Кіріспе

Ағылшын шахмат гроссмейстері (1965 жылы туған) шахматшы.

Найджел Дэвид Шорт (1965 жылдың 1 маусымында туған) – ағылшын шахмат гроссмейстері, жазушы, жаттықтырушы және комментатор, 2022 жылдың қыркүйегінен бастап ФИДЕ шахматты дамыту директоры. Шорт 19 жасында гроссмейстер атағын алды және 1988 жылдың шілдесінен 1989 жылдың шілдесіне дейін ФИДЕ рейтингі бойынша әлемде үшінші орынды иеленді. 1993 жылы ол Лондонда өткен PCA әлем чемпионатында Гарри Каспаровпен күш сынасып, Каспаров 12½ – 7½ есебімен жеңіске жетті. Шахматқа қосқан үлесі үшін 1999 жылы Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағымен марапатталды.

Балалық шағы, отбасы, білім

Шорт 1965 жылғы 1 маусымда Ланкашир графтығының Ли қаласында дүниеге келген. Ол Дэвид пен Жан Шорттың үш ұлының екіншісі. Әкесі журналист, ал анасы мектеп хатшысы болған. Ол Атертон қаласында өсіп, Болтон Олд Роудтағы Сент Филипп бастауыш мектебінде білім алды. Содан кейін Больтон жекеменшік мектебінде және Ли колледжінде оқыды. Шорт бес жасында әкесінің үлкен ағасы Мартинге шахмат үйреткенін көргеннен кейін шахмат ойнауды бастады. Ол әкесі құрған Атертон шахмат клубының және кейін Болтон шахмат клубының мүшесі болды, бірақ алғашқыда (жеті жасында) оны тым жас деп қабылдамаған. Оның ата-анасы оның 13 жасында ажырасып кетті. Шорт 17 жасында мектепті бітіріп, төрт пәннен емтихан тапсырғаннан кейін, шахматқа толық уақыт арнау үшін оқуын доғарды.

Ұстаздан - ұлы шеберге

Шорт шахматты бес жасында әкесінен үйренген. Шахмат дарыны Шорт 10 жасында Виктор Корчнойды жеңіп, бұқаралық ақпарат құралдарының назарын өзіне аударды. Корчной сол кезде әлемдегі екінші нөмірлі шахматшы еді. Лондонда өткен 31 тақталық бір мезгілдегі көрсетілімде Шорт жеңіске жеткен жалғыз ойыншы болды. Ол негізінен өзіндік білім алған. 1977 жылы ол 12 жасқа толуына үш күн қалғанда Солтүстік-Батыс аймақтық турнирде өтіп, Ұлыбритания шахмат чемпионатындағы ең жас қатысушы атанды. Чемпионатта ол он мәрте британ чемпионы атанған Джонатан Пенроузды жеңіп, 5/11 есебімен ойынды аяқтады, бұл дебют үшін өте жақсы нәтиже еді. Осы кезеңде Шорт британ жастар шахматында үстемдік құрды және 1977 жылғы британдық финалдағы көрсеткені үшін Мастер атағын алды. 1978 жылы ол 13 жас 5 ай 11 күндік шағында Ұлыбританияның жылдам шахмат чемпионатында (British Lightning Championship) жеңіске жетіп, алғашқы ересектер арасындағы ұлттық титулын жеңіп алды. Ол осы титулды 1980 жылы да қайта жеңіп алды. 1979 жылы Честерде өткен Ұлыбритания чемпионатында Шорт Джон Нанн мен Роберт Беллинмен бірінші орынды бөлісті, соның арқасында алғашқы Халықаралық шебер нормасын (International Master norm) алды. Тай-брейкте Беллин жеңімпаз атанды. Кейін 1979 жылы Шорт Францияның Белфорт қаласында өткен 16 жасқа дейінгі ойыншылар арасындағы әлем чемпионатында (World Cadet Championship) бірінші орынды бөлісті, бірақ аргентиналық Марчелло Темпоне тай-брейкте жеңіліс тапты. 1979/80 жылдары Хейстингс турнирінде 8/15 ұпай жинап, ол шахмат тарихындағы ең жас Халықаралық шебер атанды, бұрынғы Бобби Фишердің 1958 жылғы рекордын бұзды. Шорт төрт рет Жастар арасындағы әлем чемпионатына қатысты (1980–83), алғашқы әрекетінде ең жақсы нәтижеге қол жеткізді – 1980 жылы Дортмундте Гарри Каспаровтан кейін екінші орын алды. Шорт Англия құрамасы сапында халықаралық командалық жарыстарда алғаш рет 1983 жылы Пловдивте өткен Еуропалық командалық финалда өнер көрсетті. 1984 жылы 19 жасында гроссмейстер атағын алды, сол кезде әлемдегі ең жас гроссмейстер болды, бірақ кейін Симен Агдештейн бұл көрсеткішті жаңартты.

