Кіріспе

Отбасы құқығында неке зардабы – бұл жеке тұлғалардың жалпы құқықтық некеде, неке жойылған жағдайда, тұрмыстық серіктестікте немесе азаматтық одақта болған кезде туындайтын құқықтары мен міндеттерін сипаттауға қолданылатын заңдық термин. Осылайша, тіпті неке жарамсыз деп танылса да, сот шешімімен сақталатын және мойындалатын құқықтар мен міндеттер болуы мүмкін. Мысалы, сот әлсіз, материалдық жағдайы нашар немесе білімі жетілмеген жұбайға алимент тағайындап, оларға білім алуға немесе жұмысқа қайта оралуға уақыт беруі мүмкін. Некеге тұрудың адамға оң және теріс ықпалы бар. Некеден кейінгі өмір жеке тұлғаның және оның серігінің қарым-қатынасына байланысты. Біріншіден, адам өмірін оған қамқорлық танытып, жайлы сезінуге мүмкіндік беретін адаммен бөлісуге қуанады. Олар өз отбасын құрып, балаларының ата-анасы болатынын білгенде шаттанады. Зерттеулер көрсеткендей, тұрақты некеде өмір сүретін адамдар ұзақ өмір сүреді, жақсы физикалық және эмоционалдық денсаулыққа ие болады, сондай-ақ қарт жаста да жақсы функционалдық денсаулықты сақтайды. Ал, керісінше, неке ересек адамға да негативті әсер етеді. Ересек адам жақсы некелік қарым-қатынас құру үшін келісімдерге келуге және құрбандықтарға баруға мәжбүр болады, бұл оларды стресске түсіруі мүмкін. Бұл хоббилерді жоғалтуға әкелуі мүмкін, себебі жеке тұлғалардың іс-әрекеттеріне шектеулер қойылады, бұл шектеулер қарым-қатынастағы ерлер мен әйелдерге де қатысты. Ересек адам алдында көп жауапкершілік тұрғандықтан, стресс сезіміне ұшырауы мүмкін. Сонымен қатар, қарым-қатынастағы адамдар өзара сенімді сақтап, адалдықты сақтау қажеттігіне алаңдауы мүмкін.

