Кіріспе

Ағылшын сепаратист көшбасшысы (1590–1657)

Уильям Брэдфорд (19 наурыз 1590 – 9 мамыр 1657) – Солтүстік Англиядағы Йоркширдің Батыс Ридингінен шыққан ағылшын пуритан сепаратисі. Англия королі Джеймс I-нің қуғынынан қашу үшін ол Голландияның Лейден қаласына көшіп, 1620 жылы «Мейфлауэр» кемесімен Плимут колониясына эмиграциялады. Ол «Мейфлауэр келісіміне» қол қойған және 1621 мен 1657 жылдар аралығында шамамен 30 жыл Плимут колониясының губернаторы болып үзіліс-үзіліс қызмет етті. Ол Жаңа Англияның Біріккен колонияларының комиссары ретінде бірнеше рет қызмет етті және екі рет президент болды. Оның «Плимут плантациясы» журналы 1620 жылдан 1646 жылға дейінгі Плимут қаласының тарихын қамтиды.

Ерте өмір

Уильям Брэдфорд Алис Хансон мен Уильям Брэдфордтың ұлы ретінде Йоркширдің Батыс Ридингіндегі Остерфилдте дүниеге келді және 1590 жылдың 19 наурызында крещениеден өтті. Оның отбасы үлкен шаруашылыққа ие болды және бай әрі беделді деп есептелді. Брэдфордтың әкесінің әкесі Уильям Брэдфорт болды, ол кем дегенде төрт балаға ие болды, соның ішінде Брэдфордтың әкесі де бар, және зерттеуші Джордж Дж. Хиллдің сөзіне қарағанда, ол ақсүйек тегінен шыққан болуы мүмкін. Брэдфордтың балалық шағы отбасындағы көптеген қайтыстармен сипатталды. Оның әкесі қайтыс болғанда, ол бір жастан асса да еді. Ол төрт жасқа толғанда анасы қайтадан тұрмысқа шығып, оны әкесінің әкесіне жіберді.

Сепаратистік қауым

Брэдфорд 12 жасқа толғанда, досы оны 10 миль қашықтықтағы Ноттингемширдегі Бэбворттағы Әулиелер шіркеуінде пастор Ричард Клайфтонның уағызын тыңдауға шақырды. Клайфтон Англия шіркеуі Рим-католик амалдарының барлық іздерін жоюға тиіс деп сенді, соның арқасында таза христиан шіркеуі құрылатынын айтты. Брэдфорд оның уағызынан шабыттанды және ағаларының тыйым салғанына қарамастан, оның қағидаларын тыңдауын жалғастырды. Бір кездесуде Брэдфорд Аустерфилдтен төрт шақырым қашықтықтағы Скруби мырзалығында тұратын сот судьясы және пошта бастығы Уильям Брюстермен танысты. Ол жиі келіп, Брюстерден кітаптар қарыздап алатын, ал Брюстер бүкіл Англияда шіркеу реформасы жолында атқарылып жатқан жұмыстар туралы оған әңгімелеуге ұнайтын. 1607 жылы Скруби мырзалығында құпия жиналыстар өткізіліп, Ричард Клайфтон мен пастор Джон Робинсон басшылығымен шамамен 50 реформашыл бірге құлшылық ете бастады. Бұл топ Англия шіркеуін реформалауға үміт жоқ екенін шешіп, барлық байланысты үзіп тастауға бейімделді. Олардың апталық жиналыстары Йорк архиепископының назарына ілігіп, 1607 жылы қауымның көптеген мүшелері тұтқындалды. Скруби қауымы 1607 жылы діни бостандыққа рұқсат етілген Голландия Республикасына Англиядан заңсыз кетуге шешім қабылдады, ал Брэдфорд олармен бірге баруға ниеттенді. Топ Англиядан кетуге тырысқанда бірнеше қиындықтарға тап болды, ең бастысы – Голландияға жеткізуге келіскен, бірақ оларды билікке тапсырған ағылшын теңіз саяхатшысының сатқандығы. Осы сәтсіз әрекеттен кейін қауымның көпшілігі, Брэдфорд та олардың ішінде, қысқа мерзімге түрмеге қамалды. Алайда, 1608 жылдың жазында олар Англиядан шағын топтарға бөлініп қашып, Голландия Республикасындағы Лейден қаласына көшіп кетті. Брэдфордқа 18 жас болған еді.

