Кіріспе

Америкалық табиғатты қорғаушы (1887–1948)

Алдо Леопольд (11 қаңтар 1887 – 21 сәуір 1948) – американдық жазушы, философ, табиғат зерттеушісі, ғалым, эколог, орман шаруашылығы маманы, табиғатты қорғаушы және қоршаған ортаны қорғаушы. Ол Висконсин университетінің профессоры болды және «А Sand County Almanac» (1949) кітабымен ең танымал, ол он төрт тілге аударылып, екі миллионнан астам дана сатылды. Леопольд қазіргі заманғы экологиялық этиканың дамуына және жабайы табиғатты қорғау қозғалысына зор үлес қосты. Оның табиғат пен жануарлар әлемін қорғау этикасы, жерге қатысты экоцентрлік немесе тұтас этикасы экологиялық қозғалысқа терең әсер етті. Ол биологиялық түрлердің алуандығы мен экологияны бағалап, жабайы табиғатты басқару ғылымын қалыптастырушылардың бірі болды.

Ерте өмір

Рэнд Альдо Леопольд 1887 жылдың 11 қаңтарында Айова штатының Берлингтон қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Карл Леопольд жаңғақтан үстел жасаған кәсіпкер болды және ол әйелі Клара Старкердің бірінші туысы еді. Карлдың әкесі және Клараның ағасы Чарльз Старкер – инженерлік және сәулет саласында білім алған неміс иммигранты. Рэнд Альдоға әкесінің екі серігінің құрметіне есім қойылған – В. Рэнд және Алдо Сомерс, бірақ ол кейін "Рэнд" есімін қолдануды тоқтатты. Леопольдтар отбасында кіші аға-інілері Мэри Луиз, Карл Старкер және Фредерик болды. Леопольдтің ана тілі неміс тілі болған, бірақ ол ерте жасында ағылшын тілін меңгерді. Альдо Леопольдтің балалық шағы табиғатпен тығыз байланысты болды. Карл балаларын орманға алып шығып, үлкен ұлына ағаш өңдеу және аң аулауды үйретті. Альдо зейін қоюға бейімділігін көрсетіп, үйінің жанындағы құстарды санайтын және тізімдейтін. Кейінірек Мэри ағасы туралы былай деді: "Ол тіпті өте жас кезінде де табиғатта көп уақыт өткізетін. Ол әрқашан жартастарға шығып, өзенге түсіп, өзен арқылы орманға баратын". Ол Prospect Hill бастауыш мектебінде оқыды, онда сыныпта бірінші орынды иеленді, содан кейін, оқушыларға толы Берлингтон орта мектебіне түсті. Әр тамыз айында отбасы Мичиганға, Хьюрон көліндегі орманды Маркетт аралына демалысқа баратын, оны балалар зерттеуге ұнатар еді.

Мектептегі білімі

1900 жылы Ауыл шаруашылығы департаментінде жаңадан құрылған Орман шаруашылығы бөлімін басқарған Гиффорд Пиншот Йель университетіне елдегі алғашқы орман шаруашылығы мектептерінің бірін ашу үшін қаржы жұмсады. Бұл жаңалықты естіген жас Леопольд орман шаруашылығын өмірлік мамандығы ретінде таңдады. Оның ата-анасы, Леопольдтің Йель университетіне түсу мүмкіндігін арттыру үшін, оны Нью-Джерси штатындағы Лоуренсвилл дайындық мектебіне жіберуге келісті. Берлингтон орта мектебінің директоры Лоуренсвилл мектебінің директорына жазған мінездемесінде Леопольдті "мектептегідей адал, жұмысын жақсылықпен атқаратын, мінез-құлқы жоғары бала" деп сипаттады. Ол 1904 жылдың қаңтар айында, 17 жасқа толуға аздай қалғанда жаңа мектебіне келді. Ол жарасымды студент саналды, бірақ ол табиғатқа деген құштарлығын сақтады. Лоуренсвиллдің географиясы ауылдық болғандықтан, Леопольд көп уақытын аймақты картаға түсіріп, оның фаунасын зерттеумен өткізді. Леопольд Лоуренсвилл мектебінде бір жыл оқыды, осы уақыт ішінде Йель университетіне қабылданды. Йель орман шаруашылығы мектебі тек магистратура деңгейінде білім беретін болғандықтан, ол алдымен Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы Шеффилд ғылыми мектебінің бакалавриатқа дайындық курстарында оқыды. Леопольд Лоуренсвиллдегі орман мен далаларды күнделікті зерттей алса да, кейде оқуын тоқтатқандықтан, Йельде оған мұндай мүмкіндік азая түсті; оқу және қоғамдық өмірге қатысуы сыртқы сапарларын сирек және алыс етіп берді. Леопольд 1909 жылы Йель орман шаруашылығы мектебін бітірді.