Әлем чемпионатына үміткер

Шорттың әлем чемпионаты атаны үшін күресі 1985 жылы басталды, ол Біль Интерзоналынан тікелей өтіп, Ұлыбританияның алғашқы кандидатқа ие болды. Ол Джон ван дер Виль мен Эухенио Торредан соңғы орынға таласу үшін плей-офф өткізуге мәжбүр болды, себебі үшеуі де негізгі кезеңде тең ойнады. Бірақ Монпелье кандидаттар турнирі Шортқа көп жетістік әкелмеді, ол 15 ойында 7 ұпай жинап, 10-шы орынды иеленді. Келесі циклда ол 1987 жылы Суботика Интерзоналында Джон Спильманмен бірге жеңіске жетіп, тағы да кандидатқа ілікті. Кандидаттар кезеңі бұл кезде дәстүрлі матч форматына қайта оралды: Шорт 1988 жылы Канаданың Сент-Джон қаласында Гюла Саксты (+2=3) есебімен жеңді, бірақ кейін Лондонда күтпеген жерден Спильманға (−2=3) есебімен жеңілді. Шорттың келесі әрекеті ең сәттісі болды. Ол Манила Интерзоналының соңғы турында Михаил Гуревичті жеңіп, Висванатан Анандпен бірдей үшінші орынды бөлісті, ал Вассилий Иванчук пен Борис Гельфанд алда болды, бұл оған үшінші рет қатарынан кандидат болуға мүмкіндік берді. 8/Финалда Спильманмен Лондон қаласында қайта кездескен ол тартысты матчта тең ойнады (+2 2=4), содан кейін тең түскен жағдайда үлкен қарсыласын 1.5:0.5 есебімен жеңді. Брюсселдегі Гельфандқа қарсы 1/4 финалда қанды шайқас болды, онда Шорт ақырында жеңіске жетті (+4 2=2). 1992 жылы жартылай финалда ағылшын бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карповты (+4−2=4) есебімен жеңіп, бұл жекпе-жекті "бір дәуірдің аяқталуы" деп сипаттады. Финалда Сан-Лоренцо-де-Эль-Эскориалда Шорт голландиялық Ян Тимманды (+5−3=5) есебімен жеңіп, әлем чемпионы Гари Каспаровпен кездесуге құқық алды.

Дүниежүзілік чемпиондық матч, Лондон 1993

Шорт пен Каспаровтың сөзіне қарағанда, шахмат әлемінің басқарушы органы ФИДЕ-нің төрағасы Флоренсио Кампоманес, ФИДЕ ережелерін бұза отырып, олармен ақылдаспай-ақ матчтың өтетін жерін (Манчестер) және жүлде қорын анықтады. Британдық WIM және автор Кэти Форбс өзінің "Nigel Short: Quest for the Crown" (Cadogan 1993) кітабында 1993 жылғы тендерлік процесте ФИДЕ әлем чемпионаты матчына лайықты бірде-бір өтініш алмағанын жазды. Осыған жауап ретінде Шорт пен Каспаров дереу қарсы ұйым – Кәсіби шахмат қауымдастығын құрды. "Таймс" газетінің демеушілігімен өткен бұл матч 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Лондонда жаңа ұйымның қолдауымен ұйымдастырылды. Каспаров убедительно жеңіске жетті (+6−1=13) – Ботвинник 1961 жылы Талды жеңгеннен бергі әлем чемпионаты үшін күрестегі ең үлкен айырмамен жеңіс.

Дау

Каспаров пен Шорттың бұрын-соңды болмаған көтерілісі ФИДЕ ұйымдастырған параллельді Әлем чемпионаты циклына әкелді, онда Анатолий Карпов пен Ян Тимман 1993 жылдың соңында титул үшін кездесу өткізді, оны Карпов жеңіп алды. Шорт пен Каспаров екеуі де ФИДЕ тарапынан санкцияланды, және бұл жағдай келесі бірнеше жыл бойы шахмат әлемінде үлкен дау-дамай мен құлпыруға алып келді.

