"Клют" фильмі (1971)

Кіріспе

«Клют» – Алан Дж. Пакуланың 1971 жылғы американдық нео-нуар психологиялық триллері. Фильмді Пакула режиссерлік етіп, продюсерлікке де қатысты. Басты рөлдерде Жене Фонда, Дональд Сазерленд, Чарльз Чиоффи, Натан Джордж, Дороти Тристан, Рой Шейдер және Рита Гам ойнады. Сюжеті жоғары төленетін Нью-Йорк қалалық эскорт қызының, Пенсильваниядан келген детективке оны қудалап жүрген болуы мүмкін адамның жоғалып кеткен ісін шешуге көмектесуіне арналған. Бұл Пакуланың «параноя трилогиясы» деп белгілі фильмнің бірінші бөлігі, одан кейін «Паралакс көрінісі» (1974) және «Президенттің барлық адамы» (1976) фильмдері шықты. Барлық фильмдер параноя, құпиялар және бақылау тақырыптарын қамтиды. «Клют» фильмінің бастапқы сценарийін Энди мен Дейв Льюис ағайындылары жазды, Энди бала кезінде оқыған, қалалық жерде бауырласының өлімін шешуге тырысқан адам туралы сериалдан шабыттанды. Негізгі түсірілім 1970 жылдың соңы мен 1971 жылдың басында Нью-Йорк қаласында өтті. «Клют» 1971 жылдың 23 маусымында Warner Bros. компаниясы арқылы АҚШ кинотеатрларында көрсетілді, сыншылар мен көрермендер тарапынан жоғары бағаланды. Сыншылар фильмнің режиссурасын және сценарийін жоғары бағалады, ал Фонданың актерлік шеберлігі кеңінен мақтауға ие болды. Фильм 2,5 миллион долларлық бюджетке қарсы 12 миллион доллардан астам табыс тапты. «Клют» 44-ші «Оскар» сыйлығында екі номинация алды, оның ішінде «Ең үздік түпнұсқа сценарий» және «Ең үздік әйел актриса» (Фонда үшін). 25-ші «БАФТА» сыйлығында Фонда басты рөлдегі «Ең үздік әйел актриса» номинациясын алды. 29-шы «Алтын глобус» сыйлығында фильм «Ең үздік сценарий» номинациясына ұсынылды, ал Фонда «Драмадағы ең үздік әйел актриса» жүлдесін жеңіп алды.

