Кіріспе

Бельгиялық тарихшы (1862–1935)
көз физиологиясы саласындағы бельгиялық ғалым

Анри Пиренн (piʁɛn; 23 желтоқсан 1862 – 24 қазан 1935) – бельгиялық тарихшы. Валониялық тегі бар ортағасырлық зерттеуші, ол француз тілінде Бельгия тарихының көп томдық еңбегін жазды және белгілі қоғамдық зиялы болды. Пиренн Рим өркениетінің құлауы және ортағасырлық қалалық мәдениеттің қайта жандануы туралы даулы түсініктерді қамтитын қалаларды зерттеуге елеулі үлес қосты. Сонымен қатар, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Бельгияны басып алған немістерге қарсы бейбіт қарсылық көрсетуде танылды.

Анри Пиренннің бүгінгі беделі Еуропа тарихына жасаған үш үлесіне негізделген: «Пиренн тезисі» деп белгілі орта ғасырдың мемлекет құруына және саудадағы өзгерістерге қатысты тұжырымдары; Бельгияның ортағасырлық тарихына ерекше көзқарасы; және ортағасырлық қаланың дамуының моделі. Пиренн ұзақ мерзімді әлеуметтік, экономикалық, мәдени және діни өзгерістердің терең себептерден туындайтынын айтты, бұл көзқарас Марк Блохқа және француздық «Анналдар мектебінің» әлеуметтік тарихына әсер етті. Пиренннің қарсыластары болды, олардың ішінде Альфонс Допш маңызды мәселелерде келіспеген, бірақ орта ғасырды зерттеуші бірнеше заманауи тарихшылар Пиренннің негізгі тезистерін, қаншалықты өзгертілген болса да, бастапқы нүкте ретінде қарастырады.

Алғашқы жылдар

Пиренн Бельгияның оңтүстік-шығысындағы Лиеж провинциясындағы Вервье өнеркәсіптік қаласында дүниеге келді. Ол Лиеж университетінде оқыды, онда Годфройд Курттың (1847–1916) шәкірті болды. 1886 жылы Гент университетінде тарих профессоры болып жұмысқа орналасты және оқытушылық қызметінің соңына дейін, 1930 жылға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Бельгиядағы ең белгілі және ықпалды тарихшыға айналды, көптеген наградалар мен комитеттерге шақырылды. 1918 жылдан 1921 жылға дейін Гент университетінің ректоры болды. Пиренн неміс тарихшысы Карл Лампрехтпен (1856–1915) жақын достықта болды, бірақ соғыс кезінде Лампрехт бельгиялықтарды Германияның ұзақ мерзімді мақсаттарымен ынтымақтасуға шақыратын миссияны басқарғанда бұл достық ажырады.

Тұтқындық

1914 жылы Бельгия Германия империясы тарапынан басып алынып, неміс әскерінің оккупациясына алынды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пиреннің бельгиялық қарсылық қозғалысына қаншалықты қатысқандығы белгісіз. 1916 жылдың 18 наурызында Пирен неміс оккупанттарымен сұраққа тартылып, кейін тұтқындалды. Оккупациялық әскер Гент университетінің ереуілдегі профессорларына оқытуды жалғастыруды бұйырған еді. Пиреннің ұлы Пьер 1914 жылдың қазан айында Изер шайқасында қаза тапты. Пиреннен сұраққа алып отырған неміс офицері, Пиреннің неліктен француз тілінде жауап беруге талап еткенін сұрады, өйткені Пиреннің неміс тілін жақсы білетіні және Лейпциг пен Берлинде аспирантурада оқығаны мәлім болды. Пирен: «1914 жылдың 3 тамызынан бері неміс тілін ұмытып қалдым», – деп жауап берді. Ол күн Германияның Францияны жеңу жоспарының бір бөлігі болған Бельгияға жасалған шабуыл күні еді. Пирен Крефельдте, содан кейін Холзминденде және, ақырында, Йенада тұтқындалды, онда 1916 жылдың 24 тамызынан бастап соғыс аяқталғанға дейін ұсталды. Оған кітаптар берілмеді, бірақ ол Шығыс майданындағы тұтқынға алынған сарбаздардан орыс тілін үйреніп, кейіннен орыс тұтқындары ұсынған орыс тіліндегі тарих кітаптарын оқыды. Бұл Пиреннің жұмысына ерекше көзқарас сыйлады. Йенада ол Римнің құлауынан басталатын ортағасырлық Еуропа тарихын жазды. Ол барлығын жадынан жазды. Соғыстар, әулеттер мен оқиғалардың тізбесін баяндаудың орнына, «Еуропа тарихы» әлеуметтік, саяси және саудалық үрдістерге кең көзқараспен қарады. Ол тарихи түсінігімен ғана емес, сонымен қатар жағдайларды ескере отырып, объективтілігімен де ерекшеленеді.

