Кіріспе
Бакалавриат дәрежесі
Ассошиат дәрежесі – екі-үш жылдық орта білімнен кейінгі оқудан кейін берілетін бакалавриат деңгейіндегі білім. Бұл жоғары мектеп дипломынан жоғары, ал бакалавр дәрежесінен төмен академиялық біліктілік деңгейі. Алғашқы ассошиат дәрежелері 1873 жылы Ұлыбританияда (қазір берілмейді) тағайындалды, ал 1898 жылы АҚШ-қа тарады. АҚШ-та ассошиат дәрежесі бакалавриаттың үшінші курсына ауысуға мүмкіндік береді. Содан бері ассошиат дәрежелері бірнеше елде енгізілді.
Аргентина
Аргентинада жоғары оқу орындары ("institutos terciarios") үш немесе төрт жылдық оқуды аяқтағаннан кейін түрлі салаларда, оның ішінде бастауыш және жоғары мектеп мұғалімдері, сондай-ақ техникалық салаларда мамандық бойынша білім беру деңгейін аяқтау туралы диплом береді. Осы дипломдардың кейбіреулері университеттермен үйлесімді болуы мүмкін, нәтижесінде, әдетте, екі жылдық қосымша оқудан кейін бакалавр дәрежесін алуға болады. Кейбір университеттер мамандық бойынша білім беру деңгейін аяқтау туралы дипломды соңғы білім беру деңгейі ретінде немесе бакалавриат деңгейіне дейінгі кезең ретінде ұсынады. Латын Америкасында мамандық бойынша білім беру деңгейін аяқтау туралы диплом carrera técnica, tecnicatura немесе Técnico Superior Universitario (TSU) деп аталады, ал бакалавр дәрежесі licenciatura немесе ingeniería деп аталады.
Бразилия
Бразилияда бакалавриат дәрежесі graduação («бакалавр») деп, ал магистратура және докторантура дәрежелері pós graduação («жоғары оқу орны») деп аталады. Бразилия континенттік Еуропа жүйесінің негізгі қағидаларын ұстанады; балабақшадан бастап магистратураға дейінгі тегін мемлекеттік білім беру мекемелері Бразилия Конституциясының 6-бабында белгіленген азаматтардың құқығы және Конституцияның 208-бабының I, IV және V тармақтарында мемлекеттің міндеті ретінде қарастырылған. 2001 жылы Бразилия бакалавриат дәрежесінің бір түрі ретінде tecnólogo («технолог») мамандығын енгізді. Технолог мамандығын алу үшін күндізгі оқу бөлімінде екі-үш жыл оқу қажет. Бұл дипломды бакалавр немесе педагог мамандығынан (кейбіреулерін алуға төрт-алты жыл уақыт кетсе) алу үшін аз уақыт талап етіледі, және оның мақсаты – жоғары мамандандырылған білім беру (мысалы, агробизнес саласындағы техникалық мамандық, туризмді басқару мамандығы, веб-дамыту саласындағы техникалық мамандық және т.б.).
Канада
Канададағы білім беру провинциялық құзыреттің ішінде болады: әрбір провинция мен аумақ өздерінің юрисдикцияларында жоғары білім беру және диплом жүйесін реттейді, ал жалпыканадалық үйлестіру Канаданың Білім министрлері кеңесі арқылы жүзеге асырылады. Британдық Колумбия – американдық үлгідегі аспирантуралық білімді ұсынатын жалғыз канадалық провинция. АҚШ-тағы сияқты, бұл екі жылдық бағдарламаны құрайды және бакалавр бағдарламасының үшінші курсына өтуге мүмкіндік береді. Басқа провинциялар аспирантурадан төменгі деңгейдегі жоғары білім беруді ұсынбайды, бірақ бакалавр деңгейінен төменгі деңгейдегі ұқсас білім беру бағдарламаларын ұсынады: бұл техникалық, кәсіби және академиялық пәндердің кең спектрін қамтитын екі жылдық курстар, нәтижесінде диплом беріледі. Бакалавр бағдарламаларына қабылдану – қалыпты жағдай, бірақ мамандыққа қарай айырмашылықтар болуы мүмкін (кейбір мамандықтар бакалавр деңгейінде сирек кездеседі). Онтариода