Кіріспе

Норвегияның бірінші деңгейдегі әкімшілік бөліністері

Норвегия 15 әкімшілік аймаққа бөлінеді, олар округтер деп аталады (бірлік – fylke, көпше – fylker; көне норвег тілінен: fylki – «халық» сөзінен). 1918 жылға дейін бұл аймақтар amter деп аталды. Округтер Норвегияның бірінші деңгейдегі әкімшілік бөліністерін құрайды және олар 356 муниципалитетке (kommune, көпше – kommuner) бөлінеді. Шпицберген және Ян-Майен аралдары округтер құрамына кірмейді және тікелей ұлттық деңгейде басқарылады. Норвегияның астанасы Осло – округ және муниципалитет есебінде қарастырылады. 2017 жылы Солберг үкіметі кейбір округтерді таратып, оларды басқа округтермен біріктіріп, ірі округтер құруды шешті, округтердің санын 19-дан 11-ге дейін азайтты, бұл 2020 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді. Бұл реформа халық арасында наразылық тудырды, кейбіреулер реформаны кері қайтаруды талап етті. 2022 жылдың 14 маусымында Стортинг реформаны ішінара жоюға дауыс берді, соның нәтижесінде 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап Норвегияда 15 округ болады. Жаңадан біріктірілген үш округ – Vestfold og Telemark, Viken және Troms og Finnmark таратылды, ал реформаға дейін болған ескі округтер бірнеше шағын өзгерістермен қайта құрылды. Бұл өзгерістерге кейбір муниципалитеттердің бұрынғы округ шекаралары арқылы бірігуі және 2020 жылғы жергілікті басқару реформасы (Kommunereformen i Norge [no]) кезіндегі округтердің ауысуы жатты.

Округтер тізімі

Төменде Норвегияның округтерінің қазіргі әкімшілік орталықтарымен тізімі берілген. Округтер ұлттық үкімет тағайындаған адамдармен және шамалы дәрежеде өздері сайлаған органдарымен басқарылады. Округ нөмірлері ISO 3166 2:NO ресми нөмірлеу жүйесінен алынған, ол бастапқыда оңтүстік-шығыстағы Швеция шекарасынан солтүстік-шығыстағы Ресей шекарасына дейін жағалау сызығын бойлай құрылған, бірақ округтер бірігуімен нөмірлеу өзгерді. Свалбард және Ян-Майен аралдары Норвегияның округтер жүйесінен тыс орналасқан. Свалбардты Свалбард губернаторы басқарады, ал Ян-Майенді Нордланд округінің губернаторы басқарады (бірақ ол Нордландтың құрамына кірмейді).

ISO коды | Өлке | Әкімшілік орталығы | Ең көп халқы бар муниципалитет | Губернатор | Мэр | Аумақ (км²) | Халқы | Сайлау округі | Ресми тіл түрі
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
Oslo | NO 03 | Осло қаласы | | Valgerd Svarstad Haugland | Anne Lindboe (H) | 454.12 | 700,000 | Осло | Бейтарап
| NO 11 | Ставангер | | Bent Høie | Marianne Chesak (Ap) | 9,377.10 | 475,000 | Рогаланд | Бейтарап
| NO 15 | Мольде | Олесунн | | Else May Norderhus | Jon Aasen (Ap) | 14,355.62 | 270,000 | Мёре-ог-Ромсдал | Nynorsk
| NO 18 | Бодо | | Tom Cato Karlsen | Kari Anne Bøkestad Andreassen (Sp) | 38,154.62 | 239,000 | Нордланд | Бейтарап
| NO 31 | Сарпсборг | Фредрикстад | | Valgerd Svarstad Haugland | Sindre Martinsen Evje (Ap) | 4,180.7 | 299,647 | Øстфолл | Бейтарап
| NO 32 | Осло | Бэрум | | Valgerd Svarstad Haugland | Thomas Sjøvold (H) | 4,918.0 | 630,752 | Акерсхус | Бейтарап
| NO 33 | Драммен | | Valgerd Svarstad Haugland | Tore Opdal Hansen (H) | 14,908.0 | 284,955 | Бускеруд | Бейтарап
| NO 34 | Хамар | Рингсакер | | Knut Storberget | Even Aleksander Hagen (Ap) | 52,072.44 | 375,000 | Хедмарк | Бейтарап
| NO 39 | Тёнсберг | Сандефьорд | | Fred Ivar Syrstad (актілік) | Anne Strømøy (H) | 2,167.7 | 253,555 | Вестфолл | Бейтарап
| NO 40 | Шкиен | | Fred Ivar Syrstad (актілік) | Sven Tore Løkslid (Ap) | 15,298.16 | 175,546 | Телемарк | Бейтарап
| NO 42 | Кристиансанн | | Gina Lund | Arne Thomassen (H) | 16,434.12 | 299,000 | Ауст-Агдер | Бейтарап
| NO 46 | Берген | | Liv Signe Navarsete | Jon Askeland (Sp) | 33,870.99 | 632,000 | Хордаланд | Nynorsk
| NO 50 | Стейнкер | Тронхейм | | Frank Jenssen | Tomas Iver Hallem (Sp) | 42,201.59 | 465,000 | Нор-Трёнделаг | Бейтарап
| NO 55 | Тромсё | | Elisabeth Aspaker | Kristina Torbergsen (Ap) | 26,189.43 | 168,340 | Тромс | Бейтарап
| NO 56 | Вадсё | Алта | | Elisabeth Aspaker | Hans Jacob Bønå (H) | 48,637.43 | 75,540 | Финнмарк | Бейтарап

Жауапкершіліктері мен маңызы

Әр округтің екі негізгі ұйымы бар, олардың екеуінің де ішкі құрылымдары бар. Облыстық әкімдік (Fylkeskommune) округтік кеңеспен (Fylkesting) басқарылады, оның мүшелері тұрғындармен сайланады. Облыстық әкімдік негізінен бірқатар орта мектептер, қоғамдық көлікті ұйымдастыру, аймақтық жоспарлау, мәдениет және басқа да салаларға жауапты. Өлке әкімі (Statsforvalteren) – Норвегия үкіметінің тікелей бақылауындағы орган. Ол муниципалитеттерді қадағалайды және олардың әрекеттеріне қатысты азаматтардан шағымдар қабылдайды. Сондай-ақ, ол үкіметке муниципалитеттерден тыс жергілікті басқару қажеттілігі туындаған аймақтарды да басқарады.

