рөлдік ойын деп аталады. Бұл RPG түрін басқа форматтардан ажырату үшін кейде «үстелдік рөлдік ойын» немесе «қалам мен қағаз рөлдік ойыны» деген ретронимдер қолданылады, бірақ үстелдің де, қалам мен қағаздың да болуы міндетті емес. Қатысушылар кейіпкерлерінің әрекеттерін сипаттаудың орнына оларды ойнайды, ал нақты орта ойын әлемінің қияли ортасын бейнелеу үшін пайдаланылады. Кейбір тікелей рөлдік ойындарда қақтығыстарды шешу үшін «тас-қағаз-қалып» немесе қасиеттерді салыстыру қолданылады, ал басқа LARP-тар ауа соққыш мылтықтары немесе көбік қарулары сияқты имитациялық қарулармен физикалық жекпе-жекке барады. LARP-тардың мөлшері бірнеше ойыншыдан бірнеше мыңға дейін, ал ұзақтығы бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін өзгеруі мүмкін. LARP-тағы ойыншылардың саны әдетте үстелдік рөлдік ойындағыдан көп болады және ойыншылар жеке физикалық кеңістіктерде өзара әрекеттесе алады, сондықтан әңгіменің тығыздығына немесе ойыншыларды тікелей көңіл көтеруге көбінесе аз мән беріледі, ал ойын сеанстары көбінесе таратылған түрде басқарылады.
Электрондық ақпарат құралдары
Үстел үстіндегі рөлдік ойындар түрлі электрондық форматтарға көшірілген. 1974 жылы, Dungeons & Dragons шыққан жылдың өзінде, оның лицензияланбаған нұсқалары dnd және Dungeon аттарымен университеттердің негізгі компьютерлік жүйелерінде жасалды. Бұл алғашқы компьютерлік RPG-лер барлық электрондық ойын индустриясына әсер етті, сонымен қатар рөлдік ойын видео ойындары жанрын құрады.
Бір ойыншы
Бір ойыншылық рөлдік бейнеойындар – компьютерлік және консольдық ойындардың шартты түрде белгіленген жанры. Олардың терминологиясы, оқиға ортасы және ойын механикасының көп бөлігі Dungeons & Dragons сияқты рөлдік ойындарға негізделген. MMORPG ойыншыларының көпшілігі осы мағынада рөлдік ойынға қатыспайды. Компьютерлік көмекпен ойынға қосымша компьютерлік ойын элементтерін қосу арқылы жүздік-жүздік үстел ойындарына қолданылуы мүмкін, онда компьютерлер жазбаларды жүргізу және кейде шайқастың нәтижесін анықтау үшін пайдаланылады, ал қатысушылар кейіпкерлердің өзара әрекеттесуіне қатысты шешімдер қабылдайды.
Ойын шебері
Көптеген RPG-лердің ортақ ерекшелігі – ойын шеберінің рөлі, ол ойдан шығарылған ортаны ұсыну, кейіпкерлердің іс-әрекеттерінің нәтижелерін бағалау және оқиғаның ағымын сақтап тұру сияқты арнайы міндеттерді атқаратын қатысушы. Үстелдік және тікелей ойында GM осы міндеттерді жеке орындайды. Видео ойындарда GM-нің көптеген функцияларын ойын механизмі атқарады. Дегенмен, кейбір көп ойыншылы видео ойындар қатысушыға GM құралдары деп аталатын визуальды интерфейс арқылы GM рөлін алуға мүмкіндік береді, бірақ бұл мүмкіндік қолда бар технологиямен шектелген.
Ойыншы кейіпкері
РОК-тағы тағы бір стандартты ұғым – ойыншы кейіпкері, ойынның құрастырылған әлеміндегі кейіпкер, оның іс-әрекеттерін ойыншы бақылайды. Әдетте, әр ойыншы жеке ойыншы кейіпкерін басқарады, кейде бірнешеуін, және олардың әрқайсысы оқиғаның басты кейіпкері болып табылады.
Ойыншы емес кейіпкер
Ойыншы кейіпкерлерінен өзгеше, ойыншы емес кейіпкерлерді (NPC) ойын шебері, ойын қозғалтқышы немесе ойын шеберіне көмектесетін адамдар басқарады. Ойыншы емес кейіпкерлер ойдан шығарылған әлемнің халқын құрайды және ойыншы кейіпкерлеріне қарсыластар, жаңалықтарды бақылаушылар немесе одақтастар рөлінде әрекет ете алады.