Кіріспе

Құс түрлері

Жердегі ұсақ торғай, Тибет жердегі ұсақ торғайы немесе Хьюм жердегі ұсақ торғайы (Pseudopodoces humilis) – Гималайдың солтүстігіндегі Тибет жотасында мекендейтін құс. Ерекше сыртқы түрі бұрынғы орнитологтарды шатастырып, оны Хьюмнің жер шашағы деп атаған, кейін Хьюмнің жер шашағы немесе Тибет жер шашағы деп атаған, осылайша оның қаргалар мен сұңқарларды қамтитын Corvidae тұқымдасына жататынын болжаған. Морфологиялық тұрғыдан шатастырғанымен, бұл түр молекулалық тізбектерді салыстыру арқылы торғайлар (Paridae) тұқымдасына жататыны анықталды және Pseudopodoces туысының жалғыз түрі болып табылады. Қытай, Үндістан, Непал және Бутанның Тибет жотасында таралған.

Сипаттама

Псевдоподокс туыс жаңқаларға (Podoces) сыртқы түрінде біраз ұқсас, бірақ олардан әлдеқайда кішкентай – шамамен үй табиғатының (Passer domesticus) мөлшерінде – және көзге түсетін белгілері жоқ. Бірақ, оның мінез-құлқы көбінесе бидайқұсқа (Oenanthe) ұқсайды, алайда қара қауырсындары жоқ және шоғаның (Pyrrhocorax) пішінімен (бірақ түсінен емес) ұқсас, күшті және сәл төмен қарай иілген мүсілі бар. Оның жұмсақ, бос дене қауырсыны табиғи ортасында өте жасырынып жүреді. Көрсінісі сұрғылт-қызыл қоңыр, қызғылт реңді. Жоғарғы жағы көбінесе қараңғы қоңыр, ал орталық құйрық қауырсындары мен алдыңғы қанат қауырсындары одан да қараңғырақ; басы төменгі жағымен бірдей түсті, қараңғы бас киімшесі және ақшыл мойын бөлігі бар, бұл кейбір сисьтер мен чикадилерді, әсіресе Parus sensu stricto және Periparus туыстарын еске салады. Мүсілі, аяқтары мен табандары қара түсті. Аталықтары мен аналықтары бір-бірінен ажыратылмайды. Дауысы қайғылы сыңғырлау, «шып-шып-шып-шып» деп сипатталады, сондай-ақ финк сияқты екі буынды шақыруы бар.

Жүйелілік

Жер асты құсқұйрығы бұрын дауысы мен мінез-құлқына байланысты жер жаяуларының (Podoces) туысы деп есептелген. Оның аутапоморфиялары 20 ғасыр орнитологтарын қатты оқыта білді, бірақ оның шалқары орналасқан аймағы мен ерекше көзге түспейтін сыртқы келбетіне байланысты, ол аз зерттелді және Хьюм сипаттағаннан кейін 100 жылдан астам уақыт бойы аномалды жер жаяуынан басқаша емес деп саналды. Алайда, 1978 және 1989 жылдары оның анатомиясын зерттеу нәтижесінде, оның ерекше бейімделуіне байланысты, ол ешқандай тұқымға жатқызылмаса да, қара құстар емес, қазір Пасерида деп аталатын инфраотрядтың дамыған әнші құсы екені анықталды. Бұл оны сиськилер (tits) және пикодиктер (chickadees) – Paridae тұқымдастығымен берік байланыстырды. Шындығында, генетикалық дәлелдер оның үлкен сиськи мен Parus sensu stricto туысына жататын туыстарына, құсқұйрықтар мен олардың Poecile туысына қарағанда жақын туыс екенін көрсетеді.

Экология

Бұл түр Қытайдың Тибет жотасында және Сичуань мен Гансудың батысындағы көршілес аймақтарда кездеседі. Тибеттік жер титі ашық альпілік далаларда және кейде шашыраңқы шағын бұталы құрғақ аймақтарда мекендейді, теңіз деңгейінен 3000 метрден төменде кездесуі өте сирек. Ол тығыз өсімдіктер (әсіресе ағаштар) басым болған жерлерде табылмайды. Бұл құстың ұшуы күшті емес, ол жерге жақын ұшып, жақындағанда жүгіріп немесе секіріп қашуға бейім, және оны өте жылдам жасайды. Ол жерде болжамсыз секірулер мен домалап қозғалады, олардың ұзындығы құстың бойынан үш есе артық болуы мүмкін – қанаттарының көмегінсіз. Көрерлер Тибеттік жер титінің қозғалысын кішкентай, сұрғылт қоңыр резеңке допқа теңеген. Бұл түрде ынтымақтастық көбею байқалады, моногамды жұптарда көбінесе бір жасар еркек көмекші болады, ол туған жерінде қалады. Бұл мінез-құлықтың себебі популяцияда еркектердің жетіспеушілігі болуымен байланысты деп саналады. Жер титі көшпелі құс емес, бірақ қыс айларында жазықтардағы төменгі биіктікке түсуі мүмкін. Ұя салар ор қазудан басқа, жер титі ең суық айларда паналау үшін де ор қазады.