Fylke (1 кезең)

Бір біріккен патшалыққа дейін Норвегия географиялық аймақтарға бөлінді, әрқайсысының өз заң шығару жиналысы немесе Тингі болды, мысалы Гулатинг (Батыс Норвегия) және Фростатинг (Трёнделаг). Бұл аймақтардың екінші деңгейдегі бөлінісі фюлькелерге, мысалы Эгдафюльке және Хордафюльке болып жүзеге асты. 1914 жылы Даниямен одақтастық кезінде қолданысқа енгізілген amt терминін алмастыру мақсатында fylke тарихи атауы қайта қолданысқа енгізілді. Бүгінгі күнгі округтер (фюлькелер) көбінесе, бірақ әрқашан емес, тарихи аймақтармен сәйкес келеді.

Лен

1308 жылдан бастап Норвегияда "лен" термині (көпше түрі – len) қазіргі облыстарға шамамен тең әкімшілік аймақты білдірді. Тарихи лен Дания-Норвегияның 1536–1814 жылдар аралығында бір мемлекет ретінде біріккеннен кейінгі кезеңде маңызды әкімшілік бірлік болды. 16 ғасырдың басында саяси бөліністер өзгеріп отырды, бірақ тұрақты түрде төрт негізгі лен және негізгі ленмен әртүрлі байланысы бар шамамен 30 кішігірім аймақтарды қамтыды. 1660 жылға дейін төрт маңызды леннің штаб-пәтері ірі бекіністер – Бохус бекінісі, Акерсхус бекінісі, Бергенхус бекінісі және Тронхейм қаласының бекінісінде орналасқан болатын. Кішігірім аймақтар Норвегиядағы лютеран шіркеуінің діни округтеріне сәйкес келді.

Қызмет

1662 жылдың 19 ақпанындағы патшалық жарлықпен әр лен amt (көпше amt) деп белгіленді, ал ленман amtmann атағын алды, бұл неміс тілінен алынған Amt (қызмет) сөзінен туындаған, сол кездегі даниялық сарайдың ықпалын көрсетеді.

Fylke (екінші кезең)

1919 жылдан бастап әр amt fylke (фолк) (аудан) деп аталды, ал amtmann fylkesmann (аудан әкімі) аталды. Округ нөмірлері ISO 3166 2:NO ресми нөмірлеу жүйесінен алынған, ол бастапқыда оңтүстік-шығыстағы швед шекарасынан солтүстік-шығыстағы Ресей шекарасына дейін жағалау сызығын бойлай құрылған, бірақ округтер бірігуімен нөмірлеу өзгерді. 13, 16 және 17 нөмірлер алынып тасталды, ал жылдар өте келе туған өзгерістерді ескеру үшін 50 нөмірі қосылды. 13 нөмірдің жоқтығы Берген қаласының енді жеке округ болмауымен байланысты, және бұл 13 санынан қорқумен ешқандай қатысы жоқ. 2018 жылы Sør Trøndelag Солтүстік Trøndelag округімен біріктіріліп, Trøndelag жаңа округі құрылды.

ISO коды | Округ әкімшілік орталығы | Аумағы (км²) | Халқы (2016) | 2020 жылғы 1 қаңтардан кейінгі округ | 2024 жылғы 1 қаңтардан кейінгі округ
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
01 | Сарпсборг | 4,180.69 | 290,412 | Викен |
02 | Осло | 4,917.94 | 596,704 | |
06 | Драммен | 14,910.94 | 278,028 | |
03 | Осло қаласы | 454.07 | 660,987 | Осло |
04 | Хамар | 27,397.76 | 195,443 | Иннlandet |
05 | Лиллехаммер | 25,192.10 | 188,945 | |
07 | Тёнсберг | 2,225.08 | 245,160 | Вестфолд ог Телемарк | Вестфолд
08 | Скин | 15,296.34 | 172,527 | Телемарк |
09 | Арендал | 9,157.77 | 115,873 | Агдер |
10 | Кристиансанн | 7,276.91 | 182,922 | |
11 | Ставангер | 9,375.97 | 470,907 | Рогаланд |
12 | Берген | 15,438.06 | 517,601 | Вестланд |
13 | | | | 1972 жылдан бастап қолданылмайды |
14 | Хермансверк | 18,623.41 | 109,623 | |
15 | Мольде | 15,101.39 | 265,181 | Мёре ог Ромсдал |
16 | | | | 2018 жылдан бастап қолданылмайды |
17 | | | | 2018 жылдан бастап қолданылмайды |
18 | Бодё | 38,482.39 | 241,948 | Нордланд |
19 | Тромсё | 25,862.91 | 164,613 | Тромс ог Финнмарк |
20 | Вадсё | 48,631.04 | 75,886 | |
50 | Стейнкер | 41,254.29 | 450,496 | Трёнделаг |