Кіріспе

Солтүстік мифологиясындағы Тор құдайының балғасы. Мьёльнир (Ескі норвейд тілінен Mjǫllnir) – солтүстік мифологиясындағы найзағай құдайы Тордың балғасы, ол құртқыш қару ретінде де, құдайлық нығмат беру құралы ретінде де қолданылған. Бұл балға туралы көптеген дереккөздерде айтылады, соның ішінде 11 ғасырдағы руналық Квиннеби амулетінде, 13 ғасырда жинақталған эдда поэзиясының жинағы – «Поэтикалық Эдда» және 13 ғасырда жинақталған проза мен поэзия жинағы – «Прозалық Эдда» да бар. Викинг дәуірінде Скандинавия мәдени аймағында бұл балғаны әшекей ретінде тағу кең таралған, ал Тор мен оның балғасы археологиялық қазбалардан табылған түрлі заттарда бейнеленген. Бүгінде бұл символ көптеген медиада қолданылады және түрлі топтар, соның ішінде заманауи язычниктің жақтастары бұл балғаны әшекей ретінде тағып жүреді.

Этимология

Молоттың аты – Мьёльнирдің этимологиясы тарихи тіл білімі мамандары арасында пікірталас тудырып келеді. Ежелгі норвеж тіліндегі Мьёльнир протонорвеж тіліндегі *melluniaR сөзінен пайда болды, ал бір болжам бойынша бұл форма ескі шіркеу славян тіліндегі mlunuji және орыс тіліндегі molnija сөздерімен байланысты, олардың мағынасы – «найзағай» (славян тілінен алынған немесе екеуі де ортақ түбірден шыққан) және одан кейін «найзағай жасайтын» мағынасын береді. Тағы бір ұсыныс Мьёльнирді ежелгі скандинав тіліндегі mjǫll сөзімен – «жаңа қар», ал қазіргі исланд тіліндегі mjalli сөзімен – «ақ түс» байланыстырып, Мьёльнирді «жарық шашқан найзағай қаруы» деп түсіндіреді. Соңында, үшінші ұсыныс бойынша ежелгі скандинав тіліндегі Мьёльнир «ұнтақтау» мағынасын білдіретін mala және гот тіліндегі malwjan сөздерімен байланысты, осылайша Мьёльнир «ұнтақтайтын» деген мағынаға ие болады.

Айрарланд мүсіні

Айррланд мүсіні – Исландияның Акурейри қаласының жанында табылған, шамамен 11 ғасырға жатсатын мыс қорытпасынан жасалған мүсін. Ол отырған Торды және оның балғасын ұстаған қолының бейнесі болуы мүмкін.

Рундық тастар мен сурет тастары

Тордың балғасының суреттері бірнеше рун тастарында кездеседі, мысалы Даниядағы DR 26, DR 48 және DR 120, ал Швециядағы VG 113, Sö 86 және Sö 111 тастарында. Кем дегенде үш тас Тордың Йормунгандр жыланын балық аулап ұстауын бейнелейді, және олардың екеуінде балғалар көрсетілген: Швециядағы Алтунадағы Алтуна рун тасы және Англиядағы Госфорттағы бейне. Бирдтің атап көрсетуінше, "Тор – викинг дәуірінде рун тастарын батаға немесе қасиетті етуге шақырылған жалғыз құдай", бұл фактіні ғалымдар кем дегенде 19 ғасырдан бері байқап отыр.

Латын тіліндегі дереккөздер: Адам Бремен және Saxo Grammaticus

Екі дереккөз Торды балға тәрізді заттарды қолданып тұрғанын сипаттайды, бірақ оларды балға деп атамайды. 11 ғасырда Бремендік шежіреші Адам өзінің "Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum" еңбегінде Адамның "ең күшті" деп сипаттаған Тордың мүсінінің Уппсала ғибадатханасында Гамла Упсаладағы үштік тақтың ортасында (Воден мен "Фрико" екі жақта) тұрғанын жазды. Адам: "Тор, олардың пікірінше, аспанды билейді; ол күн күркірі мен молнияны, жел мен дауылды, абатты ауа райын және өнімділікті басқарады" және "Тор, оның шегесімен, Юпитерге ұқсайды" дейді. Адам Уппсала халқының әр құдайға жұбайлар тағайындағанын және олардың құрбандық шалуға міндетті екенін түсіндіреді. Ол Торға қатысты, осы құрбандықтар оба немесе ашаршылық қаупі туғанда жасалған деп жалғастырады. Осы еңбектің басында Адам 1030 жылы ағылшын уағызшысы Вулфредтің жиналған германдық бұтқа табынушылар тарапынан Тордың бейнесін "құрметсіздік еткені үшін" өлтірілгенін айтады. 12 ғасырдың даниялық авторы Саксо Грамматикустың "Gesta Danorum" еңбегінде құдайдың эухемеризацияланған нұсқасы оны клява, еменнен жасалған дулыға ұстап тұрғандай көрсетеді. Саксо оның шығу тегі туралы эухемеризацияланған әңгіме береді, ол жоғарыдағы "Skáldskaparmál" повесі сияқты, дулығаның қысқа сапты болғанын сипаттайды, бұл дулығаның қысқалығы және құдайларды қорғауға арналған қару ретіндегі ролі туралы кең таралған дәстүрді растайды. Бұл сипаттама "Gesta Danorum" еңбегінің үшінші кітабында кездеседі:

Бірақ Тор өзінің досы оған қолдау көрсеткендей, жауларын өзіне шабуыл жасауға шақырып, дулығасымен қорқынышты соққылар жасап, олардың барлық қалқан қорғанысын қиратты. Оның соққыларына қарсы тұра алатын қару-жарақ та, одан аман қала алатын ешкім де жоқ еді. Қалқандар, ми қақпақтар, оның еменнен жасалған дулығасымен соққан барлық нәрсе соққыда сынып қалды, дене бітімі мен бұлшық күші де қорғаныш бола алмады. Сондықтан жеңіс құдайларға тиер еді, егер Хотер, оның адамдары ішке қарай иіліп, алға секіріп, дулығаның сабын кесіп, оны пайдасыз етпегенде. Олар осы қарудан айырылғаннан кейін құдайлар қашқан. Әртүрлі ғалымдар осы қаруларды Мьёльнирдің нұсқасы деп санайды. Беард: "археологиялық қазбаларда табылған балғалар (тіпті Адамның есебіне замандас болғандары) мүлдем дулыға тәрізді қаруларға ұқсамайды, бұл олардың әдебиетте болуы интерпретацио романиканың нәтижесі болуы мүмкін (бірақ ирландиялық Дагда да дулыға қолданатынын естен шығармау керек). Шындығында, [Эйтри дерекқорында] ағаштан жасалған балғаның бір ғана мысалы бар, ал бұл артефакт - толық емес фрагмент, тіпті балға да болуы мүмкін емес".

Скандинавияның қола дәуірі және мүмкін Proto-Indo-European шығу тегі

Скандинавияның қола дәуіріндегі петроглифтерде балға мен балғаға ұқсас қаруларды ұстаған бейнелер бейнеленген. Кейбір ғалымдар бұл бейнелерді Мьёльнирдің алғашқы нұсқалары деп санайды. Ғалым Рудольф Симек былай деді: «Бронза дәуіріндегі балта немесе балға ұстаған құдайлардың тасқа ойылған суреттері көрсеткендей, [Мьёльнир] ерте заманда қасиеттілік рәсімінде қолданылған құрал болған, мүмкін оны құдайлардың өнімділік культінде пайдаланған». Тор – найзағай құбылысын бейнелейтін немесе онымен байланысты әртүрлі құдайлардың бірі, ол түрлі мифтерде найзағай немесе от сияқты құбылыстармен байланысты балғаға ұқсас нысанды қолданады. Кейде осы балғаға ұқсас нысандар лақтырылғанда құдайға қайта оралады немесе ауа райының өзгеруіне себеп болады. Ғалымдар жиі мысал келтіретін нәрселерге найза ұстайтын Ведалық Индра, найзағайды лақтыратын Юпитер және таяқ ұстайтын кельт құдайы Дагда жатады. Көптеген ғалымдар Тор мен оның балғасының түсінігін, Индра, Зевс және Дагда сияқты, прото-индоеуропа мифологиясынан тараған деп санайды.

Свастика мен исландиялық халықтық сенімнің байланысы

Свастика ежелгі герман халықтары жасаған немесе қолданған түрлі заттарда кездеседі. Кейінгі исландтық халық сенімдерінде исландтық гримуарлар свастика символын "Тордың балғасы" деп атайды. Рунологтар Минди МакЛеод пен Бернард Миздің сөздері бойынша, "Жаңа заманның басында "Тордың балғасы" деген сипаттама ортағасырлық рун жазуларындағы балға белгілеріне емес, свастикаларға ('күн дөңгелектері') қолданыла бастады. Сол сияқты, бұрын басқа белгілерді атау үшін қолданылған терминдер де жаңа, көбінесе тегі белгісіз формалармен байланыстырыла бастады". Басқа ғалымдар свастиканың ежелгі герман халықтары арасында Тордың балғасын көрсететінін алдын ала болжаған. Ағылшын фольклорисі Хильда Эллис Дэвидсон ежелгі герман археологиялық деректеріндегі (1964 жылға дейін) свастиканың қолданылуын қарастырып, "Тор найзағай жіберіп, адамдарға күн сәулесі мен жаңбыр сыйлаған құдай болғандықтан, свастика да, балға белгісі де оған байланысты болғанға ұқсайды" деген қорытындыға келді.