Сюжет

Пенсильвания химиялық компаниясының бас директоры Том Грюнеман жоғалып кеткен соң полиция Грюнеманның кеңсесінде Нью-Йорк қаласының Бри Дэниелс есімді әйелге жолданған ұятсыз хатты табады, ол мұндай хаттардың бірнешеуін алған еді. Алты айлық нәтижесіз тергеуден кейін, Грюнеманның компаниясындағы әрі бас директоры Питер Кейбл, отбасылық дос және детектив Джон Клютті Грюнеманның жоғалуын тергеу үшін жалдайды. Клют Бридің үйінің жертөлесінен пәтер жалдап, оның телефонын тыңдайды және оның қозғалысын қадағалайды. Бри актерлік және модельдік жұмыстарға кастингке қатысып жатқанда, еркін жұмыс істеудің тәуелсіздігін сезінеді, бірақ психиатрына өмірінің мәнсіздігін айтады. Бри бастапқыда Клюттің сұрақтарына жауап беруден бас тартады. Оның өзін бақылап отырғанын білгеннен кейін, Бри Грюнеманды танымайтынын мәлімдейді. Ол екі жыл бұрын бір клиентпен ұрысқанын мойындайды, бірақ фотосуреттен Грюнеманды тани алмайды. Ол Клютке өте шаршағыш және параноид екенін айтады. Бри Клютті бұрынғы мадам Фрэнк Лигуринмен таныстырады, ол Джейн МакКеннаны басқарған, ол Бриге зорлық көрсеткен клиентті ұсынған әйел. МакКенна өзін-өзі өлтірген, ал олардың тағы бір әріптесі Арлин Пейдж есірткіге тәуелді болып, жоғалып кеткен. Клют пен Бри арасында романтикалық қарым-қатынас туады, бірақ Бри психиатрына осы қарым-қатынастың аяқталуын қалайтынын айтады, себебі ол әуендерді бұрағанда өзін бақылай алатынын сезінеді. Ол Клютке өзін бақылап отыр деп қорқатынын айтады. Олар Пейджді табады, ол оларға Грюнеманның суреті қарт адам болған клиенттің суреті емес екенін айтады. Кейін Пейджтің денесі өзеннен табылады. Клют екі әйелдің өзін-өзі өлтіруін байланыстырып, клиенттің Грюнеманның атын қолданғанын болжайды. Ол сондай-ақ клиенттің Грюнеманды өлтіргенін және Бриді де өлтіруі мүмкін екенін ойлайды. Клют Грюнеманның таныстарына қайта оралады. Типографиялық сараптама бойынша, ұятсыз хаттар Кейблге жатады, ол тергеу барысында Клютке есеп беріп отырған. Клют Кейблден МакКеннаның клиенттерінің "қара кітабын" сатып алуға ақша сұрайды, зорлық көрсеткен клиенттің кім екенін анықтау үшін. Кейблдің кісі өлтіруге қатысы бар-жоғын білу үшін ол оған жеңілдік беру үшін жеткілікті іздер қалдырады. Кейбл Бриді клиенттің кеңсесіне бақылап оралады және оған хаттарды өзі жібергенін айтады. Кейбл оған Грюнеман МакКеннаны физикалық зорлыққа ұшыратқанын кездейсоқ көргеннен кейін, Грюнеман осы оқиғаны оның мансабын құлатпақ болады деп қорқып, Грюнеманның кеңсесіне хатты жасырып, оны кінәлі етуге тырысқанын айтады. Пейджді өлтірген кезде жазған аудиожазбасын ойнатқаннан кейін, ол Бриге шабуыл жасайды. Клюттің шапшаң кіргенін көргенде, Кейбл кенеттен артқа қарай секіріп, терезеден құлайды. Бри Клюттің көмегімен пәтерінен шығып кетеді. Психиатрымен сөйлескенде, ол Клютпен дәстүрлі қарым-қатынасқа түсу үшін өмірінің тәуелсіздігінен бас тартқысы келмейтінін айтады. Ол үй шаруашылығына бейімделсе, ақылдан асып кететінін мойындайды. Ол Клютті сағынатынын мойындайды, бірақ оған айта алмайтынын және дәрігер оны келесі аптада да көретінін әзілдейді. Олар пәтерден шыққан кезде Бри клиенттен қоңырау алады, ол Нью-Йорктен кетіп бара жатқанын және қайтып оралмайтынын хабарлайды. Олар Клютпен бірге пәтерден шығып кетеді.