Лейден мен Лондонда

Брэдфорд 1608 жылдың тамызында Амстердамға келді. Оның отбасымен бірге болмағандықтан, оны Брюстерлер үйіне қабылдады. Скруби қауымы шетелдіктер болғандықтан, ең төменгі жұмыстарда жұмыс істеуге және жағдайы нашар болуға мәжбүр болды, олардың ақшасының көп бөлігін Голланд Республикасына жету әрекеттеріне жұмсағандықтан. Тоғыз айдан кейін топ Лейден қаласына көшуді шешті. Брэдфорд Брюстерлер отбасымен бірге Лейденнің кедей ауданында, Стинк Аллиде тұрып жатты. Ол 21 жасқа толғанда, 1611 жылы отбасы мұрасын алуға мүмкіндік алғанда, оның жағдайы күрт өзгерді. Ол жеке үй сатып алып, фустиан тоқушы (ерлер киіміне арналған ауыр мақта мата тоқушы) ретінде шеберхана ашты және жақсы беделге ие болды. 1613 жылы Амстердамда тұратын бай ағылшын жұбының қызы Дороти Мэйге үйленді. Олар діни рәсімнің Киелі кітапта ешқандай мысалы жоқ болғандықтан, азаматтық рәсімде некелесті. 1617 жылы олардың Джон есімді тұңғыш баласы дүниеге келді. 1619 жылы Уильям Брэдфорд Лейдендегі үйін сатты және 1620 жылдың наурыз айында Лондондағы салық тізімінде Герцогтың орнындағы жеке мүлігіне салық төленгені көрсетілді. Олдгейт – Лондонның көптеген голланд саудагерлерінің және діни қарсыластарының тұратын жері. Бұл аймақта тұратын отбасылардың танымал «Мейфлауер» есімдері Альлертон, Тилли, Сэмпсон және Хопкинс болды. Бір отбасы Брэдфордтың Америкадағы өмірінде маңызды рөл атқарды. Эдвард және Элис (Ағаш шебер) Саутворт және олардың екі ұлы 1620 жылы Олдгейттегі Герцогтың орнындағы Хенидж үйінде тұрды. Саутворт Лейден тобының өте құрметті басшысы болды, бірақ ол 1621/22 жылдары қайтыс болды. Оның жесірі Элис Брэдфордтың әйелі қайтыс болғаннан кейін Плимут колониясына көшіп, олар үйленді.

"Спидуэлл" кемесімен жөнелту

1617 жылы Скруби қауымы Америкада өз колониясын құруды жоспарлай бастады. Сепаратистер Нидерланд Республикасында өз дінін қалауынша өрнектете алды, бірақ олардың балаларына Нидерландта он жылға жуық уақыт өткен соң голланд әдет-ғұрыптары мен тілінің әсер ете бастауына алаңдады. Сондықтан олар Виргиния колониясының солтүстік бөлігінде (сол кезде Гудзон өзеніне дейін созылған) қоныстануға рұқсат алу үшін Англияда үш жыл бойы қиын келіссөздер жүргізді. Колониялықтар сондай-ақ Лондондағы «Саудагерлер-авантюристтер» деп белгілі қаржылық демеушілер тобымен шарттарды келісуге күш салды. 1620 жылдың шілдесіне қарай Роберт Кушман мен Джон Карвер қажетті шараларды қабылдады және шамамен елу Сепаратист «Спидуэлл» кемесімен Делфтсхавеннен аттанды. Бұл қиын сапар болды. Көптеген отбасылар бөлінді, себебі кейбір Сепаратистер Нидерландта қалды, колония құрылғаннан кейін Жаңа әлемге сапар шегуді жоспарлады. Уильям мен Дороти Брэдфорд үш жасар ұлдары Джонды Доротидің ата-анасымен Амстердамда қалдырды, мүмкін ол сапарға шыдамайтын болғандықтан. «Мейфлауэр» кемесімен келген жолаушылар, Сепаратистер де, олар емес те, бүгінде «паломниктер» деп аталады. Бұл термин Брэдфордтың күнделігінен алынған, ол жылдар өткен соң Нидерландтан кетулерін сипаттаған:

«Бір-бірін құшақтап, көптеген жасқа толы көздермен қоштасты, олардың көпшілігі үшін бұл соңғы қоштасу болды. Бірақ олар өздері діни паломниктер екенін білді, олар бұл дүниеге көп көңіл бөлмеді, көздерін көкке, сүйікті елдеріне көтерді және рухтарын тыныштандырды.»