Соғыстан кейін

Соғыстан кейін ол Бельгияда неміс мәдениетіне деген кең таралған көңілі толуын көрнекті етіп көрсетті, бірақ неміс ұлтшылдығын сынауға және неміс еңбектерін ғылыми каноннан шығармауға мүмкіндік беретін едәуір күрделі ұстанымды сақтады. Ол нәсілдік теория мен «Völkisch» ұлтшылдығын неміс соғысы кезіндегі зорлық-зомбылықтың түпкі себептері деп сынады. Оның адамзаттың дамуының міндетті екендігіне деген бұрынғы сенімі күйреп, ол тарихтағы кездейсоқтық пен сәттіліктерді қабылдай бастады және тарихтың белгілі бір кезеңдеріндегі жеке тұлғалардың маңыздылығын мойындады. Соғыс аяқталғаннан кейін Анри Пиренн 16 ғасырдың ортасында «Еуропа тарихы» еңбегін тоқтатты. Ол үйіне оралып, өмірін жалғастырды. Ол 1935 жылы Брюссельдегі Уккледе қайтыс болды. Оның ұлы Жак Пиренн, соғыстан аман қалған және өзі тарихшы болған, қолжазбаны тапты. Ол әкесінің нақты күндерін білмейтін жерлерін жақшаға алып, еңбекті өңдеді. Жак оның шығу тегін түсіндіретін алғы сөз жазып, оны жариялады, ал ағылшын тіліне аудармасы 1956 жылы шықты. Бұл – зор интеллектуалдық жетістік.

Еуропа қалаларының қалыптасуы туралы

Пирен алғаш рет 1895 жылғы мақалаларында еуропалық қалалардың қалыптасуы туралы идеяларды білдірді; Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда тұтқындалғанда, ол Пиренн тезисін одан әрі дамытты. Кейіннен ол 1922-1923 жылдары бірнеше мақалаларда жариялады және өмірінің қалған бөлігін тезисін қолдаушы деректермен жетілдіруге арнады. Ең танымал жарияланымдары – «Орта ғасыр қалалары: олардың шығу тегі және сауданың қайта жаңғыруы» (1927, 1922 жылғы лекциялар сериясына негізделген) және оның өлімінен кейін жарық көрген «Мұхаммед және Шарльмен» (1937), Пиренннің алғашқы нұсқасы бойынша басылған. Қысқаша айтқанда, Пиренн тезисі – 19 ғасырдың баяндамалық тарихынан өзгешеленетін экономикалық тарихтағы алғашқы зерттеме. Ол 9 ғасырда алыс қашықтықтағы сауданың төмендегенін көрсетеді. Ауыл шаруашылығымен ғана айналыспаған жалғыз елді мекендер – феодалдық билеуші топтарға қамалдар, епископтық орындықтар, монастырлар және кейде көшпелі сарайдың патшалық резиденциялары ретінде қызмет еткен шіркеу, әскери және әкімшілік орталықтар болды. 10-11 ғасырларда сауда жандаған кезде саудагерлер мен шеберлер бұл орталықтарға тартылып, сауда мен өндіріс шоғырланған қала маңындағы аудандарды құрды. Бұл феодалдық құрылымнан тыс, қалыптасқан тәртіптің шетінде тұратын «жаңа адамдар» еді. Феодалдық ядро өзгеріссіз және инертті қалды. Бір кезде саудагерлер класы феодалдық міндеттемелерден арылуға немесе ескі тәртіптің артықшылықтарын сатып алуға жеткілікті күшті болды, бұл Пиренннің жаңа элементке қарама-қарсылығын көрсетті. Саудагерлік топтың көшбасшылары буржуазиялық патрициатты құрды, олардың қолында экономикалық және саяси билік шоғырланды. Пиренннің тезисі феодалдық дворяндық пен қалалық патрициаттың мүдделерінің, 13-14 ғасырлардағы айқын қақтығыстарға қарамастан, бастапқыда үйлесімсіз болғанын қабылдайды. Тезисінің бұл аспектісі егжей-тегжейлі сынға ұшырады. Дәстүр бойынша, тарихшылар Орта ғасырларды 5 ғасырда Батыс Рим империясының құлауынан бастап санады, бұл теорияны Эдвард Гиббон 18 ғасырда танымал еткен және ол бұрынғы классикалық идеалдан Римнің «тоқырауы» туралы болжаммен тығыз байланысты. Пиренн классикалық өркениеттің құлауын 8 ғасырға ықпалдады. Ол германдық варварлардың Батыс Рим империясының құлауына себеп болды деген пікірге қарсы шықты және Батыс Рим империясының құлауын Еуропадағы императорлық лауазымның аяқталуымен теңестіру қажет емес екенін айтты, бұл 476 жылы болды. Ол Римнің Жерорта теңізі экономикасының тіпті варварлардың шабуылдарынан кейін де жалғасқандығын және Римнің әрекет ету тәсілінің «құлаудан» кейінгі уақытта түбегейлі өзгермегенін атап өтті. Барбарий готтары Римге оны жою үшін емес, оның игіліктеріне қатысу үшін келді; олар римдік өмір салтын сақтауға тырысты. «Кейінгі антикалық» деп сипатталатын тарихи кезеңнің жақындағы тұжырымы мәдени сабақтастық аясында ежелгі ортағасырлық әлемдердің өзгеруін көрсетеді, ал бірінші мыңжылдықтың еуропалық археологиясы, 20 ғасырдың соңында мақсатты түрде жүргізілді, тіпті материалдық мәдениеттің сабақтастығын және саяси жабысқақтың астындағы қоныстану үлгілерін 11 ғасырға дейін кеңейтеді.

