Кіріспе

Ray finned fish Автоматты taxobox
| name = Sturgeon
| image = Acipenser oxyrhynchus (edit). png
| image caption = Atlantic sturgeon (Acipenser oxyrinchus oxyrinchus)
| fossil range =
| taxon = Acipenseridae
| authority = Bonaparte, 1831
| subdivision ranks = Genera
| subdivision = †Boreiosturion
†Protoscaphirhynchus
†Engdahlichthys
†Anchiacipenser
†Priscosturion
Acipenser (парафилетикалық)
Huso
Scaphirhynchus
Pseudoscaphirhynchus

Ащылық (көне ағылшын тілінен styrġa, түп нұсқасы прото-индоевропалық *str̥(Hx)yón) – Acipenseridae тұқымдасына жататын 28 балық түрінің жалпы атауы. Ең ерте кездескен ащылық қазбалары кеш кретация кезеңіне жатады және олар ертедегі аципенсериформды балықтардың ұрпақтары болып табылады, олар ерте юра кезеңінен, шамамен 174-201 миллион жыл бұрын пайда болған. Олар Acipenseriformes тобының екі тірі отбасының бірі, paddlefish (Polyodontidae) олармен бірге. Отбасы төрт тұқымдасқа бөлінеді: Acipenser (парафилетикалық, көптеген алыс туысқан ащылық түрлері бар), Huso, Scaphirhynchus және Pseudoscaphirhynchus. Екі түрі (A. naccarii және A. dabryanus) жабайы табиғатта жойылып кеткен болуы мүмкін, ал біреуі (P. fedtschenkoi) толығымен жойылып кеткен болуы мүмкін. Ащылықтар Еуразия мен Солтүстік Американың субтропиктік, қоңыржай және субарктикалық өзендерінде, көлдерінде және жағалауларында мекендейді. Мароккода табылған мастрихт кезеңіне жататын қазбалар олардың Африкада да өмір сүргенін көрсетеді. Ащылықтар ұзақ өмір сүретін, кеш пісетін балықтар, олардың ерекше сипаттамалары бар, мысалы, акулаларға ұқсас гетероцеркальды құйрықтық қанаты, және тегіс терілі, қабықсыз, скот деп аталатын сүйекті пластиналардың бес қатарлы қатарымен жабық ұзын, орау тәрізді денесі бар. Бірнеше түрі өте үлкен, әдетте ұзындығы әртүрлі болуы мүмкін. Ең үлкен ащылық 1827 жылы Волга дельтасында ұсталған белұға анасы болды, оның ұзындығы және салмағы шамамен тең. Көптеген ащылықтар анадромустық түбіндегі жемшілер, шаруашылық үшін өзенге көшіп барады, бірақ өмірінің көп бөлігін өзен дельталарында және эстуарияларда жем іздеумен өткізеді. Кейбір түрлер тек тұщы су ортасында өмір сүреді, ал басқалары негізінен жағалау маңындағы теңіз ортасында өмір сүреді және ашық мұхитқа шығады. Ащылықтың бірнеше түрі олардың уылдырығы үшін ауланады, ол сәнді тағам – икраға өңделеді. Бұл түрлердің көпшілігін құрып кету қаупі төнген жағдайға жеткізген, шамадан тыс пайдалануға әкелді, басқа да қорғау қауіптерімен бірге.

Эволюция

Қазбалар тарихы

Аципенсериформды балықтар 174-201 миллион жыл бұрын, ерте юра кезеңінде пайда болды, бұл оларды ең ертедегі актиноптеригиан балықтарының біріне айналдырды. Шынайы ащылықтар жоғарғы кретация кезеңіндегі қазбалар жазбасында пайда болады, ең көне белгілі қалдықтардың бірі - Канаданың Альберта штатындағы сеноман (100-94 миллион жыл бұрын) кезеңіне жатқан жартылай бас сүйегі. Осы уақыт аралығында ащылықтар өте аз морфологиялық өзгеріске ұшырады, бұл олардың эволюциясы өте баяу болғанын көрсетеді және оларды тірі қазбалар ретінде бейресми мәртебеге ие етеді. Бұл ұзақ буындық аралықпен, температура мен тұздылықтың кең диапазонына төзімділікпен, өлшемі мен сүйекті пластиналы бронь немесе шұңқырлар, сондай-ақ бентологиялық ортада олжаның мол болуынан туындайды. Алайда, олар әлі де бірнеше бастапқы сипаттамаларды бөліседі, мысалы, гетероцеркальды құйрық, азайтылған қабықшалар, сүйекті элементтерді қолдаудан гөрі көбірек қанатты сәулелер және бірегей жақ сүйектері.