"Мейфлауэр" кемесі

"Мейфлауэр" кемесі 1620 жылғы 6-16 қыркүйекте Англияның Плимут қаласынан жолға шықты. 30 метрлік (100 фут) кемеде 102 жолаушы және 30-40 адамнан тұратын экипаж тығыз жағдайда саяхаттады. Екінші айдың соңына қарай кеме батыстан соққан қатты дауылдарға тап болды, осыдан кеменің ағаш конструкциясы қатты зардап шекті, жарықтар теңіз суын тоқтатуға көмектеспеді, ал жолаушылар ылғалданып, ауырған күйде тіпті төсек орындарында да жатты. Сапар барысында экипаж мүшесі мен жолаушының арасынан екі адам қаза тапты. Англияда бір айға жуық және теңізде екі айдан кейін, 1620 жылғы 9-19 қарашада олар Кейп-Код мүйісін көрді. Олар Вирджиния колониясына жоспарланған бағыттарына оңтүстікке қарай бірнеше күн тырысты, бірақ қысқы теңіздің күшті толқындары оларды 1620 жылғы 11-21 қарашада Кейп-Код мүйісіндегі, қазіргі Провинстаун портына қайта оралуға мәжбүр етті. Сол күні "Мейфлауэр шартына" қол қойылды, және Брэдфорд оған біріншілерден болып қол қойды.

Плимут колониясында зәкірленген және алғашқы зерттеулер

Брэдфорд 30 жасқа толғанға дейін колонияда ерекше басшылық қызмет атқармаған еді. "Мейфлауэр" кемесі Провинстаун портына тоқтағанда, ол қоныстанғанға орын іздейтін сапаршылар тобының құрамына кіруге ерікті болды. Қараша және желтоқсан айларында бұл топтар "Мейфлауэрден" үш рет аяқпен және қайықпен жеке-жеке сапар жасап, ақыры желтоқсанның ортасында Плимут портын тауып, осы жерді қоныстандыру үшін таңдады. Бірінші сапарда Брэдфорд үндістердің орнатқан елен тұзағына түсіп, бас асты болған күйі иесіз қалды. Үшінші сапар 1620 жылдың 6 желтоқсанында "Мейфлауэрден" шықты, онда Брэдфордты қоса бір топ адам Плимут шығанағын анықтады. Шығанаққа жақындағанда қысқы дауыл қайықты батыруға айналды, бірақ олар Кларк аралына қауіпсіз жетіп, суық пен толқындардан қатты зардап шекті. Келесі күндері олар шығанақты зерттеп, қоныстандыруға қолайлы жер тапты, қазіргі Плимут қаласының орталық бөлігі. Бұл жерде қорғаныс бекінісі үшін өте ыңғайлы биік төбе болды. Көптеген бұлақтар тұщы сумен қамтамасыз етті, және бұл жер бұрын Патухет тайпасының ауылы болғандықтан, көп бөлігі егін егу үшін дайындалған еді. Патухет тайпасы 1616 және 1619 жылдар аралығында жұқпалы аурулардан құрылық қалды, мүмкін ағылшын балықшыларымен немесе солтүстіктегі француздықтармен байланыс салдарынан. Брэдфордтың айтуынша, көптеген жерлерде қаза болғандардың сүйектері анық көрініп тұрды.

Бірінші әйелі қайтыс болды

Барлаушылар кемеге оралғанда, ол әйелі Доротидің қайтыс болғанын естіді. Кембриджширдегі Уизбех қаласынан келген Дороти (Мэй) Брэдфорд, оның болмаған кезінде "Мейфлауэр" кемесінің палубасынан құлап, суға батып қайтыс болды. Уильям Брэдфорд оның өлімін күнделігіне жазды. Кейбір тарихшылар оның өзін-өзі өлтірген болуы мүмкін деген болжам бар.