Мансап

1909 жылы Леопольд Аризона және Нью-Мексико штаттарындағы Орман шаруашылығы қызметінің 3-округіне тағайындалды. Бастапқыда ол Аризона штатындағы Апачи ұлттық орман қорығында орманшының көмекшісі болып жұмыс істеді. 1911 жылы ол Нью-Мексиконың солтүстігіндегі Карсон ұлттық орман қорығына ауыстырылды. Леопольдтың 1924 жылға дейін Нью-Мексикодағы мансабы Гранд-Каньон үшін алғашқы толық басқару жоспарын жасау, Орман шаруашылығы қызметінің алғашқы аң және балық жөніндегі нұсқаулығын жазу, сондай-ақ Орман шаруашылығы жүйесіндегі алғашқы ұлттық далалық аймақ – Гила далалық аймағын ұсынуды қамтыды. 1923 жылдың 5 сәуірінде ол Теодор Рузвельт және Джордж Бёрд Гриннелл құрған жабайы табиғатты қорғау ұйымы – Бун және Крокетт клубының қосымша мүшесі (қазір «кәсіптік мүше» деп аталады) болып сайланды. 1924 жылы ол Висконсин штатының Мэдисон қаласындағы АҚШ орман өнімдері зертханасына ауысып, оның орынбасары болды. Леопольд және алғашқы Арборетум комитетінің басқа мүшелері «түпкі Висконсин» ландшафты мен өсімдіктер қауымдастығын, әсіресе еуропалықтар қоныстанғанға дейінгі кезеңдегі, мысалы, биік шөптік дала және еменді саваннаны қайта құру бойынша зерттеулерді бастады. Карл Шурц мемориалдық қорының Оберлаендер тресті арқылы Леопольд 1935 жылы Германия мен Австрия ормандарын аралаған АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің алты өкілінің қатарында болды. Леопольдті арнайы аңдарды басқаруды зерттеу үшін шақырған, және бұл оның шетелге жасаған алғашқы және жалғыз сапары болды. Оның еуропалық байқаулары оның экологиялық ойлауына зор әсер етті, оны Германияның монокультуралық ағаштарды түзу сызықтармен отырғызу саясатын топырақтың құлдырауына және биологиялық әртүрліліктің жалпы жоғалуына әкелетін ескерту ретінде қарастыруға итермеледі.

Жеке өмір және өлім

Леопольд 1912 жылы Нью-Мексиконың солтүстігінде Эстела Бергерге үйленді және олардың бес баласы болды. Олар Висконсин-Мэдисон университетінің кампусына жақын, қарапайым екі қабатты үйде тұрды. Оның балалары оның ізімен ұстаздар мен натуралистер болып өсті: Альдо Старкер Леопольд (1913–1983) – Калифорния университетінде (UC Berkeley) жабайы табиғатты зерттеуші биолог және профессор; Луна Б. Леопольд (1915–2006) – Калифорния университетінде (UC Berkeley) гидролог және геология профессоры; Нина Леопольд Брэдли (1917–2011) – зерттеуші және натуралист; Альдо Карл Леопольд (1919–2009) – Пурдью университетінде 25 жыл оқытқан өсімдік физиологы; ал қызы Эстелла Леопольд (1927–2024) – белгілі ботаник, табиғатты қорғаушы және Вашингтон университетінің зейнеткер профессор болды. Леопольд Висконсин штатының орталық бөлігіндегі құмды даладан 80 акр жер сатып алды. Бұл аймақ бұрын орманды болған, бірақ ағаш кесілген, көптеген өрттерге ұшыраған, сүт сиырларының мал жаюынан тозып, құнарсыз қалған еді. Ол өз теорияларын тәжірибеде қолданып, нәтижесінде өзінің ең көп сатылған "Жем-жазғы елжазбасы" (1949) атты кітабын жазуға кірісті, ол өлімінен аз уақыт бұрын аяқталды. Леопольд көршісінің жерінде өрт сөндіру кезінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Леопольд Берлингтондағы Аспен Гроув зиратында жерленген. Бүгінде Леопольдтың үйі Мэдисон қаласының тарихи ескерткіші болып саналады.

