Кіріспе

Германияның штаттарын білдіретін заң шығарушы орган, Германиядағы екінші федералды заң шығарушы палата, онда штаттық үкіметтер өкілдік етеді. Германияның Бундесраты (,) – федералды деңгейде Германияның он алты федералды жерін (жерлер, штаттар) (немісше: Bundesebene) білдіретін заң шығарушы орган. Бундесрат Берлиндегі бұрынғы Пруссия Лордтар палатасында отырады. Оның екінші ресми орны – Батыс Германияның бұрынғы астанасы Бонн қаласында. Бундесрат Германия халқының тікелей сайлаған өкілдерінен тұратын Бундестагпен бірге заң шығарады. Штаттардың құзырына қатысты заңдар мен барлық конституциялық өзгерістер екі палатаның да келісімін қажет етеді. Өзінің белгілі бір функцияларының ұқсастығына байланысты, Бундесрат кейде (дау тудыратын) АҚШ Сенаты, Канада Сенаты және Ұлыбритания Лордтар палатасы сияқты парламенттің жоғарғы палатасы деп сипатталады. "Бундесрат" атауын Солтүстік Германия Конфедерациясы (1867) және Германия Империясы (1871) сияқты ұқсас органдар да қолданған. Веймар Республикасындағы (1919–1933 жж.) Бундесраттың алдында Рейхсрат тұрған. Бундесраттың саяси құрамы Германия штаттарындағы билік алмасуына және, демек, әр штаттың сайлауларына байланысты өзгереді. Бундесраттағы әр штаттың делегациясы, негізінен, штат үкіметін білдіреді және әр штаттың заң шығару органындағы басқару коалициясының саяси құрамын көрсетеді. Осылайша, Бундесрат үздіксіз жұмыс істейтін орган және заң шығару кезеңдері жоқ. Ұйымдық себептерге байланысты Бундесрат жыл сайын 1 қарашада басталатын жұмыс жылдарына (Geschäftsjahre) заңнамалық күнтізбесін құрылымдайды. Әр жұмыс жылы Бундесрат Президиумының бір жылдық мерзімімен сәйкес келеді. Сессиялар 7 қыркүйек 1949 жылғы алғашқы сессиядан бері үздіксіз саналып келеді. Бундесраттың 1000-ші сессиясы 2021 жылдың 12 ақпанында өтті және Германия Президенті Франк Вальтер Штайнмайердің сөзімен ашылды.

Германия Конфедерациясы

Бундесраттың тарихи алдыңғысы Германия Конфедерациясының Федералдық Конвенты (Конфедерациялық диета) болды (1815–1848, 1850/1851–1866). Бұл Федералдық Конвенция мүше мемлекеттердің өкілдерінен тұрды. Германия Конфедерациясының алғашқы негізгі заңы (Bundesakte) диетаның екі түрлі құрамы үшін мүше мемлекеттің қанша дауысы бар екенін көрсетті. Диета – билік бөлінісі болмаған жалғыз орган еді. Диета төрағалығын австриялық өкіл жүзеге асырды. 1848 жылғы төңкеріс кезінде Бундестаг өкілеттіктерін Императорлық регентке берді және тек 1850/1851 жылдары қайта жандандырылды. Конфедерацияны реформалауға жасалған бірнеше әрекеттер Бундестагты сақтап, парламент пен сотты қосуды қарастырды. Осы әрекеттердің бірі, 1863 жылғы ұсынылған Реформа заңы, "Бундесрат" терминін енгізді. 1866 жылдың тамызында Конфедерация таратылғаннан кейін диета мен федералды заң күшін жойды.

Бундесрат 18671918

1867 жылғы 1 шілдеде Солтүстік Германия Конфедерациясы конфедеративтік мемлекет ретінде құрылды. Солтүстік Германия ер адамдары сайлаған Рейхстаг – бір заң шығарушы орган болды. Екіншісі – Бундесрат (ескіше жазуы). Бұл орган бұрынғы диета үлгісінде жасалған. Конфедерация 1871 жылы өзгеріске ұшырап, Германия империясы (Deutsches Reich) деп аталғанда, Бундесрат атын сақтап қалды. Бүгінгідей, алғашқы Бундесраттың делегаттары – Рейхсрат делегаттары сияқты – көбінесе кабинет мүшелері емес, жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер болатын. Алғашқы Бундесрат өте қуатты болды; әрбір заң жобасы оның келісімін қажет етті, бұл оны халық сайлаған Рейхстагпен теңестірді. Ол сондай-ақ, императордың келісімімен Рейхстагты таратуға құқылы болды.

