Кіріспе

Джордж Оруэллдің 1946 жылғы "Саясат және ағылшын тілі" (1946) эссесі - Джордж Оруэллдің замандас ағылшын тілінің "құрдымды және дұрыс емес" жазылуын сынап, саяси догмалар мен тілдің бұзылуы арасындағы байланысты зерттеген туындысы. Оруэллдің сөзіне сүйенсек, саяси тіл "жалғанды шындыққа ұқсатып, кісі өлтіруді қадірлі ету және түк болмаған нәрсеге нығайтылғандай көрініс беру үшін жасалған". Оруэлл тілдің қолданылу себебінің шындықты жасыру екенін, сондықтан оның қажетті түрде бұлыңғыр немесе мағынасыз болуын айтқан. Бұл түсініксіз стиль – шындықты жасыруға ниеті жоқ адамдарға да тараған "жұқпалы ауру" болды, және ол жазушының ойларын өзінен де, басқалардан да жасырды. Оруэлл бұлыңғырлықтың орнына нақтылық пен айқындылықты, ал саяси біріккендікке қарағанда жеке пікірді қалайды.

Бес жол

Оруэлл "қазір бізді мазалайтын ой-сананың түрлі кемшіліктерін көрсететін" бес мәтінді таңдайды. Үлгілер: Гарольд Ласкидің ("53 сөзде бес жосықсыздық"), Ланселот Хогбеннің (аралас метафоралар), Пол Гудманның 1945 жылғы шілде айындағы «Саясат» журналында жарияланған психология туралы эссесі («жалпы мағынасыз»), коммунистік памфлет («ескі сөздердің жиынтығы») және «Tribune» газетіндегі оқырман хаты («сөздер мен мағына ажырасып кеткен»). Оруэлл олардан "алдау мен бұрмалаулар каталогын" анықтайды, оны "өлі метафоралар", "операторлар немесе сөздік жалған мүшелер", "әдемі сөздер" және "мағынасыз сөздер" деп жіктейді. (Клишелер, сөз тіркестері, мақтаншақ терминдер және құйрық сөздерді қараңыз.) Оруэлл қазіргі проза жазушылары нақты терминдерде емес, "әдемі латын стилінде" (Anglish тілімен салыстырыңыз) жазатынын айтады. Ол жазушылардың ұзақ сөздерді біріктірудің, сөздерді олардың мағынасына сәйкес таңдаудан оңайырақ деп санайды, әсіресе саяси жазуда, Орвелл атап көрсеткендей, "ортодоксия тіршіліксіз, еліктеу стилін қажет етеді". Саяси сөз және жазу көбінесе қорғауға болмайтын нәрсені қорғауға бағытталған, сондықтан эвфемизмдерге толы, әдемі стильге әкеледі. Оруэлл еліктеу арқылы таралатын жаман жазу әдеттерін сынап, жазушылардың анық ойлауы керек екенін, себебі анық ойлау – "саяси жаңаруға қажетті алғашқы қадам" екенін айтады. Кейін ол "тілді әдеби тұрғыдан қарастырмағанын, тек тілді ойды білдіру үшін, жасыру немесе тоқтату үшін емес, құрал ретінде қарастырғанын" атап өтеді.

Алты ережеге қатысты түзетулер

Оруэлл замандастарының өзі сипаттағандай, жаман жазуға түсудің оңай екенін және мағынасыз немесе тозығы жеткен тіркестерді қолдануға құмарлықтың "әрқашан қол жетімді аспирин қапшығына" ұқсас екенін айтты. Әсіресе, мұндай тіркестер жазушының ойын қалыптастырып, ойлаудың немесе анық жазудың қиындығынан құтқарады. Дегенмен, ол ағылшын тілінің үдей түсуі қайта бұрылатын екенін қорытындылады және осы кемшіліктердің көпшілігін болдырмайтын алты ережені ұсынды, бірақ "олардың барлығын сақтап тұрсаңыз да, жаман ағылшын тілінде жазуға болады". Басылымдарда көріп зымыратын метафораларды, теңеулерді немесе басқа да көркемдеу құралдарын ешқашан қолданбаңыз. (Оруэлл мысалға өзгерістер жасау, Ахиллдің әлсіз жері, аққу әні және қыздыру ошағын келтірді. Ол мұндай тіркестерді "өлі метафоралар" деп сипаттап, олардың не айтқысы келгенін білмей қолданылатынын айтты. Оның сөзіне göre, мұндай метафораларды қолдану тіркестердің бастапқы мағынасын жоғалтады, себебі оларды қолданушылар олардың бастапқы мағынасын білмейді. Ол "қазір қолданыстағы кейбір метафоралар бастапқы мағынасынан бұрмаланып, оларды қолданушылар тіпті осы фактінің өзіне хабардар емес" деп жазды.) Қысқа сөз жеткілікті болғанда ұзын сөзді ешқашан қолданбаңыз. Егер сөзді алып тастауға болады болса, оны әрқашан алып тастаңыз. Пассивті қолдана алатын жерде активті қолданыңыз. Егер күнделікті ағылшын тіліндегі баламасын таба алсаңыз, шетелдік тіркестерді, ғылыми сөздерді немесе жаргонды ешқашан қолданбаңыз. Осы ережелердің бірін бұзудың орнына, ешқандай жаман нәрсені айтудан сақтаныңыз.