Қазіргі заманғы халықтық мәдениет

Мьёльнир қазіргі заманда түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеленген. Рудольф Симек атап өткендей, өнерде "Тор көбінесе [Мьёльнирмен] суреттелген", бірақ қазіргі суреттерде балғаның бейнесі әртүрлі: кейде ол Геркулестің сомы сияқты балға түрінде, кейде үлкен шлейфтік балға ретінде келеді және археологиялық деректердің ықпалын көрсетеді. Мысалдарға Генри Фузелидің 1780 жылғы "Тор Мидгард жыланын жеңіп басуы" картинасы; [[Герман Эрнст Фрейндтің 1821–1822 жылдардағы "Тор" мүсіні; Б. Е. Фогельбергтің 1844 жылғы "Тор" мәрмәр мүсіні; Мартен Эскил Вингедің 1872 жылғы "Тордың алыптармен күресі" картинасы; К. Эренбергтің 1883 жылғы "Один, Тор және Магни" суреті; Вильгельм Раништің 1901 жылғы "Вальхалла" басылымында жарияланған Э. Доплердің бірнеше суреттері (Тор; Тор және Мидгард жыланы; Тор Хрунгнирмен күреседі; Тор Рисен Þримге күйеу ретінде киінген күйде; Тор Химирмен; Тор Скримирмен; Тор Вимур өзенін кешіп өтеді); Дж. К. Доллманның 1909 жылғы "Тор және тау" және "Сиф және Тор" суреттері; Г. Поппенің "Тор" картинасы; Э. Поттнердің 1914 жылғы "Тордың көлеңкесі" суреті; Х. Наттердің "Тор" мәрмәр мүсіні; және У. Брембердің 1977 жылғы "Х. К. Артманның "Балғаның қайтарылуы" туындысына жасаған суреттері кіреді. Көптеген жерлер, ұйымдар мен заттар осы балғаның атымен аталады. Мысалдарға Копенгагендегі Мьёльнер паркі; Норвегия жағалауындағы метеорит кратері – Мьёльнир кратері; Канаданың Квебек қаласындағы "Тордың балғасы" монументі; Норвегиядағы Тусенфрид ойын-сауық паркіндегі "Тордың балғасы" аттракционы; Норвегия футбол клубы FK Mjølner; және HNoMS Mjølner (1868) және HSwMS Mjölner сияқты бірнеше кемелердің аттары жатады. Мьёльнирдің атын алған музыкалық жобаларға американдық-норвегиялық металл тобы Thorr's Hammer және исландиялық рок тобы Thor's Hammer кіреді. Фарер аралдарының астанасы Торсхавн муниципалитетінің және Швециядағы Торсс муниципалитетінің мөрі мен гербінде Мьёльнирдің бейнесі бар. Қазіргі заманда Мьёльнир медальондарын түрлі адамдар түрлі мақсаттарда тағады. Мысалы, бұл символді неоязықтықтың жақтастары жиі қолданады. АҚШ-та Тордың балғасы АҚШ Ұлттық зираттар басқармасының әскери ардагерлердің қабір тастары үшін діни эмблема ретінде ұсынылады (#55, "Тордың балғасы"). Бұл символ кейде ақ ұлтшылдар мен неонацистік топтарда қолданылады. "Тордың балғасы" символы туралы Антидефамация лигасының деректер базасында былай делінген: "Оның дәстүрлі тамырлары нәсілшіл емес болғанымен және бүгінгі күні көптеген Асатрушылар нәсілшіл болмаса да, Тордың балғасының символын неонацистер және басқа ақ үстемдік жақтастары, әсіресе Одинизм немесе Вотанизм атымен нәсілшіл немесе ақ үстемдік нанымдарын ұстанатындар пайдаланады. Ақ үстемдік жақтастары көбінесе Тордың балғасының нәсілшіл нұсқаларын жасайды, әшекейлеуге свастикалар немесе басқа жек көрушілдік белгілерді қосады". Ғалым Кэтрин Бирд былай атап көрсетеді: "Бүгін медальон тағып жүргендердің көпшілігі мұны мәдени, діни немесе сәндік себептермен жасайды және ешқандай нәсілшіл топтармен немесе нанымдармен байланысы жоқ".