Филогенезия және таксономия

Қазбалардың бар екендігіне қарамастан, ащылық түрлерінің толық жіктелуі мен филогенезиясын анықтау қиын болды, бұл бөлігінде жоғары жеке және онтогендік өзгеріске байланысты, оның ішінде белгілі бір ерекшеліктердің географиялық клайндары, мысалы, рострамның пішіні, қабықшалардың саны және дене ұзындығы. Тағы бір алаңдатушы фактор - бұл әр түрлі тұқымдарға бөлінген түрлер арасында да, өсімдік көбеюі мүмкін будандар өндіруге арналған ащылықтардың ерекше қабілеті. Жаңбырлы қанатты балықтардың (Actinopterygii) ұзақ эволюциялық тарихы бар, ең танымал балықтарға айналған, өткен адаптивті эволюциялық сәулеленулер тек бірнеше тірі қалған, мысалы, ащылықтар мен гары. Аципенсеридтердің кең ауқымы мен олардың құрып кету қаупі төнгендігі жүйелі материалдарды жинауды қиындатты. Осы факторлар зерттеушілерді кейіннен ғалымдар жоққа шығарған 40-тан астам түрлерді анықтауға итермеледі. Acipenser және Huso тұқымдарының түрлері монофилетикалық (бір ата-бабадан тараған) немесе парафилетикалық (көп ата-бабадан тараған) екені әлі күнге дейін анық емес, бірақ бұл екі тұқым арасындағы морфологиялық негізделген бөліну генетикалық дәлелдермен расталмайды. Таксономиялық шатасуды шешу үшін жүйелі деректер мен молекулалық техникаларды біріктіру жұмысы жалғастырылуда. Acipenseridae филогенезиясы, кладограммада көрсетілгендей, сүйекті балықтардан пайда болғанын көрсетеді. Шамамен мерзімдер Near et al., 2012 ж. еңбектерінен алынған. Алайда, соңғы зерттеулердің көптеген нәтижелері бұл реттелуді парафилетикалық деп тапты, орнына A. oxyrhinchus және A. sturio ащылықтар арасындағы ең төменгі кладаны құрайды және барлық басқа түрлер жеке кладада болады, Acipenser, Scaphirhynchus, Pseudoscaphirhynchus және Huso түрлерінің әртүрлі деңгейдегі қарым-қатынасы бар. Acipenseridae-нің ықтимал таксономиясы Luo et al. 2019, Nedoluzhko et al. 2020 және Shen et al. 2020 ж. еңбектеріне негізделген. Тұқымдар арасындағы парафилетикалық қарым-қатынастарға назар аударыңыз:

Scaphirhynchus-тың нақты орналасуы зерттеуге және қолданылған әдістерге байланысты өзгереді, кейбіреулері оны негізінен Тыныш мұхиты түрлерін қамтитын екінші төменгі кладаның ішіне қойса, ал басқалары оны екінші төменгі клададан артық, бірақ ең артық Атлант және Орталық Азия кладасынан кем дамыған жеке кладаға қояды. Оның Pseudoscaphirhynchus-пен қарым-қатынасы әлі анықталған жоқ. Сонымен қатар, ең артық, негізінен Атлант кладасының мүшелерінің нақты қарым-қатынасы әртүрлі, бірақ көптеген талдаулар олардың барлығын монофилетикалық клада құрайтынын анықтады. A. sinensis-тің орналасуы да зерттеуге байланысты өзгереді, кейбіреулері оны басқа Тыныш мұхиты ащылықтарымен салыстырғанда, әйтпесе Атлант негізіндегі ең артық кладаның жалғыз Тыныш мұхиты мүшесі деп санайды. Қара, Азов және Каспий теңіздеріне құятын өзендерде (Дунай, Днепр, Еділ, Орал және Дон); Арктика мұхитын қоректендіретін Ресейдің солтүстік ағысы бар өзендерде (Обь, Енисей, Лена, Колыма); Орталық Азия өзендерінде (Амудария және Сырдария) және Байкал көлінде. Тыныш мұхитында олар Ресей-Қытай шекарасындағы Амур өзенінде, Сахалин аралында және солтүстік-шығыс Қытайдағы кейбір өзендерде табылған. Көптеген түрлер кемінде жартылай анадромустық, тұщы суда шаруашылық жасайды және эстуариялардың қоректік заттарға толы тұзды суларында жем іздейді немесе жағалау бойындағы маңызды көші-қондар жасайды. Алайда, кейбір түрлер таза тұщы су ортасында өмір сүреді, мысалы, көл ащылығы (Acipenser fulvescens) және Байкал ащылығы (A. baerii baicalensis), немесе олардың туған өзендерінің адам немесе табиғи тоғанға түсуіне байланысты, мысалы, Колумбия өзеніндегі ақ ащылықтың (A. transmontanus) кейбір популяцияларында және Обь бассейніндегі Сібір ащылығында (A. baerii).

