Элиас Лённрот – финский ученый, составитель финского национального эпоса «Калевала». Собрал фольклор в Финляндии, Карелии и странах Балтии. История и культура Финляндии.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Калеваланың құрастырушысы Элиас Лённрот (; 9 сәуір 1802 – 19 наурыз 1884) – фин ғалымы, дәрігер, философ, ақын, музыкант, тіл білгісі, журналист, филолог және фин халық ауыз әдебиетін жинаушы. Ол Финляндияның ұлттық эпосы – «Калеваланы» (1835, 1849 жылы кеңейтілген) Финляндия, Ресей Карелиясы, Кола түбегі және Балтық елдеріне жасаған бірнеше экспедициялары барысында фин ауыз әдебиетінен жинаған қысқа балладалар мен лирикалық өлеңдерден жасап шығуымен белгілі.
Compiler of the Kalevala
Elias Lönnrot (; 9 April 1802 – 19 March 1884) was a Finnish polymath, physician, philosopher, poet, musician, linguist, journalist, philologist and collector of traditional Finnish oral poetry. He is best known for synthesizing the Finnish national epic, Kalevala
(1835, enlarged 1849) from short ballads and lyric poems he gathered from Finnish oral tradition during several field expeditions in Finland, Russian Karelia, the Kola Peninsula and Baltic countries.
Білім және ерте өмір
Лённрот Финляндияның Уусимаа провинциясындағы Самматти қаласында дүниеге келді, ол кезде Швеция құрамында болған. Ол Түрку академиясында медицинаны оқыды. Түркудегі Ұлы өрт оның бірінші академиялық жылымен бірге болды. Университет өртте қирағандықтан, ол Финляндияның жаңадан құрылған әкімшілік орталығы – Хельсинкиге көшірілді, қазіргі Финляндия Республикасының астанасы. Лённрот оқуын жалғастырып, 1832 жылы бітірді.
Lönnrot was born in Sammatti, in the province of Uusimaa, Finland, which was then part of Sweden. He studied medicine at the Academy of Turku. The Great Fire of Turku coincided with his first academic year. As the university was destroyed in the fire, it was moved to Helsinki, the newly established administrative center of the Grand Duchy of Finland and the present capital city of the Republic of Finland. Lönnrot followed and graduated in 1832.
Медициналық мансабының алғашқы жылдары
Лённрот Палтаниеми ауылында тұрған кезде, аштық пен оба ауруының тараған шағында Каяниде аудандық дәрігер болып жұмысқа орналасты. Аштық салдарынан бұрынғы дәрігер қызметтен кетіп, осылайша өте жас дәрігерге мұндай лауазымға ие болуға мүмкіндік туды. Бірнеше жыл қатарынан егін жиналымы нашарлағаннан халық пен мал жаппай қырылды. Оның үстіне, аурухананың болмауы Лённроттың жұмысын одан әрі қиындатты. Ол 4000-ге жуық адамға жалғыз дәрігер болды, олардың көпшілігі ауданның шашыраңқы шағын ауылдық елді мекендерінде тұрды. Сол кезде дәрігерлердің және жаңа дәрі-дәрмектердің бағасы жоғары болғандықтан, көптеген адамдар өз ауылдарының емшілеріне және жергілікті емдеуші құралдарға жүгінді. Лённроттың өзі дәстүрлі емдеу тәсілдерін жақсы көріп, оларды қолданды. Дегенмен, ол гигиенаны сақтау, нәрестелерді ана сүтімен тамақтандыру және вакцина салу сияқты профилактикалық шаралардың көптеген науқастарды емдеуде ең тиімді екеніне берік сенді.
Lönnrot lived in the village of Paltaniemi, when he got a job as district doctor of Kajaani in Eastern Finland during a time of famine and pestilence in the district. The famine had prompted the previous doctor to resign, making it possible for a very young doctor to get such a position. Several consecutive years of crop failure resulted in losses of population and livestock. In addition, lack of a hospital further complicated Lönnrot's work. He was the sole doctor for 4,000 or so people, most of whom lived in small rural communities scattered across the district. As physicians and novel drugs were expensive at the time, most people relied on their village healers and locally available remedies. Lönnrot himself was keen on traditional remedies and also administered them. However, he believed strongly that preventive measures such as good hygiene, breastfeeding babies and vaccines were the most effective cures for most of his patients.
Тіл білімі
Ол 1827 жылы фин тілінің ерте кезеңдері туралы жазуды бастады және сол шамада ауылдық халықтан халық ертегілерін жинауға кірісті. 1831 жылы Фин әдебиеті қоғамы құрылды, ал Лённрот, негіздейтін мүшелердің бірі болғандықтан, қоғамнан жинақтау жұмысына қаржылық қолдау алды. Ол сондай-ақ алғашқы фин-швед сөздігін (Finsk Svenskt lexikon, 1866–1880) жасау міндетін алды. Фин поэзиясы туралы терең білімі оны Финляндияда құрметті тұлғаға айналдырды және оның көптеген ойлары қалыптасып қалды. Фин ғылыми терминологиясына Лённроттың еңбектері зор әсер етті, сондықтан көптеген еуропалық тілдерде латын немесе грек түбірінен шыққан абстракт түсініктер фин тілінде туа бітіс неологизмдер түрінде кездеседі. Мысалдарға тіл білімі және медицинадан алынған kielioppi (грамматика), kirjallisuus (әдебиет), laskimo (вена) және valtimo (артерия) жатады. Бұл ағылшын тіліндегі «жаңа сөздер дауын» еске түсіреді, онда саксондық сөздерді жақтаушылар көбінесе жеңіліске ұшырады.