үш жылдық жоғары білімді дипломдар да бар, олар аспирантуралық білім ретінде қарастырылмайды. Аумақтарда дипломдық бағдарламалар аз, бірақ ұқсас, олардың кейбіреулері Арктикалық аймақтарға және солтүстік халықтарының мәдениеті мен тілдеріне бағытталған, ал бакалавр бағдарламалары жергілікті білім беру ұйымдарының, Канаданың басқа аймақтарындағы институттармен серіктестіктердің және халықаралық консорциумдардың үйлесімінен тұрады. Көптеген провинциялардағы халықтардың білім беру жүйелері Солтүстік Американың аборигендер білім беру ұйымдарымен бірлесіп, алғашқы халықтарға бағытталған дипломдық бағдарламаларды ұсынады. Квебекте колледждерде (Cégeps) оқытылатын Diplôme d'études collégiales (колледж дипломдары) екі жылдық жоғары оқудан кейінгі білім берудің алғы шарты болып табылады және бакалавр бағдарламасына түсуге қажетті біліктілік саналады. Алайда, Квебекте бакалавр бағдарламасын аяқтауға 4 жыл емес, 3 жыл уақыт кететіндіктен, оны стандартты Солтүстік Америка бакалавр бағдарламасының екінші курсы деп санауға болады. Квебекте студенттерді жұмысқа дайындауға бағытталған үш жылдық Cégep техникалық бағдарламасы да бар.
Тарихи дамуы
Чикаго университеті 1891 жылы төрт топ колледждермен құрылды – гуманитарлық ғылымдар, әдебиет, табиғаттану және қолданбалы өнер (кейін коммерция және басқару). Бұл колледждер «кіші» (немесе «академиялық») және «үлкен» (немесе «университеттік») колледждерге бөлінді. Үлкен колледждер бакалавр дәрежесін берді, ал кіші колледждер бастапқыда сертификаттарды берді. 1899 жылы қамқорлар кеңесі бұл сертификаттарды 1900 жылы алғаш рет табысталған ассошиаттық дәрежелермен (Гуманитарлық ғылымдар бойынша ассошиат, Әдебиет бойынша ассошиат және Табиғаттану бойынша ассошиат) алмастыруға дауыс берді. Эелс Чикагодағы адамдардың Ұлыбританияда берілетін ассошиаттық дәрежелер туралы білуі «мүмкін» деген қорытындыға келді, бірақ бұған тікелей дәлел жоқ. Чикаго 1918 жылы ассошиаттық дәрежелерді тоқтатты. Ассошиаттық дәреже АҚШ-та тарады, Оклендтегі Калифорния колледжі (қазіргі Батыс американдық баптистік семинариясы) 1900 жылы Гуманитарлық ғылымдар және Әдебиет бойынша ассошиаттық дәрежелерді енгізді, ал Чикагодағы Льюис институты (қазіргі Иллинойс технология институтының бөлігі) 1901 жылы Әдебиет және Табиғаттану бойынша ассошиаттық дәрежелерді енгізді (екеуі де 1904 жылы Гуманитарлық ғылымдар бойынша ассошиатпен ауыстырылды), содан кейін 1908 жылы Шаруашылық бойынша ассошиаттық дәреже енгізілді. Ассошиаттық дәрежелер ХХ ғасырдың басында міндетті түрде екі жылдық бакалаврға дейінгі дәреже болған жоқ: Гарвард университеті мен оған қатысты колледждер 1910 жылдан 1933 жылға дейін «бакалавр дәрежесі үшін тұрақты студенттерге қажетті курстармен» тең санда және деңгейде университет білімін кеңейту курстарын аяқтаған студенттерге Гуманитарлық ғылымдар бойынша ассошиаттық дәрежелер берді. 1918 жылы кіші колледждердің 23%-ы Гуманитарлық ғылымдар бойынша ассошиаттық дәрежелерді берді. 1941–42 жылдары кіші колледждердің 40%-ы ассошиаттық дәрежелердің қандай да бір түрін берді, ал 1960 жылы бұл көрсеткіш 75%-ға дейін өсті, 137 түрлі ассошиаттық дәрежелер қолданыста болды. 1958–59 жылдары АҚШ-та берілген ассошиаттық дәрежелердің үштен бірінен астамын Калифорниядағы кіші колледждер берді.