Физикалық сипаттамалары

Ащылықтар сүйекті балықтардан бірнеше бастапқы сипаттамаларын сақтайды. Chondrostei подкласының басқа мүшелерімен бірге, олардың қаңқаларының көп бөлігі хрящевой болып табылады. Құрылымды сақтау үшін ащылықтар дене арқылы өтетін жұмсақ омыртқа ретінде әрекет ететін эмбриондық нотохорданы сақтайтын сирек организмдердің бірі болып табылады. Алайда, хрящевой қаңқа бастапқы сипаттама емес, туынды сипаттама екенін атап өту қажет; ащылықтардың ата-бабаларында сүйекті қаңқалар болған. Олар сонымен қатар омыртқа орталықтарына ие емес және ...

Икра

Жаһандық деңгейде осетр балықтарының аулауы өте маңызды, негізінен икра және ет үшін. Осётр балықтарының бірнеше түрі икра алу үшін ауланады, ол икраға айналады – бұл деликатес, сондықтан икра өндіретін осетрлер барлық жабайы табиғаттың ең құнды және жойылып бара жатқан ресурстарының қатарында. 19 ғасырда АҚШ икра өндірісінде әлемдік көшбасшы болды, әлемдік икра саудасының 90% -ын қамтыды. Атлантикалық осетр бір кезде Канададан Флоридаға дейінгі шығыс жағалауда гүлденген. Олар Гудзон өзенінде соншалықты көп болды, олар әзіл-сықақпен «Албани сиыр еті» деп аталды, ал жергілікті барларда 5 центтік сыраға ілеспе ретінде осетр жұмыртқалары берілді. АҚШ-тың батыс жағалауындағы ақ осетрлердің саны коммерциялық балық аулау мен адамдардың қоныстануының салдарынан бірден төмендеді. Бір ғасыр ішінде АҚШ пен Канададағы бір кезде көп болған осетр балықтарының аулау көлемі күрт азайды, ал кейбір аймақтарда коммерциялық шамадан тыс аулау, ластану, адамдардың басып кіруі, тіршілік ортасының жоғалуы және олардың ата-бабаларының шағын жерлеріне көшіп кетуіне кедергі келтірген өзендерді бөгеулеу салдарынан жойылып кетті. Ғасырдың басында АҚШ пен Канадада осетр икрасын коммерциялық өндіру тоқтатылды. АҚШ пен Канаданың мемлекеттік және федералды ресурстар агенттіктері нормативтік қорғау және сақтау шараларын енгізді, мысалы, 1998 жылғы АҚШ федералды мораторийі Атлантикалық осетрге барлық коммерциялық балық аулауды тоқтатты. 1979 жылы АҚШ Иранға эмбарго салғаннан бастап, осетр икрасын браконьерлікпен аулау және контрабанда жасау үлкен, бірақ заңсыз және қауіпті бизнеске айналды. Вашингтон Балық және жабайы табиғат басқармасының (WDFW) қызметкерлері Ванкуверде орналасқан браконьерлік желіні жойды. Браконьерлер Колумбия өзенінен ауланған 2000 ақ осетрден 1,65 тонна икра жинаған. Оның құны шамамен 2 миллион долларға бағаланған. WDFW 2003 жылы тағы бір желіні жойды және 2006-2007 жылдары жасырын операция жүргізді, нәтижесінде 19 әрекеттің 17 сәтті аяқталды. Осётр және оған байланысты коммерциялық өнімдердің болашағы туралы алаңдаушылыққа жауап ретінде 1998 жылдан бастап барлық осетр түрлері үшін халықаралық сауда CITES аясында реттелді. Кейбір осетр түрлері жойылып кеткен, ал бірнешеуі жойылып кету қаупіне тап болды, соның ішінде қытай осетрі, өте бағалы белуга осетрі және Алабама осетрі. Көптеген түрлер қатерлі немесе жойылып бара жатқан түрлерге жатқызылады, икраға деген сұраныс артуымен осетр популяциясы айтарлықтай төмендеді. IUCN деректері бойынша, осетр түрлерінің 85% -тан астамы жойылып кету қаупі бар, бұл оларды жануарлардың басқа түрлеріне қарағанда өте қауіпті етеді. Әлемдік қоныстандыруға, популяция мен тіршілік ортасын бақылауға және ұлттық және мемлекеттік ресурстар агенттіктерінің әртүрлі басқа да сақтау шараларына қоса, әлемдегі осетрлерді сақтауға көмектесу үшін бірнеше сақтау ұйымдары құрылды. Әлемдік деңгейдегі мұндай ұйымдардың бірі – Дүниежүзілік осетрді сақтау қоғамы (WSCS), оның негізгі мақсаттары «осетр түрлерін сақтау және әлемдегі осетр қорларын қалпына келтіру» және «осетрге қызығушылық танытқан барлық адамдар арасындағы ақпарат алмасуды» қолдауды қамтиды. Солтүстік Американың осетр және паддл балық қоғамы (NASPS) және Gesellschaft zur Rettung des Störs e. V. WSCS филиалдары болып табылады. WSCS ғалымдар мен зерттеушілердің ақпарат алмасып, осетрлердің болашағына қауіп төндіретін әртүрлі сақтау мәселелерін шешу үшін әлемдік конференцияларды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады. Жергілікті деңгейдегі сақтау жұмыстары, сондай-ақ 1977 жылы құрылған Sturgeon For Tomorrow сияқты, еріктілер мен осетрді күзету бағдарламасын белгілі шағын жерлерді бақылау үшін құрастырады. Ұйым жылдар бойы экспоненциалды түрде өсіп, «дүниедегі ең ірі осетрді қорғаушы азаматтар тобы» болды және осетр популяциясы бар басқа штаттардағы филиалдармен кеңейді. Басқа жобалар жергілікті мәселелерге, мысалы, «Біздің өткел» жобасына, Дунай өзенінің алабындағы Темір қақпалар арқылы көші-қон мәселесін шешуді көздейді. Мысалы, қазіргі уақытта барлық анадромалық Дунай осетрлері (әдетте тұщы судағы осетрлерден басқа барлық түрлер) қазір қауіпті түрде жойылып бара жатқан немесе бөгеттердің үстіндегі Дунай өзенінің жоғарғы және орта ағысынан жойылған деп саналады.