He began writing about the early Finnish language in 1827 and began collecting folk tales from rural people about that time. In 1831, the Finnish Literature Society was founded, and Lönnrot, being one of the founder members, received financial support from the society for his collecting efforts. He also undertook the task of compiling the first Finnish Swedish dictionary (Finsk Svenskt lexikon, 1866–1880). His vast knowledge of traditional Finnish poetry made him a definite authority in Finland and many of his inventions have stuck. Finnish scientific terminology was in particular influenced by Lönnrot's work and therefore many abstract terms that have a Latin or Greek etymology in most other European languages appear as native neologisms in Finnish. Examples from linguistics and medicine include kielioppi (grammar), kirjallisuus (literature), laskimo (vein) and valtimo (artery). This may be well contrasted with the so called inkhorn debate of English, in which proponents of Saxon based words were largely defeated.
Ботаника саласындағы жұмыс
Ботаниктер оны 1860 жылы фин тіліндегі алғашқы «Flora Fennica» – «Suomen Kasvisto» еңбегін жазғаны үшін еске алады; сол кезде ол бүкіл Скандинавияда танымал болды, себебі ол алғашқы халық тіліндегі ғылыми мәтіндердің бірі еді. Екінші, кеңейтілген нұсқасын Th. Saelan бірлесіп жазып, 1866 жылы жариялады. «Flora Fennica» фин тілінде (латын тілінде емес) жарық көрген алғашқы ғылыми жұмыс болды. Бұған қоса, Лённроттың «Flora Fennica» еңбегінде гүлдер мен жапырақтардың сипаттамалары арасында өсімдіктердің қолданылуына қатысты көптеген ескертулер бар.
Botanists remember him for writing the first Finnish language Flora Fennica – Suomen Kasvisto in 1860; in its day it was famed throughout Scandinavia, as it was among the first common language scientific texts. The second, expanded version was co authored by Th. Saelan and published in 1866. The Flora Fennica was the first scientific work published in Finnish (instead of Latin). In addition, Lönnrot's Flora Fennica includes many notes on plant uses in between descriptions of flower and leaf.
Әсері
Фин графикасы Эрик Бруун өзінің банкноталар сериясында 500 маркалық банкнотаның мотиві ретінде Лённротты пайдаланды. Самматти гербінің ортасында шаған жапырағы бейнеленген (lönn швед тілінде "шаған" дегенді білдіреді). Дон Розаның "Калеваланы іздеу" әңгімесінде Скрудж Мак-Бат пен Дональд Дактың қатысуымен Лённрот эпизодтық рөлде пайда болады. Элиас Лённроттың зерттеуші ретіндегі даңқына сүйене отырып, аргентиналық автор Хорхе Луис Борхес өзінің "Өлім және компас" (La muerte y la brújula) атты әңгімесіндегі жанкешті детективке Лённрот есімін берді, бұл әңгіме Алекс Кокспен фильмге де түсірілді. Лённрот жинақтаған "Калевала" фин ұлттық эпосы, Дж. Р. Р. Толкиннің "Сильмариллион" және "Сақиналардың иесі" шығармаларына шабыт көзі болды. Элиас Лённрот 2002 жылы шығарылған ескерткіш монетаның басты мотиві болып табылады. Монетаның сыртқы жағында қауырсын (автордың символы ретінде) және Элиас Лённроттың қолы бар. 2243 Лённрот астероиді Лённроттың құрметіне аталды. Эллен Кушнердің "Үш дүние" атты қысқа фантастикалық әңгімесінде басты кейіпкер ретінде Элиас Лённрот бейнеленген.
The Finnish graphic artist Erik Bruun used Lönnrot as a motif for the 500 markka banknote in his banknote series. The coat of arms of Sammatti has a maple leaf in the middle of it (lönn means 'maple' in Swedish). Don Rosa's story "The Quest for Kalevala" featuring Scrooge McDuck and Donald Duck has a cameo by Lönnrot. Based on Elias Lönnrot's fame as a researcher, the Argentine author Jorge Luis Borges used the name Lönnrot for the diligent detective in his story, Death and the Compass (La muerte y la brújula), which was also made into a film by Alex Cox. The Kalevala, the Finnish national epic that Lönnrot compiled, was among the inspirations for J. R. R. Tolkien's the Silmarillion and The Lord of the Rings. Elias Lönnrot has been the main motif for a recent commemorative coin, the Finnish Elias Lönnrot and folklore commemorative coin, minted in 2002. On the reverse, a feather (as a symbol of an author) and Elias Lönnrot's signature can be seen. The main belt asteroid 2243 Lönnrot was named after Lönnrot. Ellen Kushner's short fantasy story 'The Threefold World' features Elias Lönnrot as the protagonist.