Идеялар

Басында Леопольд Нью-Мексикода аюларды, қасқырларды және тау арыстандарын аулауға тағайындалды. Жергілікті шаруалар мал шығындарының салдарынан осы жыртқыштарды жек көреді, бірақ Леопольд аңдарға құрмет ете бастады. Бір күні қасқырды өлтіргеннен кейін Леопольд жануарға жетіп, "көзінде өліп бара жатқан жасыл отқа" қатты қызығушылық танытты. Бұл оқиға оны өзгертті және экологиялық бағытқа итермеледі. Ол адам үстемдігін қажет ететін бұрынғы жабайы табиғат этикасын ауыстырған экологиялық этиканы дамытты. Леопольдтің табиғат тепе-теңдігінде жыртқыштардың маңыздылығын қайта қарауы аюлар мен тау арыстандарының Нью-Мексиконың жабайы аймақтарына оралуына себеп болды. Бір эссесінде ол риторикалық сұрақ қойды: "Картада бір де бір бос жер болмаса, қырық еркіліктің қандай қадірі бар?". Леопольд этикалық сезімталдықтың адамдар арасындағы қарым-қатынастардан бастап, қоғамға, содан кейін жерге дейін дамитынын көрді, бұл пайдакүнемділік, жаулап алу және жеке мүддеге негізделген әрекеттердің азаюына әкелді. Сондықтан Леопольд Теодор Рузвельт сияқты табиғатты қорғаушылардың утилитаризмін қабылдамады. Ғылым жазушысы Конни Барлоу Леопольдтің бүгінгі таңда діни натурализм деп аталатын перспективадан көркем жазғанын айтады. Көбінесе ұмытылатын халық санының динамикасы және тұтыну туралы ойлар Альдо Леопольдтің экологиялық көзқарасын тереңдете түсті. Жабайы жануарлар популяциясының өзгеруін зерттеу арқылы Леопольд Рэймонд Перл мен Эдвард Мюррей Ист айтқан жүктеме қабілеті және қоршаған ортаның нашарлауы туралы көптеген идеяларды кеңейтті, ал бұл идеялар өз кезегінде оның экологиялық байланыс туралы жаңа идеяларын қалыптастырды. Сонымен қатар, кейінірек оқырмандар Леопольдті жабайы табиғат экологиясымен байланыстырса да, оның мансабы Мальтустың адам қоғамы туралы идеяларының табиғат туралы идеялармен қалай байланысқандығын және қабаттасқандығын көрсетуге көмектеседі. Ол адам қоғамының мальтузиандық модельдерінен идеялар алған экологтардың күшті ықпалында болды және өзі де жиі адамдардың оқиғаларын – әсіресе Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғысты – жануарлар үшін дамытып жатқан халық саны мен тұтыну модельдері тұрғысынан қарастырды.

