Кіріспе
Француз төңкерісін қорғаған қарулы жұмысшы тап өкілдері. Сан-кулотттар (sɑ̃kylɔt, 'блексісіз') – 18 ғасырдың соңындағы Францияның төменгі сыныптарының қарапайым халқы, олардың көпшілігі Ескі тәртіп кезіндегі нашар өмір сүру жағдайларына жауап ретінде Француз төңкерісінің радикалды және белсенді жақтастары болды. Бұл сөз 1792 жылғы 20 маусымдағы демонстрацияда кеңінен танымал болды. Сан-кулотттар деген ат олардың киім-кешектеріне, сонан соң төменгі сыныптық статусына сілтеме жасайды: кулоттар – 18 ғасырдың дворяндары мен буржуазиясының сәнді жібек шалбарлары, ал жұмысшы таптың сан-кулоттары олардың орнына шалбар немесе ұзын шалбар киді. Көбінесе қалалық жұмысшылар болған сан-кулотттар, төңкерістің күшті халықтық қозғаушы күші болды. Басқа төңкерісшілер оларды «радикалдар» деп санады, себебі олар тікелей демократияны, яғни парламент мүшелері сияқты делдалдарсыз жүзеге асыруды жақтады. Жақсы киінбеген және жеткіліксіз жабдықталған, орта және жоғарғы сыныптардың аз немесе мүлдем қолдауы болмаса да, олар Революциялық армияның басым бөлігін құрады және Француз революциялық соғыстарының алғашқы жылдарында көптеген атқарылған жазаларға жауапты болды.
The sans culottes (sɑ̃kylɔt, 'without breeches') were the common people of the lower classes in late 18th century France, a great many of whom became radical and militant partisans of the French Revolution in response to their poor quality of life under the Ancien Régime. The word came into vogue during the demonstration of 20 June 1792. The name sans culottes refers to their clothing, and through that to their lower class status: culottes were the fashionable silk knee breeches of the 18th century nobility and bourgeoisie, and the working class sans culottes wore pantaloons, or long trousers, instead. The sans culottes, most of them urban labourers, served as the driving popular force behind the revolution. They were judged by the other revolutionaries as "radicals" because they advocated a direct democracy, that is to say, without intermediaries such as members of parliament. Though ill clad and ill equipped, with little or no support from the middle and upper classes, they made up the bulk of the Revolutionary army and were responsible for many executions during the early years of the French Revolutionary Wars.
Саяси идеалдар
Сан-кулоттардың ең негізгі саяси идеалдары – әлеуметтік теңдік, экономикалық теңдік және халықтық демократия еді. Олар монархияның, дворяндықтың және Рим-католик дін қызметкерлерінің барлық билігі мен артықшылықтарын жоюды, тұрақты жалақы белгілеуді, азық-түлік пен басқа да қажетті заттардың бағасын бақылау арқылы қолжетімді етуді және контрреволюционерлерге қарсы күшті күзеуді қолдады. Өз талаптарын жиналыстарға (Заң шығару және Конвент) делегаттар арқылы ұсынған секциялардың өтініштері арқылы білдірді. Сан-кулоттар өз талаптарын жүзеге асыру үшін қысым көрсетудің үшінші жолын қолданды: полиция мен соттар сатқындар мен күдікті заговоршылардың мыңдаған айыптауларын алды. Олардың ықпалы шамамен 1792 жылы монархия құлатылғаннан бастап 1794 жылғы Термидор реакциясына дейін созылды. Сан-кулоттар төңкеріс үкіметінің саясатын және заңнамасын күштеп жүзеге асырумен айналысқан жарымәскери күштер қатарына да кірді, бұл міндет көбінесе зорлық-зомбылықты және төңкеріс жауы деп саналғандарды жазалауды қамтыды. Олардың ықпалының шыңында сан-кулоттар француз төңкерісінің ең адал және шынайы ұлдары ретінде қарастырылды, төңкеріс рухының тірі бейнесі болды. Төңкеріс қызуының шыңында, мысалы, Террор кезінде контрреволюциялық нәрселермен байланысты болу қауіпті болған кезде, тіпті орта және жоғарғы тапқа жататын мемлекеттік қызметкерлер мен лауазымды адамдар жұмысшы табымен ынтымақтастығын және жаңа француз Республикасына деген патриотизмін көрсету үшін сан-кулоттардың киімдерін және атауын қабылдады. Ол армияны демократиялық негізде қайта құруды талап етті, бұл пассивті азаматтарға мүмкіндік береді. Армия төңкеріс қорғау құралына айналуы керек деп ойлады, енді оған қауіп төндірмеуі керек. 