After Pennsylvania chemical company executive Tom Gruneman disappears, the police find an obscene letter in Gruneman's office addressed to a New York City call girl named Bree Daniels, who had received several such letters. After six months of fruitless police work, Peter Cable, a fellow executive at Gruneman's company, hires family friend and detective John Klute to investigate Gruneman's disappearance. Klute rents an apartment in the basement of Bree's building, taps her phone and follows her as she turns tricks. Bree appears to enjoy the freedom of freelancing as a call girl while auditioning for acting and modeling jobs, but she reveals the emptiness of her life to her psychiatrist. Bree refuses to answer Klute's questions at first. After learning that he has been watching her, Bree says that she does not recognize Gruneman. She acknowledges having been beaten up by a john two years earlier, but cannot identify Gruneman from a photo. She further admits to Klute that she is a nervous and paranoid person. Bree takes Klute to meet her former pimp Frank Ligourin, who had managed Jane McKenna, a prostitute who had referred the abusive client to Bree. McKenna has apparently committed suicide, and their other colleague Arlyn Page has since become a drug addict and disappeared. Klute and Bree develop a romance, although she tells her psychiatrist that she wishes their relationship would end because she felt more in control of herself when turning tricks. She tells Klute that she is paranoid that she is being watched. They find Page, who tells them that the photo of Gruneman is not that of the client, who was an older man. Page's body is later found in the river. Klute connects the apparent suicides of the two prostitutes, surmising that the client was using Gruneman's name. He also thinks the client killed Gruneman and might kill Bree next. Klute revisits Gruneman's acquaintances. By typographic comparison, the obscene letters are traced to Cable, to whom Klute has been reporting during his investigation. Klute asks Cable for money to buy the "black book" of McKenna's clients to learn the identity of the abusive client. He leaves enough bread crumbs to see whether Cable reveals his own complicity in the murders. Cable follows Bree to a client's office and reveals that he sent her the letters. Cable tells her that after Gruneman accidentally found him physically abusing McKenna, Cable was worried that Gruneman would use the incident to sabotage Cable's career, so Cable tried to frame Gruneman by planting the letter in his office. After playing a snuff audiotape he recorded as he murdered Page, he attacks Bree. When he sees Klute rush in, Cable abruptly lurches backward, crashing through a window to his death. Bree vacates her apartment with Klute's help. A voiceover conversation with her psychiatrist reveals her hesitancy to surrender her life of autonomy to enter into a traditional relationship with Klute, saying that she would lose her mind if she turned to a domestic lifestyle. She admits that although she will miss Klute, she is unable to tell him, and jokes that the doctor will likely see her again the next week. As they leave the apartment, Bree receives a telephone call from a client, and she informs him she is leaving New York and does not expect to return. She and Klute leave the apartment together.

Актерлік құрам

Сонымен қатар, Роберт Милли Тринаның өлтірілген күйеуі Том Грунман рөлінде шамалы ғана көрінеді; ал Сильвестр Сталлоне клуб сахнасында атаусыз эпизодтық рөлде пайда болады.

Даму

Алғашқыда теледидарда жұмыс істеген жазушы Энди Льюис, "Клют" киносының сценариін көркем фильмдерге көшу мақсатымен жазды. Сценарийге алғашқы түрткі бала кезінде "The Saturday Evening Post" журналында оқыған сериал болды. Сериалда ауылдан келген адам қалаға інісінің өлімін тергеуге тырысады, ол бос алаңда қаза тапқан болатын. Ол кезде Фонда Вьетнам соғысына қарсы әрекеттерімен көп назар аударды.

Фонда рөлді ойнай алатынына күмәнданып, Алан Пакуладан келісім-шартынан босатып, оның орнына Фей Дунавейді алуын сұрады, бірақ Пакула бас тартты. Фонданың басты алаңдаушылығы – өзінің феминист ретінде дамып келе жатқан кезінде жезөкше рөлін сомдауға тиіс емес еді. Бірақ ол бұл ойын ұзақ жылдардан бергі феминист достарының біріне айтқанда, одан бас тарды. Осындай рөлді ойнай алатынына деген күмәнін жеңу үшін Фонда Францияда тұрғанда танысқан бірнеше қыз-келіншектерді еске алды, олардың барлығы танымал мадам Клодқа жұмыс істеген. Ол олардың барлығының бала кезінде зорлыққа ұшырағанын есіне алды және мұны өзінің кейіпкеріне енудің және Бридің жезөкше болу себептерін түсінудің жолы ретінде пайдаланды. Дональд Сазерленд 1970 жылдың мамыр айында жобаға қосылып, жеке тергеуші Джон Клют рөлін сомдады. Кейін Сазерленд түсірілім кезінде Пакуламен келіспеушіліктер болғанын мойындады, "Бұл режиссердің нақты идеясы бар фильм еді, мен оны толық түсінбедім және маған қызық емес еді" деді. Рой Шейдер Бридің құтырған адамы Франк Лигурин рөлін ойнады, бұл рөл оған үлкен назар әкелді және оның мансабын одан әрі дамытты.