Үлкен ауру

"Мейфлауэр" 1620 жылғы 20 желтоқсанда Плимут шығанағына жетті. Жаңа қоныс аударушылар колонияның алғашқы үйін 25 желтоқсанда (Рождество) салуға кірісті. Бірақ, кеңінен тараған аурудың қоныс аударушыларды шалғаныннан олардың күш-жігері баяулады. Ауру кемеде басталып кеткен еді. 1621 жылғы 11 қаңтарда Брэдфорд үй салуға көмектесіп жатқанда, кенеттен жамбас сүйегінде күшті ауырсыну сезіп, құлап түсті. Оны "жалпы үйге" (сол кездегі жалғыз аяқталған үй) алып кетті, және ол түнге жетпей қалуы мүмкін деп қорқып еді. Брэдфорд жазылып кетті, бірақ көптеген қоныс аударушылар осылай сәтті болған жоқ. 1621 жылғы ақпан және наурыз айларында кейде күніне екі-үш адамнан қайтыс болды. Қыс аяқталған кезде, 100 қоныс аударушының жартысы көз жұмды. Сырттан бақылап тұрған жергілікті американдықтарға әлсіздіктерін көрсетпеу үшін, қоныс аударушылар өлгендерін Коул төбесіндегі белгісіз қабірлерге, көбінесе түнде жерлеп, содан кейін жерлеу орындарын жасыруға тырысты. Эпидемия кезінде, ауруларға күтім жасау міндетін өз мойнына алған, дені сау қалған адамдардың саны аз болды. Олардың бірі – Майлс Стендиш, ол қоныстың қорғанысын ұйымдастыру үшін жалдаған әскери сарбаз еді. Стендиш Брэдфордтың ауруына күтім жасады, осылайша екеуінің арасындағы достық қарым-қатынас басталып кетті. Брэдфорд Карвер қайтыс болғаннан кейін жақын арада губернатор болып сайланды, және осы қызметінде Стендишпен тығыз байланыста жұмыс істеді. Брэдфордтың әскери тәжірибесі болмағандықтан, ол әскери мәселелерде капитан Майлс Стендиштің кеңесіне сене бастады және оған жүктеді. Брэдфорд шарттың мәтінін күнделігіне жазды. Көп ұзамай ол губернатор болды, ал келісімнің ең маңызды бөлігі, губернатор ретінде оның назарын аударған мәселе – өзара көмекке қатысты. Онда былай делінген: "Егер біреу [Массасойт]ке қарсы әділетсіз соғыс ашса, біз оған көмектесеміз; егер біреу бізге қарсы соғыс ашса, Массасойт бізге көмектесуі керек". Бұл келісім колонистерге Жаңа Англияда адал одақтас әкелді, бірақ бұл колонистер мен Массасойттың қарсыластары, мысалы Наррагансетттер мен Массачусетттер арасында шиеленіс тудырды.

Әдеби шығармалары

Уильям Брэдфордтың ең танымал шығармасы – «Плимут плантациясы» (англ. Of Plymouth Plantation). Бұл Плимут колониясының құрылуы және 1621-1646 жылдардағы отаршылардың өмірі туралы журнал түріндегі егжей-тегжейлі тарих, оның тәжірибесі мен байқауларының толық баяны. Оның алғашқы бөлігі 1630 жылы жазылған. Өмірінің соңына таман ол «1646 жылға дейінгі колонияның күресі мен жетістіктерін баяндау» үшін оны жаңартты. Брэдфорд күнделікті өмір мен Киелі кітап оқиғалары арасындағы терең байланыстарды көрсетті. Филип Гулд жазғандай, «Брэдфорд болашақ ұрпақтардың рухани дамуы үшін Құдайдың қамқорлығының қалай жұмыс істейтінін көрсетуге үміттенді». Көптеген американдық авторлар өз еңбектерінде оның еңбегін сілтеме ретінде келтірді; мысалы, Коттон Мэзер оны «Magnalia Christi Americana» еңбегінде, ал Томас Принс – «Жаңа Англияның хронологиялық тарихы» жылнамасы түрінде атады. Бүгінгі күні де ол американдық әдебиеттің құнды бөлігі саналады, антологияларға енгізіліп, әдебиет және тарих сабақтарында зерттеледі. Ол американдық классика деп аталып, он жетінші ғасырдағы Жаңа Англиядағы көрнекті туынды саналады. «Бростонды британдықтар басып алған кезде британдық солдат ұрлаған болуы мүмкін»; Брэдфордтың журналы сонымен қатар Эдвард Уинслоудың 1622 жылы Англияда жарық көрген және жартылай жазған «Морттың қарым-қатынасы» кітабына да үлес қосты. Бұл кітаптың мақсаты – еуропалықтарға Плимут колониясындағы американдық отаршылдардың жағдайы туралы ақпарат беру еді. Брэдфордтың диалогтары – ескі және жаңа буын арасындағы, «жас адамдар» мен «Ежелгі адамдар» арасындағы ойдан шығарылған әңгімелер жинағы.