28 сәуірде Робеспьердің қарқынды науқанына қарамастан, Ассамблеяда қарулы буржуазиялық ополчение қағидасы түпкілікті қабылданды. Жан Жорес айтуынша, ол оны ереуілге шығу құқығынан да маңызды деп санады. Патшаның еріктілер ополчениесын құруға бағытталған Ассамблеяның күш-жігеріне вето қойғаннан кейін, Бриссотин министрлерін қайта қалпына келтіріп, ант бермейтін дін қызметкерлерін жойғаннан кейін монархия 1792 жылғы 20 маусымдағы сәтсіз демонстрацияға тап болды. Полиция әкімшілері сержант Марсо мен лейтенант Панис сан-кулоттарды қаруларын тастауға шақырды, оларға қарулы өтініш берудің заңсыз екенін айтты, бірақ олардың Тюилериге шеруіне тыйым салынбады. Олар шеруге қатысуға және олармен бірге жүруге шенеуніктерді шақырды. Таңертең ерте (10 тамыз 1792) 30 000 федералды және секциялардан келген сан-кулоттар Тюилериге сәтті шабуыл жасады; Робеспьердің сөзіне сәйкес, бұл «пассивті» (дауыс беру құқығы жоқ) азаматтардың жеңісі болды. Фобур-Сен-Антуандағы сан-кулоттардың басшысы Франсуа де Френц көтерілісші Коммунаның уақытша президенті болып тағайындалды. 1793 жылғы көктемде Дюмориездің дезертирлігінен кейін Робеспьер кез келген заговоршыны жою үшін «сан-кулоттар армиясын» құруға шақырды. 1 мамырда көпшілік талап етілген төтенше шаралар (бағаны бақылау) қабылданбаса, қарулы көтеріліспен қатерленді. 8 және 12 мамырда Робеспьер Якобин клубында Францияның ішіндегі аристократтар мен конвенцияны жеңу үшін байларға салық салынатын сан-кулоттардан тұратын революциялық армия құру қажеттігін қайталады. Барлық қоғамдық алаңдарда қару және найза жасалуы керек. 18 мамырда Маргарита Эли Гуаде «сақтануды» тексеруді және муниципалды органдарды ауыстыруды ұсынды. Көтерілістердің жалғасуына байланысты коммуналардағы анархия мен сан-кулоттардың қызметін тексеру үшін он екі мүшесі бар, Жирондистердің басым бөлігі бар тергеу комиссиясы құрылды. 28 мамырда Париж Коммунасы революциялық заңдарды жүзеге асыру үшін «сан-кулоттар армиясын» құруды қабылдады. Секциялардан және Коммунадан келген өтініш берушілер 31 мамыр күні сағат 17.00-де Конвентке келді. Олар ішкі революциялық армия құруды, нан бағасын фунтына үш соуға белгілеуді, әскердегі жоғары лауазымды абыройлыларды жұмыстан шығаруды, сан-кулоттарды қаруландыру үшін қару-жарақ қоймаларын құруды, мемлекеттік ведомстволарды тазалауды, күдіктілерді ұстауды, дауыс беру құқығын тек сан-кулоттарға уақытша қалдыруды және өз елін қорғап жүргендердің туыстарына және қарттар мен мүгедектерге көмек көрсету үшін қаражат бөлуді талап етті. Хэмпсонның айтуынша, бұл мәселе өте күрделі және түсініксіз. Келесі күні бүкіл Париж қарулы болды. Ханиоға ұлттық гвардиясын қалалық әкімшіліктен Ұлттық сарайға жеткізуге бұйрық берілді, оның құрамында негізінен сан-кулоттар болды. 2 маусым 1793 жылы Ханио басшылығындағы 80 000-ге жуық сан-кулоттар мен Ұлттық гвардия күштері Конвентті 160-172 зеңбірекпен қоршады. 