Батыс Үндістан
Екі жылдық мамандық бакалаврлары Кариб аралдарында кең таралған. Оларды Кариб теңізіндегі емтихан кеңесі және Вест-Индия университеті сияқты аймақтық ұйымдар, сондай-ақ Тринидад және Тобаго, Барбадос, Ямайка және Сент-Китс және Невис Республикасындағы, басқа да жоғары білім беру мекемелері ұсынады.
Австралия
2004 жылы Австралия Австралия біліктілік аясына "бірлескен диплом" деген атауды қосты. Бұл атау жоғары дипломдық бағдарламалардан көбірек академиялық бағытталған курстарға берілді және әдетте бакалаврлік бағдарламаларға тікелей жалғасады.
Еуропа
Болон процесінің қысқа циклы / Еуропалық біліктіліктер шеңберінің 5-ші деңгейі орта білім мен бакалавр деңгейі арасында орналасқан және осылайша шамамен мамандық бакалавры деңгейіне балама болып табылады. Мұндай біліктіліктерге Ұлыбританиядағы Foundation degree (FdA, FdSc, FdEng), Жоғары білім сертификаты (CertHE) және Жоғары білім дипломы (DipHE), Ирландия Республикасындағы Жоғары куәлік, француздық Diplôme universitaire de Technologie (DUT) және Brevet de Technicien supérieur (BTS) кіреді.
Чехия
Чехияда DiS атағына қол жеткізіледі. "Diplomovaný specialista" (Сертификатталған маман).
Дания
Бакалавриат деңгейіндегі 2–2,5 жылдық білім "Erhvervsakademiuddannelse" деп аталады. Бұл ағылшын тілінде AP (Академиялық кәсіби диплом) деп аталады.
Франция
Көптеген онжылдықтар бойы мамандыққа тең дәрежедегі диплом білікті техник ретінде жұмыс істеуге ниеттенгендер үшін толыққанды деп есептелді. Бірақ, халықтың білім алуға жұмсайтын уақыты артып келе жатқандықтан, бұл диплом өзін ерекшелеуді қалайтын студенттер үшін бұрынғыдай тартымды болмайды. 2021 жылы Diplôme Universitaire de Technologie (DUT) қазіргі BUT деп аталатын үш жылдық оқу бағдарламасының аралық дәрежесі ретінде жаңа форматта ұсынылды. 2006 жылғы реформадан бұрын университеттер DEUG деп аталатын екі жылдық дипломды тағайындады, оның мақсаты студенттердің бастапқы ниеттерінен өзге сала бойынша білім алуына көмектесу болды. Бұл диплом бакалавр дәрежесін аяқтауға дейінгі "бір қадам" ретінде қарастырылды. Ұзақ академиялық білім берудің қажетті емес және жас мамандарға сұраныс жоғары салаларда маңыздылығын сақтап қалған Жоғары техникалық мамандық (BTS) Brevet de Technicien Supérieur (БТС) дипломынан басқа, мамандыққа тең дәрежедегі дипломдар біртіндеп тоқтатылуда, бірақ оларды бұрын алғандар үшін олардың құқықтық күші теориялық тұрғыдан (бірақ әрқашан практикалық тұрғыдан емес) өзгеріссіз сақталады.
Нидерланды
Нидерландыда 2005-2011 жылдар аралығында қатысты дипломның (associate degree) қосымша құнын бағалау мақсатында төрт пилоттық жоба жүргізілді. 2007 жылы қатысты диплом Нидерландының жоғары білім беру жүйесіне, қолданбалы ғылымдар университеттерінде (hogeschool) оқытылатын жоғары кәсіби білім берудің (HBO) бағыты бойынша енгізілді. Қатысты дипломдық бағдарламалар HBO бакалавриат бағдарламаларының құрамына кіреді, және екі жылдық қатысты диплом мен оған байланысты төрт жылдық бакалавриат үшін кеңес беру талаптары бірдей. Қатысты диплом алғандар HBO бакалавриат дәрежесін тек екі жылда аяқтай алады, бірақ ол зерттеуге бағытталған (WO) бакалавриатпен үйлеспейді.
Норвегия
Бакалавр деңгейіндегі екі жылдық білім Høgskolekandidat деп аталады, бұл "жоғары білім алған маман" деп аударылады. Тек бірнеше мамандыққа 120 ECTS қажет, мысалы, фортепианоны келтіруші, жүргізуші-нұсқаушы.