Түсірілім

Клют фильмінің түсірілімі 1970 жылдың желтоқсан айында Нью-Йорк қаласында басталды. 1971 жылдың наурыз айында түсірілім аяқталғаны хабарланды. Фильмді Пакуламен жиі жұмыс істейтін, түсірілімдерінде қараңғылық пен көлеңкелерді көп пайдаланатын оператор Гордон Уиллис түсірді. Кино зерттеушісі Теренс Максуини "The Other Hollywood Renaissance" (2020) кітабында фильмнің операторлық жұмысы қасақана тұрақсыздық пен бағдарсыздық тудыратынын, жақын планға түсірілімдер жасап, ал көрістік кадрларды қолданбағанын, сондай-ақ монтаж стилінде кенеттен ауысулар мен дәстүрлі кино белгілерінің жоқтығын жазады. Актер Дональд Сазерленд фильм туралы ой бөлісіп, "Клютте кино үшін түсініксіз көп нәрсе болды" деді.

Шығару

Клют АҚШ-та Warner Bros. компаниясы тарапынан кинотеатрларда 1971 жылдың 23 маусымында Лос-Анджелес және Нью-Йорк қалаларында көрсетілімге түсіп, 25 маусымда жалпы көрерменге ұсынылды.

Кассалық жинақ

Фильм Солтүстік Америкадағы кинотеатрларда 8 миллион АҚШ долларын (1971 жылы 8 000 000 АҚШ доллары қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) тапты.

Сыни жауап

Клют сценарийі мен Фонданың орындауы үшін сыншылар тарапынан кеңінен мақталып, бірақ Пакуланың дәстүрлі емес режиссерлік шешімдері кейбір сынға ұшырады. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 45 рецензия негізінде 93% мақұлдау көрсеткіші берілген, ал орташа бағасы 8.2/10 құрайды. Сайттың сыншыларының консенсусы: «Дональд Сазерленд салқынқанды және әмірі бар, ал Джейн Фонда – «Клют» фильміндегі табиғат күші, оның жұлдыздарының диалогынан ең шиеленісті жағдай туындайтын өткір интеллектілі триллер». Metacritic, салмақты орташа есептейтін платформа, фильмге 15 сыншының бағасы бойынша 100 балдық шкала бойынша 81 бал берді, бұл «көпшілік тарапынан мақұлдау» дегенді білдіреді. Los Angeles Times газетінің редакторы Чарльз Шамплин Фонда мен Сазерлендтің актерлік шеберлігін жоғары бағалап, былай деді: «Клют – визуалды тұрғыдан таң қалдыратын, тосын сыйларға толы, қызықтыратын және күмәнді, уақытында мінсіз фильм. Барлық жақсы детективтер сияқты, «Клют» тек ойын-сауық емес, сонымен қатар материалды түсініп, оған ашық көңілмен қарауға мүмкіндік береді». Chicago Sun-Times газетінен Роджер Эберт фильмге 4 балдық жүйе бойынша 3.5 жұлдыз берді, триллерлік элементтердің нашар орындалғанын айтса да, Сазерленд пен әсіресе Фонданың актерлік шеберлігі фильмді көтеріп тұрғанын атап өтті. Ол фильмді кейіпкерінің атымен, яғни Бри деп атауды ұсынды, ол фильмнің «жаны» болып табылады және «алтын жүректі жезөкше» стереотипінен қашық. Chicago Tribune газетінен Джин Сискел де осы пікірді қолдады: «Мистериядан гөрі Бри кейіпкерінің бейнесі қызықтырақ. Оның ең жақсы қасиеті (сценарий мен Мисс Фонданың шеберлігінің арқасында) – бұл жезөкшеде алтын жүрек болмауы. Ол – зорлық-зомбылыққа немесе мейірімділікке тап болғанда тырқылайтын және тістейтін қиын мінезді әйел». J. Luria, Professional Psychology: Research and Practice журналында жариялаған мақаласында фильмді психологиялық аспектілері үшін, әсіресе жезөкшеліктің терең талдануы үшін мақтады, «жақсы детективтік сюжет пен тамаша актерлік өнер бұл фильмді қызықты етеді. Бірақ проституцияның әлеуметтік-психологиялық зерттелуі оны ерекше етеді. Фильм бірнеше деңгейде ашылады: қыздың бейнесі, оның өсуіне ұмтылысы, Клют пен Бридің қарым-қатынасы және детективтік тақырып. Жалпы алғанда, бұл клиникалық және шынайы суреттемелердің керемет үйлесімі». The New York Times газетінен Роджер Гринспун, фильм туралы аз ғана жағымсыз пікір білдіргендердің бірі болды: «Пакула, субъективті камераға берілмегенде, фильміне құрылымдық геометрияның көрінісін беруге тырысады, бірақ өткір жиектері мен драмалық кеңістіктеріне қарамастан, «Гражданин Кейн» фильмінен алынған киноэстетикасы бәрі де дәмсіз және жағымсыз». «Клют» фильміндегі актерлік шеберлік жартылай импровизациялық болып көрінеді, ал Джейн Фонда, мойындауға бейім болғандықтан, бұл орында осы ретте сәтті болды. Басқалардың барлығы көп сөйлейді, ал Сазерленд мүлдем сөйлемейді. Әдетте өте шебер актер, оған мұнда жас Келвин Кулидждің құпиялылығымен романтикалық кейіпкерді сомдауға мүмкіндік берілді». 1985 жылы Chicago Reader газетіне жазған сыншы Дейв Кехр фильмді «Жаңа Голливудтың өндірген ең классикалық туындыларының бірі» деп мәлімдеді.