4 қыркүйекте сан-кулоттар тағы да Конвентке басып кірді. Олар бағаның өсуіне қарсы күшті шаралар қабылдауды және контрреволюцияны жою үшін террор жүйесін құруды талап етті. Сан-кулоттар революциялық армияға ерекше қызығушылық танытты. Париж қаласында «сан-кулоттар армиясы» (Робеспьердің ойынша) құрылды. Барер Комитеттен қабылданған шараларды қолдады: ол революциялық заңдарды орындауға, қажет болған жағдайда, контрреволюционерлерді жоюға және Ұлттық Конвенттің қауіпсіздік шараларын жүзеге асыруға, сондай-ақ азық-түлікті қорғауға арналған 6000 адамдық және 1000 зеңбірекшіден тұратын жалақы төленетін қарулы күштерді құрған жарлықты ұсынды (ауылға барып, астық жинауды қадағалауға, бай эгоистердің маневрлерін болдырмауға және оларды заңның кек алуына тапсыруға баруға болатын азамат сарбаздарынан тұратын күш). Секциялар өз делегаттары мен шенеуніктерді бақылау құқығын жоғалтты. 4 наурыз 1794 жылы Кордельер клубында көтеріліс туралы қауесет тарады. Эбертистер Робеспьер мен оның Монтаньар қолдаушыларын Ұлттық Конвенттен қуғынға түсіруді үміттенеді. Сан-кулоттар жауап бермеді, ал Ханио ынтымақтасудан бас тартты. 13 наурызда Эберт, сан-кулоттардың дауысы, Робеспьерді сынап, соңғы нөмірін жариялады. 18 наурызда Бурдон Коммуна мен сан-кулоттар армиясына шабуыл жасады. Жак Эберт, Ронсен, Винсент, Моморо, Клутц, Де Кок шетелдік державалармен (Уильям Питт кіші) байланысқа түскені үшін тұтқындалды және 24 наурызда жойылды. 27 наурызда революциялық армияның, сегіз ай бойы Париж және айналасындағы жерлерде әрекет еткен, жаяу әскері мен кавалериясы, артиллериясынан басқа, таратылды. (Ханио Эберттың әріптесі ретінде Революциялық Трибуналға жала жапты, бірақ Робеспьер оны қорғаған көрінеді.)
Монтанарлардың ықпалы
Жұмысшы тап 1788 жылы астық дақылдарына нұқсан келтірген ақжайыннан ерекше зардап шекті, бұл нан бағасының күрт өсуіне әкеп соқты. Францияның ауылдық шаруалары өз шаруашылықтарымен асыға алса, ал бай аристократия нанға қол жеткізе берсе, Францияның қалалық жұмысшылары, яғни сан-кулоттар құрамына кіретін топ, қиын жағдайға түсті. Қала ішінде сан-кулоттар мен осы бай аристократтар арасындағы жік бөлініс күшейді; алғашқылары "ірі жеке табысы барларға" айқын қарсылық танытты. Монтаньярлар деп аталатын топ Францияның жұмысшы табының мүддесін қорғады. 1792 жылы Ұлттық конвент бұрынғы король Людовик XVI-ның тағдырын талқылауға жиналғанда, сан-кулоттар әділ сот процесіне қарсы шығып, дереу өлім жазасын қалады. Орталықшыл Жирондин фракциясы сот процесіне дауыс берді, бірақ радикалды Монтаньярлар сан-кулоттармен бірге соттың қажеті жоқ деп шешіп, шамалы көпшілік дауыспен жеңіске жетті. Людовик XVI 1793 жылдың 21 қаңтарында өлім жазасына кесілді. Сан-кулоттардың талаптары корольді өлтірумен шектелмеді, ал Монтаньярлар олардың көбейіп келе жатқан талаптарын орындау үшін бар күштерін жұмсады. Радикалдық бұқараның бұл қысымы Монтаньярлар мен Жирондиндер арасындағы идеологиялық жік бөліністі күшейтті, ал конвент ішіндегі шиеленіс арта түсті. Нәтижесінде, 1793 жылдың мамырында Монтаньярлар Ұлттық гвардиямен (сол кезде көбінесе сан-кулоттардан құралған) бірлесіп, көптеген Жирондин депутаттарын қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Джереми Попкин былай деп жазады: "[Монтаньярлар мен сан-кулоттар] Конвентті қоршап алды, екі күннен кейін қорқып қалған жиналыс Жирондиннің жиырма тоғыз депутатын қызметтен шеттетуге шешім қабылдады. Жеңілген Жирондин лидерлері провинцияларға қашып кетті. Монтаньярлар Конвенттің бақылауын қолға алды, ол өзі қарулы сан-кулот батальондарын басқара алатын адамның ықпалында болды". Енді Францияның тағдырын шешетін адамдар сан-кулоттарға жауап беруге міндетті болды, олар көтеріліс кезінде "де-факто заң шығару билігін жүзеге асырды". Әйтпесе, олар осыған ұқсас көтеріліске, жер аударылуға, тіпті өлімге де тап болуы мүмкін еді. Осы саяси радикализмге бет бұру жақын арада Террор режиміне ұласты.