Веймар Республикасы

1918 жылғы революцияда революциялық орган Rat der Volksbeauftragten ("Халық өкілдерінің кеңесі") Бундесраттың өкілеттіктерін оның әкімшілік функцияларымен шектеді. Штаттенаушшус (штаттар комитеті) Германия реформасына сүйемелдеді, бірақ жаңа конституцияны қабылдауда ресми роль атқармады. 1919 жылғы 1 тамыздағы Веймар конституциясы бойынша, ол (1919–1934) деп аталатын органмен алмастырылды. Веймар Республикасының (1919–1934) аталған органының ықпалы айтарлықтай төмен болды, себебі ол тек заң жобаларына вето қоя алатын, тіпті сонда да оны қабылдамау үшін аталған органның көпшілігінің келісімі қажет еді. Бірақ, аталған органның ветосын жеңу үшін, көптеген түрлі пікірдегі партиялардан тұратын органның үштен екісінің дауысы қажет болды. Сондықтан, көп жағдайда Рейхсрат вето қойған заң жобалары Рейхстаг құрамындағы партиялардың бірікпеуінен қабылдауға жетпеді. "Рейхсратты тарату туралы заң" 1934 жылғы 14 ақпанда, Гитлер билікке келгеннен кейін шамамен бір жыл өткен соң қабылданды.

Орындық

1894 жылдан 1933 жылға дейін Бундесрат / Рейхсрат Рейхстагпен бір ғимаратта отырды, қазір ол Рейхстаг ғимараты деп белгілі. 1949 жылдан бастап Бундесрат көбінесе Бундестагпен бірге Бонн қаласындағы Бундесхаусқа жиналды. Бундесхаусқа Бундесрат үшін арнайы бір қанат салынды. 2000 жылы Бундесрат Бундестагтың алдыңғы жылы жасағандай, Берлинге көшті. Берлиндегі Бундесраттың орны – бұрынғы Пруссия Лордтар палатасының ғимараты. Бонндағы Бундесрат қанаты әлі де екінші резиденция ретінде қолданылады.

Веймар Республикасы

Рейхсратта мүше мемлекеттер үшін алғаш рет белгілі бір дауыс саны болмады. Оның орнына, дауыс санының нақты тұрғындар санына байланысты болатын қағида енгізілді. Алғашқыда әр 1 миллион тұрғынға бір дауыс берілетін болған. 1921 жылы бұл көрсеткіш 700 000 тұрғынға дейін төмендетілді. Ешбір мемлекет 40 проценттен астам дауысқа ие бола алмады. Бұл Пруссияның үстемдігін тепе-теңдеу мақсатындағы антипруссиялық шара ретінде қарастырылды, өйткені Пруссия неміс халқының үштен екісін құрады. Сонымен қатар, 1921 жылдан бастап пруссиялық дауыстардың жартысы Пруссия мемлекеттік үкіметі емес, Пруссия провинцияларының басшылығымен берілді. Мысалы, 1919 жылы болған 63 дауыстың ішінде Пруссияның 25 дауысы, Баварияның 7 дауысы, Саксонияның 5 дауысы болды. 12 мемлекеттің әрқайсысы бір дауысқа ие болды.

Дауыс беру

Көптеген басқа заң шығарушы органдардан өзгеше, Бундесратқа кез келген штаттан келген делегаттар штаттың дауыстарын біртұтас блок ретінде беруге міндетті (өйткені дауыс тиісті делегатқа емес, штатқа тиесілі). Делегаттар Бундесраттың тәуелсіз мүшелері емес, федерация құрамындағы штаттар үкіметтерінің нұсқаулық өкілдері болып табылады. Егер делегация мүшелері әртүрлі дауыс берсе, тиісті штаттың дауысының барлығы жарамсыз деп есептеледі. Бұл дәстүр 1867 жылғы Бундесраттан бастау алады және конституциялық талап болып табылады. Штаттың делегаттары Бундесратта бірдей құқықтарға ие, сондықтан министр-президенттің өзінің министрлерінен артық құқықтары жоқ. Алайда, делегаттардың бірі (Stimmführer, "дауыс жетекшісі" – әдетте министр-президент) тиісті штаттың барлық дауыстарын бере алады, тіпті делегацияның басқа мүшелері қатысса да. 1949 және 1990 жылдар аралығында Батыс Берлин Сенат сайлаған төрт мүшемен өкілдік етілді, бірақ қаланың құқықтық жағдайының ерекшелігіне байланысты олардың дауыс беру құқығы болмады.