Ислам және ерте орта ғасырлар

Пиренннің айтуынша, Рим тарихындағы нағыз үзіліс 8 ғасырда арабтардың кеңеюі салдарынан болды. Қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысы, Сирия, Палестина, Солтүстік Африка, Испания және Португалияны исламдық жаулау Батыс Еуропамен экономикалық байланыстарды үзді, аймақты саудадан оқшаулап, оны дамымайтын аймаққа айналдырды. Байлық шикізат түрінде сыртқа ағылып, ештеңе қайта келмеді. Бұл тұрақты құлдырау мен кедейлікті бастады, сондықтан Шарль Ұлы заманында Батыс Еуропа тіршілік көзіне жететін деңгейде толығымен ауыл шаруашылығымен айналысатын, алыс саудасы жоқ аймаққа айналды. Пирен қысқаша айтқанда: «Ислам болмағанда франк империясы мүлде құрылмаған болар еді, ал Шарль Мохаммедсіз ойға келмес еді» деді. Яғни, ол Рим империясының құлауына 4 және 5 ғасырлардағы шапқыншылықтар себеп болды деген пікірді қабылдамады. Керісінше, мұсылмандардың Солтүстік Африканы жаулап алуы Жерорта теңізін кедергіге айналдырып, Батыс Еуропаны Шығыстан оқшаулады. Бұл Каролингтерге, әсіресе Ұлы Карлға, жаңа, ерекше батыстық үкімет құруға мүмкіндік берді. Пирен өзінің тезисін қолдау үшін ақшаға қатысты статистикалық деректерді пайдаланды. Оның аргументтерінің көп бөлігі Батыс Еуропадан жоғалып кеткен, сырттан келген заттарға негізделген. Мысалы, Альпі тауларының солтүстігінде алтын монеталар соғу 7 ғасырдан кейін тоқтады, бұл әлемнің байырақ аймақтарына қол жеткізудің жоғалғанын көрсетеді. Тек Мысырда ғана жасалатын папирус 7 ғасырдан кейін Солтүстік Еуропада пайда болмады, жазу пергаментке қайта оралды, бұл экономикалық оқшауланғанын көрсетеді. Пиреннің тезисі жарияланған кезде көптеген тарихшыларды сендіре алмады, бірақ содан бері тарихшылар бұл тезис ерте орта ғасырлар туралы пікірталасты қозғады және кезеңдеудің қалай жұмыс істейтінін көрсететін мысал келтірді дегенге келіседі. Бұл 21 ғасырда да тарихи талқылауды жалғастыруда, соңғы пікірталастар кейінгі археологиялық жаңалықтар тезисті жоққа шығара ма, әлде оның негізгі дұрыстығын көрсете ме деген мәселеге қатысты.