Террорлық билік
Сан-кулоттардың жаппай зорлық-зомбылығы Террорлық билік кезінде ұзаққа созылған әсер қалдырды. Бұл революционерлер радикалды өзгерістерді уәде еткен билік иелерімен оңай одақтасты. Сан-кулоттар үкіметті толыққанды құлатпаққа сеніп, басшылар сыбайлас деп санайтын кез келген адамды жазалауды талап етті, тіпті "республиканың жауларын дарға асуға, ал гильотинаны алғашқы патриоттардың, заңды аяқтаушы ретінде орнатуға" дейін барып жетті. Сан-кулоттардың қолдауы Революцияның жауларын жою үшін саяси қару ретінде қолданылуы мүмкін еді. Робеспьердің Террорының кілті – олардың жұмылдыруға дайындығы мен қабілетінде жатты. Сондықтан Комитет басшылары олардың қолдауын алу үшін сөздерге жүгінді. "Саяси мораль қағидалары туралы" сөйлесінде Робеспьер былай деп жариялады: "Террор – деспотиялық үкіметтің негізгі күші дейтін болды. Демек, сіздің үкіметіңіз деспотизмге ұқсай ма? Иә, еркіндік үшін күрескен батырлардың қолындағы жарқыраған қылыш, тирандардың қолшоқтарының қаруына ұқсайды". Робеспьердің еркіндікке деген құштарлығы сан-кулоттарға ұнады. Олар Комитетті радикалды өзгерістерге итермеледі және көбінесе Робеспьермен бір дауыс болды. Олардың дереу өзгерістерге деген шұғыласы және зорлық-зомбылыққа бейімділігі сан-кулоттарды Террорды іске асыру үшін қажетті күшке айналдырды.
Мұра
Сан-кулоттың танымал бейнесі француз революциясының қарапайым адамының ынтасы, идеализмі және патриотизмінің берік символы ретінде қалыптасты. Француз тіліндегі "сан-кулоттизм" термині осы идеализированді бейнеге және оның айналасындағы тақырыптарға сілтеме жасайды. Сан-кулоттардың мүшелері үнемі күдікпен қарап, опасыздықтан сескенген, бұл олардың зорлық-зомбылыққа және радикалдық көтеріліс тактикасына байланысты болуы мүмкін. Марксистік тарихшы Эрик Хобсбаум сан-кулоттарды "көбінесе қалалық, еңбекке қабілетті кедейлердің, шағын қолөнершілердің, дүкен иелерінің, шеберлердің, ұсақ кәсіпкерлердің және осы сияқтылардың пішіні жоқ, бірақ күшті қозғалысы" деп сипаттайды. Ол олардың Париждің жергілікті саяси клубтарында ұйымдасқанын және "революцияның негізгі күшін құрағанын" атап өтеді.
Қазіргі күнделікті тілдегі қолданысы
"Кулотта" термині қазіргі француз тілінде әйелдердің трустарын білдіреді, бұл киімнің тарихи кулоткалармен ешқандай қатысы жоқ. Алайда, қазір бұл термин екі бөлікке бөлінген, көрінетін юбканы да сипаттау үшін қолданылады. "Сан-кулотт" термині көне тілде трустар кимеуді білдіреді.