Басқа қолданыстар

1800 жылға дейін есек балықтарының (негізінен Ресейден алынған Белуга есегінің) жүзу қуыстары айсингластың көзі ретінде қолданылған. Айсинглас – шарап пен сыраны тазарту, желатиннің алғашқы нұсқасы ретінде және пергаменттерді сақтау үшін тарихи түрде пайдаланылған коллагеннің бір түрі. Яһудилердің кашрут заңдары қабыршақтары мен қанаттары бар балықты ғана жеуге рұқсат береді, сондықтан есек балықтарына тыйым салынған, себебі оларда рұқсат етілген ктеноид және циклоид қабыршақтарының орнына ганоид қабыршақтары бар. Барлық православиелік ағымдар есек балығын жеуге тыйым салса, кейбір консервативтік ағымдар рұқсат етеді. Оның кошер мәртебесі туралы теологиялық пікірталас 19 ғасырдағы Арон Хорин сияқты реформаторларға дейін жетеді, бірақ оның тұтынуы Еуропалық яһуди қауымдастықтарында бұрыннан кең таралған. 1324 жылы Англия королі Эдуард II шығарған заң бойынша есек балықтары «патшалық балық» деп жарияланды. Техникалық тұрғыдан алғанда, британ монархиясы Англия мен Уэльс суларында мекендейтін барлық есек балықтарына, киттерге және дельфиндерге иелік етеді. Ұлыбритания заңнамасына сәйкес, корольдік аумақта ұсталған кез келген есек балығы монархтың жеке меншігі болып табылады. Есек балықтарын корольге арнауға қатысты ұқсас заңдар ортағасырлық Данияда да қолданылған. Есек балығының патшалық контекстегі археологиялық мысалы 1495 жылдың маусымында Дания-Норвегияның флагманы «Грибшунден» кемесінің сүңгуінен табылды. Бұл кеме Дания королі Ханс Копенгагеннен Швецияның Кальмар қаласына дипломатиялық саммитқа бара жатқанда суға батқан. Археологтар кемеден корольдің тойларында дастарқанға дайындалған, тілінген есек балығы бар шарап шелектерін тапты. Геральдикада есек балығы Темзе қасиетті Амальберганың гербіндегі символ болып табылады.