Дәстүрлі неке

Дәстүрлі неке, Америкалық психологиялық қауымдастығы анықтағандай, ер және әйел арасындағы одақ ретінде қарастырылады. Ол "ерлі-әйелдік одақ, онда ер адам негізгі немесе жалғыз табыс көзі болып табылады, ал әйел үйді ұстау және балаларға күтім жасау үшін жауапты болады" деп сипатталады. Егер осы одаққа белсенді түрде инвестиция жасалса, онда қатысушылар үшін денсаулыққа пайдалы әсері болуы мүмкін. Сонымен қатар, Америкалық социологиялық қауымдастығы өз зерттеулерінде некеде болудың өзі емес, "жақсы некеде" болудың денсаулық пен әл-ауқатқа жағымды әсер ететінін атап көрсетті. Адамдар некеде тұрса да, қарым-қатынастағы зорлық-зомбылық салдарынан денсаулығы нашарлауы мүмкін. Осылайша, некенің сапасы адамдардың денсаулыққа қатысты жәрдемақы алуына әсер ететін маңызды фактор екені анық. Зерттеулер көрсеткендей, жалғыз адамдар аурудан айығу немесе оған бейімделу тұрғысынан некеде тұрғандарға қарағанда нашар жағдайда болады, тіпті денсаулық мінез-құлқы, аурушаңдық және жеке бағаланған денсаулық көрсеткіштерінде де айырмашылық аз. Некеде тұрған адамдар әдетте үйленбегендерге қарағанда денсаулығы жақсы. Бірақ қызығы, зерттеулер көрсеткендей, көбірек бос уақыт пен азайтылған жұмыс жүктемесі адамдарды бақытты етпейді. Көптеген адамдар бақытты болу үшін әлеуметтік шектеулер мен міндеттемелерді азайту қажет деп санайды. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, көптеген адамдардың бақытын "ұрлайды" деп санайтын әлеуметтік шектеулер мен міндеттемелер, басқалармен бірге өмір сүрудің қажетті бөлігі болып табылады және психикалық денсаулыққа күшті әсер етеді, бұл ешқашан үйленбеген, ажырасқан, бөлек тұратын немесе жесір адамдардың серіктестік пен әлеуметтік қолдауынан туындамайды. Некенің пайдасы денсаулық пен серіктеспен бірге өмір сүруден асып түседі, өйткені неке – бұл қоғамдық уәде және заңды келісімшарт, ол серіктестердің жұртшылық алдында және, ең бастысы, бір-біріне деген берік және қасиетті міндеттемесін көрсетеді. Денсаулығы жақсы адам өзінің серігіне көбірек тартымды болуы мүмкін. Мысалы, жоғары табыс денсаулық сақтауды жақсартуға немесе стрессті азайтуға мүмкіндік береді. Кейбір некелерде жұбайлар бір-біріне денсаулыққа пайдалы мінез-құлықты қадағалауға және ынталандыруға көмектеседі, сондай-ақ зиянды әдеттерден аулақ болуға көмектеседі. Неке эмоционалдық қанағаттандырарлық қарым-қатынасқа мүмкіндік береді, бұл әлеуметтік байланыс қажеттілігін қанағаттандырады. Неке ерлер мен әйелдер үшін де депрессиялық белгілерді азайтуға көмектеседі. Неке депрессияны азайта алса, ажырасу керісінше, оны күшейтеді. Бір жынысты некеге қарағанда гетеросексуалдар психологиялық стреске аз ұшырайды. Лесбиянкалар, гейлер және бисексуалдар, заңды некеде тұрмаса, психологиялық жағынан ең көп қиындықтарға тап болады.

Көп әйел алу

Көп әйелдік некелер әйелдерге теріс әсер етеді және көптеген елдерде заңсыз. Көптеген әйелдер назарсыздану мен қызғаныш сезіміне ұшырайды. Көбінесе, ерлер осы некелерде уақытты тең бөліп, әділдік танытпайды, бірақ олар солай болуға тырысады. Әйелдер күйеулерін сирек көруі немесе олардың қажеттіліктері қанағаттандырылмауы мүмкін. Бұл әйелдерге ғана емес, олардың балаларына да қатысты. Ерлер үшін жыныстық қажеттіліктері толыққанды қанағаттандырылады, ал қоғам ер адамды табысты деп есептейді. Әйелдер үшін жеке шаруашылық жұмыстары азаяды және көптеген сау, денесі жетілген балаларды өсіруге келетін қысым төмендейді. Отбасы ретінде олардың тамақ таңдауы мен оның қолжетімділігі жақсарады, сондай-ақ балалары көбінесе дені сау болады.

Жыныстық, нәсілдік және білімдік айырмашылықтар

Ерлерге қарағанда, әйелдер жиірек үйленіп, қайтадан тұрмысқа шығады. Әйелдер де ертерек үйленуге бейім. Кавказдықтардың үйлену көрсеткіші жоғары, одан кейін азиялықтар, испандықтар, американдық үндістер және соңында африкалық американдықтар – көрсеткіштер төмендеу ретімен тізімделген. Әрбір ұлт үшін неке саны 23-25 жас аралығында күрт өседі. Испандықтар мен ақ нәсілділерге қарағанда, афроамерикандықтар аз үйленеді және көбірек ажырасады. Жоғары білімі жоқ адамдар, жоғары білімі бар адамдарға қарағанда аз үйленеді. АҚШ-та коронавирус ауруы салдарынан ажырасу көрсеткіші бұрынғы жылдармен салыстырғанда қосымша 34%-ға өсті.