Үлкен турнирлер нәтижесі

Шорт 1984, 1987 және 1998 жылдары Британдық шахмат чемпионатында және 1991 жылы Англия чемпионатында (соңғысы өткізілген жалғыз жыл) жеңімпаз атанды. Ол 2004 жылы (Мумбай), 2006 жылы (Мумбай) және 2008 жылы (Нагпур) Комонвелл чемпионы болды. Ол 2006 жылы Ливерпульде өткен жеке шахмат бойынша Еуропа чемпионатында жеңімпаз атанды және 2008 жылы сол жерде өткізілген шахмат чемпионатында екінші орынға ие болды. Ол Женева (1979), Белфорт, 16 жасқа дейінгілер арасындағы әлем чемпионаты (1979), BBC Master Game (1981), Амстердам OHRA (1982), Баку (1983), Эсбьерг (1984), Британдық шашка чемпионаты (1986), Вийк ан Зее (1986, 1987), Рейкьявик (1987), Амстердам VSB (1988, 1991, 1992, 1993), Гастингс (1987/88, 1988/89), Пярну (1996), Гронинген (1996), Таллинн / Пярну (1998), Ман аралы Монарх Ассуранс 1998, Дака Юнайтед Сақтандыру (1999), Шымкент (1999), Памплона (1999/2000), Линарс Ашық (2000), Тан Намин Чин Кубогы, Бейжің (2000), Сигеман және Co. Шорт 2013 жылы Оттавада өткен Канаданың ашық шахмат чемпионатының 50-ші кезеңінде жеңіліссіз 7 1⁄2/9 есебімен аяқтағаннан кейін, Канаданың гроссмейстері Эрик Хансенді тай-брейкте жеңіп алды. Шорттың ең үздік турнирлік көрсеткіші 1991 жылы Амстердам VSB турниріне келді, онда ол Каспаров пен Карповтан бұрын Валерий Саловпен бірінші орынды теңестірді.

Жарыс нәтижелері

Жоғарыда аталған әлем чемпионаты циклының нәтижелерінен өзге, Шорт матч ойыншысы ретінде де жетістіктерге қол жеткізді. 1985 жылы Массачусетс штатының Фоксборо қаласында АҚШ чемпионы Лев Албуртты 7–1 (+6=2) есебімен жеңді. Сондай-ақ, 1995 жылы Джакартада Утут Адиантоны (+3=3), 2000 жылы Альбертте Этьен Бакроны (+3−1=2), 2002 жылы Рейкьявикте Ханнес Стефанссонды (+4−1=1), 2003 жылы Тегеранда Эхсан Гаем Магамиді (+2=4), 2009 жылы Мукачеводе Захар Ефименконы (+2−1=3) және 2016 жылы Хогевенде Хоу Ифанды (+2 1=3) жеңді. Шорт 1983 жылы Лондонда Жоел Бенджаминге 2½–1½ есебімен ұтылып, 1988 жылы Манилада Эухенио Торремен тең түсті (+1−1=4), 1989 жылы Хилверсумда өткен көрме матчинде Тимманмен тең түсті (3–3), 1994 жылы Нью-Йоркте өткен PCA кандидаттар турнирінің ширек финалында Борис Гулконы қосымша партияларда жеңіп, 1995 жылы Линаресте өткен PCA жартылай финалында Гата Камскийге (5½–1½) ұтылып, 2010 жылы Амстердамда Аниш Гиримен тең түсті (+1 1=2). 2013 жылдың наурызында Тегеранға қайта оралғанда, Шорт ирандық ойыншы Эхсан Гаем Магамиге қарсы екінші матч өткізді. «Сөйлейтін шахмат» деп аталған бұл жарыс классикалық уақыт бақылауымен төрт партиядан, төрт жылдам шахмат партиясынан және сегіз блиц партиясынан тұрды. Классикалық партиялар барысында ойыншылар үздіксіз тікелей түсіндірмелер берді, бұл тікелей эфирде және теледидардағы көрермендердің ойыншылардың ойларын және бағалауларын салыстырып, түсіну деңгейін арттыруға бағытталған. Шорт классикалық партияларда (+2=2), жылдам партияларда (+3−1) және блиц партияларында (+3−2=3) жеңіске жетті.