Швеция
Бакалавриат деңгейіндегі 2–2,5 жылдық білім АП дәрежесі (Академиялық кәсіби дәреже) деп аталады. Қосымша қараңыз: Швециядағы университеттер мен колледждер тізімі. Бизнес академиялары екі жылдық академиялық мамандық бағдарламаларын ұсынады; кейбір бизнес академиялары кәсіби бакалавриат бағдарламаларын, ересектерге арналған білім беруді және дипломдық бағдарламаларды да ұсынады.
Ұлыбритания
Физика ғылымдарының доценті (Associate in Science (ASc) 1879) атағы 1865 жылы Дурхам университетінің физикалық ғылымдар колледжі (қазіргі Ньюкасл университеті) тарапынан енгізілді және 1873 жылдан бері табыс етіліп келді. Ол (1884 жылы) математика, физика, химия және геология пәндерінің үшiнен өтуді талап етті және студенттерге ғылым бакалавры атағына емтихан тапсыруға мүмкүндік берді. Бакалавр дәрежесінен төмен тұратын университет деңгейіндегі біліктілік ретінде, бұл әлемдегі алғашқы ассоциаттық дәреже саналады, себебі ол АҚШ-тағы Чикаго университетімен енгізілгенге дейін 25 жыл бұрын табыс етілген. ASc 1904 жылы қолданыстан шығарылды. Дурхам 1901 жылы теология бойынша (ATh) ассоциаттық дәрежесін де енгізді, ол тек 1901 және 1902 жылдары ұсынылды. Йоркшир колледжі (қазіргі Лидс университеті) 1877 жылдан бастап инженерлік және көмір өндіру салаларында ассоциаттық дәрежелерді ұсынды, ал 1927 жылы британдық университеттерде ассоциаттық дәрежелердің он үш түрлі түрі ұсынылды. Британдық ассоциаттық дәрежелердің эквиваленттілігі оларды берген ұлттық жүйеге байланысты өзгереді. Ұлыбританияның NARIC бағалауынша, американдық және канадалық ассоциаттық дәрежелер Ұлыбритания жоғары білім беру біліктіліктерінің 4-деңгейіндегі Жоғары Ұлттық Сертификат сияқты жоғары білім берудің бір жылдық курстарымен теңестіріледі. Алайда, Австралиялық ассоциаттық дәрежелер Ұлыбританияның жоғары білім беру біліктіліктерінің 5-деңгейіндегі Жоғары Ұлттық Диплом сияқты жоғары білім берудің екі жылдық курстарымен теңестіріледі.
Гонконг
Гонконгта 2000 жылы жоғары білімнен кейінгі білімі бар студенттердің санын арттыру мақсатында алғаш рет ассоцияттық бакалавр дәрежелері енгізілді. Алғашқыда бұл біліктілік алуға екі немесе үш жыл қажет болды, бірақ 2012 жылы екі жылдық курсқа реформаланды. Ассоцияттық бакалавр дәрежесі, біліктілік аясының 4-деңгейіндегі кәсіби дипломға / жоғары / кеңейтілген дипломға қарағанда, жалпы академиялық білім беру біліктілігі ретінде құрастырылған, және төрт жылдық (АҚШ үлгісіндегі) бакалавриаттың үшінші курсына немесе үш жылдық (британдық үлгідегі) бакалавриаттың екінші курсына түсуге мүмкіндік береді. 2016 жылы өткізілген сауалнама көрсеткендей, көптеген студенттер ассоцияттық бакалавр дәрежесінің бакалавриатқа түсуге көмектесетініне сенеді, бірақ мансаптық жолға тұруға (өздігінен) көмектеспейді; алайда, ассоцияттық бакалавр дәрежесін бітірген түлектердің 30% ғана оқуды жалғастыруға мүмкіндік алды, бұл дәреже "уақыт пен ақшаның зыянды кетірілуі" деген айыптауларға және үкіметтің бакалавриатқа оқу орындарының санын арттыру арқылы бұл мәселені шешуге шақыруға әкелді. Бұл сынға ұшырады, ал басқалар білімнің кірістен тыс да пайдасы бар екенін айтты, бұл тек қысқа мерзімді шешім.
Түркия
Түркияда қауымдық колледж дипломы önlisans derecesi деп, ал бакалавр дипломы lisans derecesi деп аталады.