Табиғат жазуы

Леопольдтың табиғат туралы жазғандары қарапайымдылығымен және тікелейлігімен ерекшеленеді. Оның көп жылдар бойы аралап өткен немесе жақсы білген әртүрлі табиғи орталарды бейнелеуі, табиғаттағы құбылыстар мен жағдайларға ерекше жақындықпен қарауды көрсетеді. Бұған оның орман шаруашылығы қызметі, аң ауру, далалық тәжірибесі, сондай-ақ құмды округі фермасындағы бақылаулары мен іс-әрекеттері туралы егжей-тегжейлі күнделіктері мен жазбалары кіреді. Ол табиғи жүйелерге (мысалы, жерге) зиян келтірілуіне, оның себебі – мәдениеттің немесе қоғамның жерге толық иелік ету сезімінен туындайтынын, бұл адамның тіршілік қауымдастығына жататындығын ұмыттыратынын ашық сынады. Ол "механикаландыру" нәтижесінде пайда болған қауіпсіздік пен өркендеудің адамдарға табиғаттың құндылығын ойлауға және оның құпиясын зерттеуге мүмкіндік беретініне сенді; алайда, ол былай деп жазды: "Теориялық тұрғыдан алғанда, егін шаруашылығын механикаландыру фермердің шектеулерін жоюға тиіс, бірақ оның шынымен солай болатыны күмәнді".

Мұра

1950 жылы The Wildlife Society Леопольдты оның есімімен жыл сайын берілетін сыйлықты құру арқылы құрметтеді. Алдо Леопольд қоры Алдо Леопольдтың бастапқы шатыры мен шаруашылығын, сондай-ақ 300 акр жерді және басқа да бірнеше учаскелерді иеленеді және басқарады. Оның бас кеңсесі – экологиялық тұрғыдан салынған Леопольд орталығы, онда білім беру және жерді қорғау бағдарламалары жүргізіледі. Қор сонымен қатар Леопольдтың әдеби мұрасын сақтаушы ретінде әрекет етеді, Леопольд туралы зерттеулерді ынталандырады және Леопольд, оның еңбектері мен идеялары туралы ақпаратты жинақтау орталығы болып табылады. Ол жыл сайын мыңдаған келушілерге түсіндіру ресурстарын және экскурсияларды ұсынады, Леопольдтың жазбаларын және идеяларын қоршаған ортаны оқытуда қалай пайдалануға болатыны туралы оқу бағдарламаларын таратады. Орталықта толыққанды веб-сайт және көптеген баспа ресурстары бар. 2012 жылы АҚШ Орман шаруашылығы қызметімен бірлесіп, қор және Адамдар мен Табиғат орталығы Леопольд туралы «Жасыл от: Альдо Леопольд және біздің заманымыз үшін жер этикасы» атты толық метражды фильмді шығарды. Фильм бүкіл елдегі қоғамдық телеарналарда көрсетілді және деректі фильмдер санатында Орта Батыс аймақтық Эмми сыйлығын жеңіп алды. Нью-Мексико штатының Гила ұлттық орман паркіндегі Альдо Леопольдтың жабайы табиғат аймағы 1980 жылы оның құрметіне аталды. Леопольд орнықты ауыл шаруашылығы орталығы 1987 жылы Айова штатының Эймс қаласындағы университетінде құрылды. Ол Леопольдтың құрметіне аталған. Құрылғаннан бері ол орнықты ауыл шаруашылығының жаңа тәсілдерін дамытып келеді. 1993 жылы АҚШ Орман шаруашылығы қызметі Монтана университетінің Миссула қаласындағы Альдо Леопольдтың жабайы табиғатты зерттеу институтын құрды. Бұл институт «жабайы табиғатты, саябақтарды және басқа да қорғалатын аумақтарды басқаруды жақсарту үшін қажетті білімді дамытуға және таратуға арналған АҚШ-тағы жалғыз федералды зерттеу тобы». 2002 жылы Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласындағы Леопольдтың бұрынғы үйі орналасқан Альдо Леопольдтың тарихи ауданы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Висконсин штатындағы 42 мемлекеттік жолдан тұратын Альдо Леопольд мұралық жол жүйесі 2007 жылы штат тарапынан құрылды. Айовадағы Леопольд орнықты ауыл шаруашылығы орталығы 1987 жылғы Айова жер асты суларын қорғау туралы заңға сәйкес құрылды және «табиғи ресурстарды сақтай отырып, пайдалы шаруашылық жүргізудің жаңа тәсілдерін және экологиялық және әлеуметтік зиянды әсерлерді азайтуға» бағытталған. Леопольд мұрасы тобы «Альдо Леопольдтың дүниежүзілік мұрасын оның туған қаласы Берлингтон, Айовада насихаттауға» арналған ұйым.