Басқа қызмет түрлері

Шорт 2018 жылдың қазан айында Дүниежүзілік шахмат федерациясының (FIDE) бірнеше вице-президенттерінің бірі болып тағайындалды. Ол британдық The Sunday Times, The Daily Telegraph, The Daily Mail және The Spectator газеттеріне шахматтық бағаналар мен кітаптарға шолулар жазды. The Sunday Telegraph газетінде ол он жыл бойы, ал The Guardian газетінде 2005 жылдан 2006 жылдың 19 қазанына дейін жазды. 2005 жылы Аргентинаның Сан-Луис қаласында өткен FIDE әлем чемпионаты туралы ChessBase сайтына хабарлама жасады. 2011 жылдың қаңтар айынан 2018 жылдың желтоқсанына дейін "New in Chess" журналында "Қысқа әңгімелер" деген колонка жазды. 2013 жылғы шахмат әлем чемпионаты кезінде ол "The Indian Express" газетіне бірнеше мақала жазды. 2014 жылы Financial Times газетіне колонка жаза бастады, алғашқы мақаласында Сол Кэмпбеллмен сұхбаттасты. Ол жеке бапкер ретінде жас дағдылы ойыншылар Пентала Харикришна, Сергей Карякин, Дэвид Хауэлл және Паримаржан Негиге көмектесті. 2006-2007 жылдары Иран Ислам Республикасының ұлттық бапкері болды. Оның алғашқы тапсырмасы 2006 жылы Катардың Доха қаласында өткен Азия ойындарында күтпеген жерден командалық қола медальді жеңіп алуына әкелді. 2007 жылы Макаода өткен Азия үй ішіндегі ойындарында шахматтың тоғыз түрінде Иран күміс және екі қола медаль жеңіп алды. Шорт 1993 жылы Болтон жоғары білім беру институтының құрметті профессоры атанды, ал 2010 жылы Болтон университеті ғылым докторының құрметті дәрежесімен марапатталды. 1999 жылы шахматтағы жетістіктері үшін MBE орденімен марапатталды. 2005 жылдың тамызында ол Біріккен Ұлттар Достастығының шахмат қауымдастығының бас хатшысы болып сайланды. 2006 жылдың маусымында ол президент болып сайланды және 2008 жылдың қаңтарында қызметтен кетті. 2009-2014 жылдар аралығында FIDE-нің ECF-дегі өкілі болды. Соңғы жылдары маңызды шахматтық оқиғалар кезінде Шорт көбінесе интернеттегі тікелей эфирлерде түсіндіруші ретінде тартылады. Шахмат тарихшысы Эдвард Винтер оны ең үздік бес интернет-түсіндірушінің бірі деп атады. 2021 жылы жарық көрген "Winning" кітабының кіріспе бөлімінде Шорт: «Бұл менің алғашқы кітабым, және оны жазу үшін маған жаһандық пандемия қажет болды» және «Мұқабасында менің атым бар барлық кітаптар – және оларды сатып алғандарға терең кешірім сұраймын – барлығы да жалдамалы авторлар жазған» деді. 2021 жылдың қазан айында Chess.com сайтындағы блог жазбасында анонимді гроссмейстер "honestgirl" іс жүзінде Найджел Шорт екені айтылды, себебі олардың ойынның әртүрлі вариацияларына ұқсас талғамдары бар және "honestgirl" сөзі "Nigel Short" сөзінің анаграммасы екендігі анықталды.

Оқиғалар

2001 жылы Шорт The Sunday Telegraph газетінің шахмат рубрикасына жылдам шахмат матчтарында Интернеттегі шахмат платформасы Internet Chess Club-та бұрынғы әлем чемпионы Бобби Фишермен құпия ойнасқанын айтты. Фишер бұл шотқа ие екенін жоққа шығарды. 2007 жылдың қаңтар айында Шорт үнді газеті DNA-ға берген сұхбатында Сан-Луисте өткен Әлем чемпионаттарында Веселин Топаловтың алаяқтық жасады деген айыптауларды тексеруге шақырды. Сол DNA сұхбатында Шорт 2005 және 2006 жылғы Әлем чемпионаттарының апелляциялық комиссия мүшелерінің рөлін, әсіресе ФИДЕ вице-президенті Зураб Азмайпарашвилиді сынады, оны «2003 жылғы Еуропа чемпионатында жеңіске жеткенде өзі мойындағандай, алдағаны үшін мұндай жұмысқа мүлдем жарамсыз» деп сипаттады. Азмайпарашвили 2007 жылдың шілдесінде отырыс өткізген ФИДЕ этика комиссиясына ресми шағым түсірді. Комиссия Шортқа қатысты негізгі шағымдарды қабылдамағанмен, «dunderhead» сөзін қолданғаны үшін FIDE этика кодексін бұзғаны үшін оған санкция салды. 2015 жылы Шорт ерлердің шахматқа әйелдерге қарағанда биологиялық жағынан жақсы бейімделгенін, ал әйелдердің басқа да қабілеттері бар екенін мәлімдеді, әйелінің жоғары эмоционалды интеллектін мысал ретінде келтірді. Бұл мәлімдемелерге байланысты туындаған кең пікірлерге жауап ретінде Шорт өз ұстанымын қайталады, сұхбатта «ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықты көрсету өте оңай» деді және Джудит Полгардан жиі жеңілуін «маңызсыз» деп бағалады.

Жеке өмір

Шорт Грецияда тұрады және 1987 жылы драма терапевті Рея Аргиро Карагеоргиуге үйленді. Олардың екі баласы бар. Ол дінге сенбейді.