Төрағалық

Бастапқыда 1867 жылдан 1918 жылға дейін Бундесратты канцлер басқарды, бірақ ол мүше болған жоқ және дауыс беру құқығы да болмады. Бұл дәстүр 1919 жылдан бастап Рейхсратты император үкіметінің мүшесі (көбінесе ішкі істер министрі) басқаратын түрінде сақталды. 1949 жылдан бері президенттік жыл сайын әр штаттың министр-президенттері арасында кезекпен ауысады. Бұл Königsteiner келісімімен бекітілген, ең көп халқы бар федеративтік штаттан басталады. Бундесраттың президенті органның толық құралыммен отырыстарын шақырады және оған төрағалық етеді, сондай-ақ Бундесрат мәселелерінде Германияны ресми түрде өкілдік етуге жауапты. Президентке екі вице-президент көмектеседі, олар кеңесші рөл атқарады және президент болмаған жағдайда оның орнына өкілдік етеді; қазіргі президенттің алдыңғысы бірінші вице-президент, ал оның күтілетін ізбасары екінші вице-президент болып табылады. Үшеуі бірге Бундесраттың басқару комитетін құрайды. Бундесраттың президенті ("Bundesratspräsident") Федералдық президенттен, Бундестагтың президентінен, канцлерден кейін және Федералдық Конституциялық соттың президентінен бұрын төртінші дәрежеде тұрады. Егер Федералдық президенттің лауазымы бос болған жағдайда, Бундесраттың президенті Германия Федералдық президентінің міндетін уақытша атқарады.

Ұйымдастыру құрылымы

Бундестагқа қарағанда Бундесрат әлдеқайда кіші болғандықтан, оған Бундестаг сияқты кең ауқымды ұйымдық құрылым қажет емес. Бундесрат әдетте айына бір рет комитеттерде дайындалған заңдарды мақұлдау үшін пленарлық отырыстар өткізеді. Ал, Бундестаг жылына шамамен 50 пленарлық отырыс өткізеді. Бундесрат делегаттары өздері сирек комитет отырыстарына қатысады; оның орнына, олар бұл міндетті өз министрліктерінің мемлекеттік қызметкерлеріне жүктейді, бұл Негізгі Заңда (52-бап, 2-тармақ) көзделген. Делегаттар көбінесе уақыттарын федералды астанада емес, өз штаттарының астаналарында өткізеді. Делегацияларға Landesvertretungen қолдау көрсетеді, олар федералды астанада штаттардың өкілдіктері ретінде жұмыс істейді.