Klute was widely praised by critics for its screenplay and Fonda's performance, though some criticized Pakula's unconventional direction. On the review aggregator website Rotten Tomatoes, the film holds an approval rating of 93% based on 45 reviews, with an average rating of 8.2/10. The website's critics consensus reads, "Donald Sutherland is coolly commanding and Jane Fonda a force of nature in Klute, a cuttingly intelligent thriller that generates its most agonizing tension from its stars' repartee." Metacritic, which uses a weighted average, assigned the film a score of 81 out of 100, based on 15 critics, indicating "universal acclaim". The Los Angeles Timess Charles Champlin praised Fonda and Sutherland's performances, summarizing: "Klute is visually stunning, full of surprises, bewildering and suspenseful, faultless in its timing Like the best mysteries always, Klute offers more than its diversions and redeems its sordid materials by understanding them and finding them worth pity, not amusement." Roger Ebert of the Chicago Sun Times awarded Klute 3.5 stars out of a possible 4, writing that while the thriller elements were poorly executed, the performances of Sutherland and especially Fonda carried the film. He suggested that the film should have been titled Bree after her character, who is the "soul" of the film and avoids the hooker with a heart of gold stereotype:

Gene Siskel of the Chicago Tribune was similarly appreciative, writing: "More interesting than the mystery is the character of Bree the nicest part of her character (due to the script and Miss Fonda's fine performance) is that this prostitute doesn't have a heart of gold. She's a hungup little broad who, when cornered by violence or tenderness, will scratch and bite. Director Alan Pakula's crisply edited movie runs too long only in drawing out its conclusion Sharp eyes will solve the mystery midway thru the film. Miss Fonda's performance is superior to her most recent work in They Shoot Horses, Don't They? Sutherland presents a controlled posture as the industrious detective. His low profile nicely balances Miss Fonda's incendiary role." J. Luria, writing for the Professional Psychology: Research and Practice journal, praised the film for its psychological elements, particularly its nuanced depiction of prostitution, noting that "a good mystery plot and excellent acting make this film entertaining. But the sociopsychological scrutiny of the prostitution subculture makes it outstanding. The film unfolds on several levels, the description of the call girl, the struggle for her growth, the relationship of Klute and Bree, and the mystery theme. Overall, it is an excellent blending of the clinical and the literal." Roger Greenspun of The New York Times, in one of the few negative reviews, wrote, "Pakula, when he is not indulging in subjective camera, strives to give his film the look of structural geometry, but despite the sharp edges and dramatic spaces and cinema presence out of Citizen Kane it all suggests a tepid, rather tasteless mush. The acting in Klute seems semi improvisatory, and in this Jane Fonda, who is good at confessing, is generally successful. Everybody else merely talks a lot, except for Sutherland, who scarcely talks at all. A normally inventive actor, he is here given precisely the latitude to evoke a romantic figure with all the mysterious intensity of a youthful Calvin Coolidge." Writing for the Chicago Reader in 1985, critic Dave Kehr declared the film "as close to a classic as anything New Hollywood produced."