Кіріспе

Калеваланың құрастырушысы Элиас Лённрот (; 9 сәуір 1802 – 19 наурыз 1884) – фин ғалымы, дәрігер, философ, ақын, музыкант, тіл білгісі, журналист, филолог және фин халық ауыз әдебиетін жинаушы. Ол Финляндияның ұлттық эпосы – «Калеваланы» (1835, 1849 жылы кеңейтілген) Финляндия, Ресей Карелиясы, Кола түбегі және Балтық елдеріне жасаған бірнеше экспедициялары барысында фин ауыз әдебиетінен жинаған қысқа балладалар мен лирикалық өлеңдерден жасап шығуымен белгілі.

Білім және ерте өмір

Лённрот Финляндияның Уусимаа провинциясындағы Самматти қаласында дүниеге келді, ол кезде Швеция құрамында болған. Ол Түрку академиясында медицинаны оқыды. Түркудегі Ұлы өрт оның бірінші академиялық жылымен бірге болды. Университет өртте қирағандықтан, ол Финляндияның жаңадан құрылған әкімшілік орталығы – Хельсинкиге көшірілді, қазіргі Финляндия Республикасының астанасы. Лённрот оқуын жалғастырып, 1832 жылы бітірді.

Медициналық мансабының алғашқы жылдары

Лённрот Палтаниеми ауылында тұрған кезде, аштық пен оба ауруының тараған шағында Каяниде аудандық дәрігер болып жұмысқа орналасты. Аштық салдарынан бұрынғы дәрігер қызметтен кетіп, осылайша өте жас дәрігерге мұндай лауазымға ие болуға мүмкіндік туды. Бірнеше жыл қатарынан егін жиналымы нашарлағаннан халық пен мал жаппай қырылды. Оның үстіне, аурухананың болмауы Лённроттың жұмысын одан әрі қиындатты. Ол 4000-ге жуық адамға жалғыз дәрігер болды, олардың көпшілігі ауданның шашыраңқы шағын ауылдық елді мекендерінде тұрды. Сол кезде дәрігерлердің және жаңа дәрі-дәрмектердің бағасы жоғары болғандықтан, көптеген адамдар өз ауылдарының емшілеріне және жергілікті емдеуші құралдарға жүгінді. Лённроттың өзі дәстүрлі емдеу тәсілдерін жақсы көріп, оларды қолданды. Дегенмен, ол гигиенаны сақтау, нәрестелерді ана сүтімен тамақтандыру және вакцина салу сияқты профилактикалық шаралардың көптеген науқастарды емдеуде ең тиімді екеніне берік сенді.

Тіл білімі

Ол 1827 жылы фин тілінің ерте кезеңдері туралы жазуды бастады және сол шамада ауылдық халықтан халық ертегілерін жинауға кірісті. 1831 жылы Фин әдебиеті қоғамы құрылды, ал Лённрот, негіздейтін мүшелердің бірі болғандықтан, қоғамнан жинақтау жұмысына қаржылық қолдау алды. Ол сондай-ақ алғашқы фин-швед сөздігін (Finsk Svenskt lexikon, 1866–1880) жасау міндетін алды. Фин поэзиясы туралы терең білімі оны Финляндияда құрметті тұлғаға айналдырды және оның көптеген ойлары қалыптасып қалды. Фин ғылыми терминологиясына Лённроттың еңбектері зор әсер етті, сондықтан көптеген еуропалық тілдерде латын немесе грек түбірінен шыққан абстракт түсініктер фин тілінде туа бітіс неологизмдер түрінде кездеседі. Мысалдарға тіл білімі және медицинадан алынған kielioppi (грамматика), kirjallisuus (әдебиет), laskimo (вена) және valtimo (артерия) жатады. Бұл ағылшын тіліндегі «жаңа сөздер дауын» еске түсіреді, онда саксондық сөздерді жақтаушылар көбінесе жеңіліске ұшырады.

Ботаника саласындағы жұмыс

Ботаниктер оны 1860 жылы фин тіліндегі алғашқы «Flora Fennica» – «Suomen Kasvisto» еңбегін жазғаны үшін еске алады; сол кезде ол бүкіл Скандинавияда танымал болды, себебі ол алғашқы халық тіліндегі ғылыми мәтіндердің бірі еді. Екінші, кеңейтілген нұсқасын Th. Saelan бірлесіп жазып, 1866 жылы жариялады. «Flora Fennica» фин тілінде (латын тілінде емес) жарық көрген алғашқы ғылыми жұмыс болды. Бұған қоса, Лённроттың «Flora Fennica» еңбегінде гүлдер мен жапырақтардың сипаттамалары арасында өсімдіктердің қолданылуына қатысты көптеген ескертулер бар.

Әсері

Фин графикасы Эрик Бруун өзінің банкноталар сериясында 500 маркалық банкнотаның мотиві ретінде Лённротты пайдаланды. Самматти гербінің ортасында шаған жапырағы бейнеленген (lönn швед тілінде "шаған" дегенді білдіреді). Дон Розаның "Калеваланы іздеу" әңгімесінде Скрудж Мак-Бат пен Дональд Дактың қатысуымен Лённрот эпизодтық рөлде пайда болады. Элиас Лённроттың зерттеуші ретіндегі даңқына сүйене отырып, аргентиналық автор Хорхе Луис Борхес өзінің "Өлім және компас" (La muerte y la brújula) атты әңгімесіндегі жанкешті детективке Лённрот есімін берді, бұл әңгіме Алекс Кокспен фильмге де түсірілді. Лённрот жинақтаған "Калевала" фин ұлттық эпосы, Дж. Р. Р. Толкиннің "Сильмариллион" және "Сақиналардың иесі" шығармаларына шабыт көзі болды. Элиас Лённрот 2002 жылы шығарылған ескерткіш монетаның басты мотиві болып табылады. Монетаның сыртқы жағында қауырсын (автордың символы ретінде) және Элиас Лённроттың қолы бар. 2243 Лённрот астероиді Лённроттың құрметіне аталды. Эллен Кушнердің "Үш дүние" атты қысқа фантастикалық әңгімесінде басты кейіпкер ретінде Элиас Лённрот бейнеленген.