Тапсырмалары

Бундестагтың заң шығару өкілеттігі Бундесратқа бағынышты, бірақ ол өте маңызды заң шығарушы рөл атқарады. Федералды үкімет барлық заңнамалық бастамаларын алдымен Бундесратқа ұсынуы тиіс; тек содан кейін ғана ұсыныс Бундестагқа беріледі. Сонымен қатар, Бундесрат Негізгі заңда федералды мемлекеттерге федералды заңдарды іске асыру саласында берілген теңдестірілген өкілеттіктерге қатысты барлық заңнаманы мақұлдауы керек. Бұл мақұлдау (Zustimmung) белсенді түрде қолданылған «иә» дауыстарының көпшілігін талап етеді, сондықтан заң жобасы бойынша әртүрлі пікірдегі мемлекеттік коалиция заң жобасына қарсы дауыс беру арқылы, дауыс бермеуімен тиімді түрде қарсылық білдіреді. Бундесрат уақыт өте келе заңнамалық жауапкершілігін арттырып, федералды жерлердің мүдделеріне қатысты заңнаманың ауқымын кең, емес тар деп түсіндіруді сәтті қорғады. 1949 жылы барлық федералды заңдардың 10% ғана, атап айтқанда, тікелей жерлерге әсер ететіндері Бундесраттың мақұлдауын қажет етті. 1993 жылы федералды заңнаманың шамамен 60% Бундесраттың келісімін қажет етті. Негізгі заң Бундесратқа мұндай заңнамаға абсолютті вето құқығын да береді. Конституциялық өзгерістер Бундестаг пен Бундесраттың барлық дауыстарының үштен екісінің көпшілігімен мақұлдалуын қажет етеді, осылайша Бундесрат конституциялық өзгерістерге қарсы абсолютті вето құқығына ие болады. Басқа барлық заңнамаға қарсы Бундесратта тоқтата тұрушы вето (Einspruch) бар, оны заңды қайтадан қабылдау арқылы күштен шығаруға болады, бірақ бұл жолы Бундестагтың барлық мүшелерінің 50% плюс бір дауысымен, емес күнделікті парламенттік жұмыста жиі кездесетін дауыс берудің қарапайым көпшілігімен. Көптеген заңдар Бундестагта осындай абсолютті көпшілікке ие коалициямен қабылдалғандықтан, мұндай вето сирек заң шығаруды тоқтатады. Алайда, қосымша ереже ретінде, екі үшін бір көпшілікпен вето қойылған заң Бундестагта да екі үшін бір көпшілікпен қайтадан қабылдалуы керек, жалпы алғанда Бундесраттың ветосын одан да жоғары пайыздық үлеспен бұзуға болады. Эйнспрух белсенді «жоқ» дауыстарымен қабылдалуы керек, сондықтан дауыс беруден бас тарту ветоға қарсы дауыс ретінде есептеледі, яғни заңның қабылдануына жол ашылады. Егер абсолютті вето қолданылса, Бундесрат, Бундестаг немесе үкімет келісімге келу үшін бірлескен комиссияны шақыруы мүмкін. Бұл келісімді өзгертуге болмайды және екі палата (Бундесрат пен Бундестаг) келісімді соңғы дауыс беруге міндетті. Абсолютті ветоның саяси күші әсіресе Бундестагтағы оппозициялық партия немесе партиялар Бундесратта көпшілікке ие болған кезде айқын көрінеді, бұл 1991-2005 жылдар аралығында көбінесе осылай болды. Мұндай жағдай туғанда оппозиция үкіметтің заң шығару бағдарламасына қауіп төндіре алады. Мұндай билік бөлінісі ірі партиялар келіспеген кезде басқару процесін қиындатады, және Бундестагтан айырмашылығы, Бундесратты таратуға болмайды. Мұндай тұйыққа тірелу басқа елдердегі кохабитация кезінде кездесетін жағдайлардан ерекшеленбейді.

Сын

Кейбір сарапшылар оппозициялық көпшіліктердің құлсару саясатына алып келетінін айтады, онда жоғары деңгейдегі басшылардың шағын тобы барлық маңызды шешімдерді қабылдайды, ал Бундестаг депутаттары олармен келісу немесе ештеңе істемеу арасында таңдау жасайды. Германияның "Федерализм комиссиясы" осы мәселені және тағы басқаларын қарастырды. Бундесратты АҚШ үлгісінде сайланатын Сенатпен алмастыру туралы ұсыныстар жиі айтылады, ол Бундестагпен бір уақытта сайланады. Бұл институттың беделін арттыруға, заң шығарудағы жергілікті бюрократияның ықпалын азайтуға, оппозициялық көпшіліктердің пайда болу мүмкіндігін төмендетуге, заң шығару процесін ашық етуге және жалпы алғанда бюрократиялық емес, демократиялық басшылықтың жаңа стандартын орнатуға үміттеніледі. Басқа сарапшылар екі заң шығару органындағы әртүрлі көпшіліктердің барлық заңдар қабылданған кезде кең саяси спектрдің қолдауына ие болуын қамтамасыз ететінін атап көрсетеді, бұл бірігуден кейін маңызды саясат мәселелері бойынша консенсусқа қол жеткізудің аса маңызды атрибуты болып табылады. Бундесрат арқылы федералды үкіметте штаттардың ресми өкілдігі федералды үкімет пен штаттар арасындағы саясатты үйлестіру үшін нақты платформаны ұсынады. Мұндай үйлестіру қажеттілігі, әсіресе шығыс штаттарының ерекше және маңызды қажеттіліктерін ескере отырып, одан да маңыздырақ болды. Бундесратты қолдаушылар Бундесраттың Бундестагқа тексеру және баланс жүйесі ретінде бақылау механизмі қызметін атқаратынын мәлімдейді. Парламенттік жүйеде атқарушы және заң шығару функциялары тығыз байланысқандықтан, Бундесраттың заң шығару процестерін қайта қарау және баяулату қабілеті осы функциялардың бөлінуінің жоғалуын өтеуге көмектеседі деп саналады.