Бельгия тарихы

Пиреннің тағы бір маңызды идеясы ортағасырлық Бельгияның мәніне қатысты. Бельгия тәуелсіз ұлт мемлекет ретінде 1830 жылы пайда болды, бұл Пиреннің дүниеге келгеніне бір ұрпақ бұрын болған еді. Батыс тарихының барысында оның тағдыры Төмен елдермен тығыз байланысты болды, оған қазір Нидерланды, Люксембург және Солтүстік Францияның бір бөлігі кіреді. Бұған қоса, Бельгия француз және голланд тілдерінің арасындағы үлкен тілдік шекарада орналасқан. Елдің бірлігі кейде кездейсоқ сияқты көрінетін, осыны Пиренн өзінің «Бельгия тарихы» (1899–1932) еңбегінде Бельгия тарихын Рим дәуіріне дейін теріп, жоққа шығаруға тырысты. Оның бельгиялық ұлтшылдықтың бір түрін қолдаған идеялары да көп дау тудырды. Пиренннің 1899–1932 жылдары жеті томдық «Бельгия тарихы» еңбегінде дәстүрлі және экономикалық күштер фламандтар мен валлондарды қалай біріктіргені ерекше атап көрсетілді. Отандық ұлтшылдыққа шабыттанған Пиренн, 1830 жылғы тәуелсіздікке дейін ғасырлар бойы әлеуметтік, саяси және этникалық жағынан біртұтас «бельгиялық өркениеттің» бар екенін болжады. Өзі либерал болғанымен, оның тарихы осыншалықты тепе-теңдікпен жазылғандықтан, Бельгияның «бағаналы» қоғамындағы католиктер, либералдар және социалистер одан басылымдарда, газеттерде және тіпті саяси жиындарда бірдей құрметпен цитата келтіре алды. Бұл тарих сол заманғы ұлттық тарихтардың стандарттары бойынша инновациялық болды, себебі ол нәсілдік тұрғыдан анықталған «Volksgeist» (ұлттық рух) тұжырымын қабылдамады, бірақ Бельгияның Латын және Герман Еуропасы арасында делдалдық қызмет атқару үшін космополиттік қоғам ретінде табиғи түрде дамығанын айтты. Пиренннің тарихы оның өмірінде Бельгияның жетекші зиялыларының бірі ретінде беделін бекітті. Оның тезисі Бельгияның өткенін түсіну үшін маңызды болып қала береді, бірақ саяси бірліктің негізін құрайтын бельгиялық өркениеттің үзділігі туралы оның пікірі қолдауын жоғалтты. Кейбір бельгиялық ғалымдар өз елдерінің құрылуы тарихи жағдайдың нәтижесі екенін айтады. Пиренннің Төмен елдердегі ұзақ испан билігінің мәдени әсері аз болғаны туралы аргументі де 1970 жылдан бергі мәдени, әскери, экономикалық және саяси тарих саласындағы жаңа зерттеулерге байланысты күшін жоғалтты. Анри Пиренн жеке кітапханасының көп бөлігін Римдегі Бельгия академиясына сыйға тартты. 1933 жылы жетінші томға Франкки гуманитарлық ғылымдар сыйлығы табысталды.

Ортағасырлық қалалар

Пирен сонымен қатар "Ортағасырлық қалалар: олардың шығу тегі және сауданың қайта жаңғыруы" (1927) кітабының авторы болды, бұл кітап 1922 жылы Америка Құрама Штаттарында оқыған лекцияларына негізделген. Онда ол 10-12 ғасырлар аралығында Еуропаның мұсылман әлемінен Жерорта теңізін қайтарып алғанын және Шығысқа теңіз жолдарын ашқанын айтады. Бұл саудагерлер мен орта таптың қалыптасуына, сондай-ақ осы таптың ерекше мекені – қаланың дамуына жағдай жасады. Ол капитализмнің де, демократияның да Еуропа қалаларында пайда болғанын дәлелдеді. Оның "Саудагерлік кәсіпкерлік мектебі" марксизмге қарсы болғанымен, Маркстің саудагерлер класы туралы көптеген ойларын бөлісті. Пиреннің 11 ғасырдағы қалалардағы коммерциялық жаңару туралы теориясы бүгінгі күнге дейін қабылданған стандартты түсіндірме болып табылады.

Еуропа тарихы

Пирен екі томдық «Еуропа тарихы: Батыс Рим әлемінің соңынан Батыс мемлекеттерінің басталуына дейін» еңбегін жазды, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда тұтқындалғанда жазылған, ерекше бірақ толық емес жұмыс. Оны 1936 жылы оның ұлы жариялады. Бернард Миалл жасаған ағылшыл тіліне аудармасы алғаш рет 1939 жылы Ұлыбританияда «Джордж Аллен және Унвин» баспасында жарық көрді.