Жарияланым

"Саясат және ағылшын тілі" алғаш рет Оруэллдің 1945 жылғы 11 желтоқсандағы төлемдер кітабында тіркелген. Эссе алғаш рет 1946 жылғы сәуірде "Горизонт" журналының 13-томы, 76-шы санында (252–265 беттер) жарияланды; бұл Оруэллдің журналға жазған соңғы маңызды мақаласы болды. Эссе бастапқыда Джордж Вайденфельдтің "Контакт" журналы үшін жазылған, бірақ жарияланбады. Әйелінің 1945 жылғы наурызда қайтыс болғаннан кейін Оруэлл өнімділік деңгейін сақтап, 130-ға жуық әдеби жұмыстар жазды, олардың көп бөлігі көлемді болды. "Жануарлар фермасы" 1945 жылдың тамызында жарияланды және Оруэлл сыншылар тарапынан мақтауға және коммерциялық сәттілікке ие болды. 1946 жылдың ақпанында ол ауыр сырқатқа шалдығып, Лондоннан Шотландияның Юра аралына қашуға асықты, онда "1984" романымен жұмыс істеуді жоспарлаған. Бернард Крик өзінің бастапқы өмірбаянында бұл жұмысты атап өтпеді, керісінше, Оруэллдің "Полемика" эсселеріне жоғары баға берді, олар ұқсас саяси тақырыпты қамтиды. Джон Родден Оруэллдің көптеген еңбектері polemikалық сипатта болғандықтан, ол кейде осы қағидаларды бұзғанын, ал Оруэллдің өзі эссесін қарастырғанда, "мен наразылық білдіретін қателіктерді қайта-қайта жасағанымды көресіз" деп мойындайды. Родден сондай-ақ Терри Иглтон эсседегі саяси тілдің демистификациясын мақтағанын, бірақ кейін Оруэллге көңілі толмағанын айтады. Тіл біліміндегі сарапшы Джеффри Пуллум Оруэллдің жазуын бағалағанмен, эссесін "әділетсіз" деп сипаттап, "жақсы жазудың барлық таныс фразалар мен сөз қолданыстарынан аулақ болуы керек деген ақылға сыймас және орындалуы мүмкін емес талап" деп сынады. Оруэллдің пассивті дауыстан аулақ болу туралы кеңесі де сынға ұшырады. Merriam–Webster's Dictionary of English Usage әртүрлі мерзімдік басылымдардағы белсенді және пассивті сөйлемдерді зерттеудің үш статистикалық зерттеуіне сілтеме жасайды: "Пассивті конструкциялардың ең жоғары көрсеткіші 13 пайызды құрады. Оруэллдің "Саясат және ағылшын тілі" еңбегінде бұл көрсеткіш 20 пайыздан асып түседі. Ол осы құрылымды пайдалы деп тапқан, одан аулақ болу туралы кеңесіне қарамастан". Бұл эссе кіріспе жазу курстарында жиі келтіріледі. 1999 жылғы зерттеуде ол 1946 мен 1996 жылдар аралығында колледж деңгейіндегі композиция курстарында пайдалану үшін жарық көрген 58 оқырманның 325 басылымында 118 рет қайта басылғаны анықталды. 1981 жылы Карл Фридманның "Жазу идеологиясы және саясаты: Оруэллдің "Саясат және ағылшын тілі" және ағылшын композициясы" атты мақаласы Оруэлл ұсынған қарапайым стильге қарсы "көптеген сын-пікірлерге, қайта қарауларға және тікелей шабуылдарға" бастады. Негізгі мәселе Оруэллдің "ой мен тілдің бір-бірімен диалектикалық қатынаста болуына деген сеніміндегі қарапайымдық болды; басқалары саясатты дұрыс қарастырғанда, гегемония бағалайтын әрбір құндылық сөзінің алдына кішіретуді енгізуді білдіреді" деп тұжырымдады. Оруэллдің ағылшын тілі туралы жазғандары сыныптарға, журналистикаға және басқа да жазуларға үлкен әсер етті. Джордж Трейл "Оруэллдің "Саясат және ағылшын тілі" еңбегінің аргументациясын және риторикасын оқыту" еңбегінде былай дейді: "Оруэллдің риторикалық тәсілінің үлкен бөлігі оқырманның қатысуын алуға бағытталған, оқырманды эссеге белсенді және қызығушылық танытушы тұтынушы ретінде тартуға тырысады. Журналистикада Оруэллдің оқырманды қатыстыру тәсілдерінің мұрасы болуы мүмкін". Халтом мен Остромның "Карл Роувтің әлемінде Джордж Оруэллді оқыту: 21-ғасырдағы сыныпта "Саясат және ағылшын тілі"" еңбегінде Оруэллдің ағылшын тілінде жазу мен сөйлеудің алты ережесін ұстанудың жоғары және жоғары білім беруде орын алуы мүмкіндігі талқыланады.

Басқа құрылыстарға қосылу

Оруэллдің тілге деген көңілінің аууы оның ерте туындысы "Аспидистраны ұшырып жібер" романындағы кейіпкерінің жарнамалық слогандарға наразылығынан көрінеді. Бұл көңіл аудару "Каталонияға саяхат" еңбегінде де байқалады және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Оруэллдің туындыларындағы тұрақты тақырыпқа айналады. "Саясат және ағылшын тілі" атты мақаласындағы ойлар Оруэллдің "1984" романындағы Жаңатілдің дамуын болжады. Майкл Шелден Жаңатілді "нашар жазушылар қоғамы үшін өте қолайлы тіл" деп атайды, себебі ол олардың таңдау мүмкіндіктерін шектейді. Шелденнің айтуынша, Жаңатіл жазушыларды ең алдымен моральдық, содан кейін саяси тұрғыдан бұзады, "өйткені ол жазушыларға өздерін және оқырмандарын дайын фразалармен алдауға мүмкіндік береді".