Кіріспе

Американдық актриса (1898–1968)

Дороти Элизабет Гиш (11 наурыз 1898 – 4 маусым 1968) – американдық сахна және кино актрисасы. Дороти және оның үлкен әпкесі Лилиан Гиш үнсіз фильмдер дәуіріндегі көрнекті киножұлдыздар болды. Дороти сахнада да зор жетістіктерге қол жеткізді және Америка театрлық атақ-даңқ залына енгізілді. Дороти Гиш керемет комедия актрисасы ретінде белгілі болды, оның көптеген фильмдері комедия жанрында түсірілді.

Ерте өмір

Дороти Гиш Огайо штатының Дейтон қаласында дүниеге келген. Оның Лиллиан есімді үлкен әпкесі бар еді. Гиш әпкелерінің анасы Мэри күйеуі Джеймс Ли Гиш Нью-Йорктегі отбасын тастап кеткеннен кейін отбасын асырап отырды. Мэри Гиш, "бұрынғы актриса және дүкен кеңсесі қызметкері", қыздарымен бірге Иллинойс штатының Шығыс Сент-Луисіне көшіп барып, кондитерлік және тамақтандыру бизнесін ашты. 1910 жылы Мэри Оклахома штатының Шоуни қаласында тұратын күйеуінің ағасы Грант Гиштен Джеймстің ауырып жатқанын естіді. Ол жақын маңдағы Норман қаласында (Оклахома штаты) ауруханада жатқан еді, сондықтан Мэри онымен кездесу үшін 17 жасар Лилианды жіберді. Алғашында Лилиан 12 жасар әпкесі Доротиге Оклахомада қалып, білім алуды жалғастыруды жоспарлап отырғанын жазды, бірақ әкесімен кездескеннен кейін ол анасы мен әпкесін сағынғанын мойындады. Содан кейін бірнеше ай бойы олармен араласпай, 1912 жылдың көктемінде ол қайтып оралды. Көп ұзамай олардың балалық шақтағы досы, актриса Мэри Пикфорд, апалы-сіңлілі режиссер Д. В. Гриффитті таныстырды, олар Нью-Йорктегі Биограф студиясында аптасына 50 доллар жалақымен қосымша ретінде өнер көрсете бастады. Гриффит бауырластармен алғашқы жұмыс кезінде бірін екіншісінен ажырату қиынға соқты, сондықтан ол Лилианға шаштарында көк түсті, ал Доротиге қызыл түсті лента кигізді. Қыздар, әсіресе Лилиан режиссерге қатты әсер етті, сондықтан ол оларды Калифорнияға фильмдер түсіру үшін алып барған актерлік құрам мен бригаданың құрамына кіргізді. Сол кездегі газеттер мен кино индустриясының басылымдары оқиға туралы хабарлап, Гиштің ауыр жарақаттарын сипаттады. Өлімге жақын апат Дороти Лилианмен бірге Вермонт пен Проспект даңғылдарының қиылысында жүргенде болды. Жаңалықтарда айтылғандай, оны машина соққылағаннан кейін, көше бойымен 40-50 футқа дейін сүйреп әкетті. Д. Гриффит сияқты жақын маңдағы жаяу жүргіншіде тұрған басқа кино қызметкерлері Доротидің соққыға ұшырағанын көрді. Los Angeles Times газетінде аталған дәрігердің алғашқы тексеруінен басқа, Чикагодағы газет және Motion Picture News газеттерінде оның шұғыл түрде ауруханаға жеткізілгені, онда хирургтар оның "өте қатты жыртылған" сол жағын "көптеген тігістермен" түзетіп, оның саусақтарының бірі "кесілген" жерін емдеп, оның оң аяғының саусағы қатты зақымданған деп болжанады. Қысқа фильмнің түсірілуі тағы да бір айға кейінге қалдырылды, бұл кезде Гиш денсаулығын қалпына келтірді.

1915-1928 жылдар

1914 жылғы апаттан кейін Гиш келесі жылы экрандық мансабын қайта бастады, екі және үш рулондық қысқа фильмдер сериясында, сондай-ақ Джон Эмерсонның режиссерлігімен түсірілген бес рулондық «Ескі Гейдельберг» және «Джордан – қиын жол» сияқты ұзақ және күрделі фильмдерде ойнады. 1915 жылы Доротидің продюсерлер мен көрермендер арасындағы танымалдылығы арта түсті, нәтижесінде W.E. Киф «Motion Picture Magazine» журналының маусымдық санында оны «қозғалыс суреті экранындағы ең танымал киножұлдыздарының бірі» деп атады. Осы журналдағы Гиш туралы мақаласында Киф Дороти мансап жолында, ақыры әпкесінің көлеңкесінен шығып келе жатқанын мойындайды: 1916 және 1917 жылдары Дороти «Fine Arts Film Company» немесе «Griffith's studio» үшін бірнеше бес рулондық фильмдерде ойнау арқылы актерлік шеберлігін одан әрі дамытты. Ол жылдары түсірілімдер Нью-Йорк және Батыс жағалауында өтті. 1918 жылы шыққан «Дүниежүзілік соғыс пен Францияның қирауы» тақырыбындағы «Жүректер әлемі» фильмінде Дороти комедия жанрындағы алғашқы жетістігіне қол жеткізді, өзінің әзіл-қалжың сезімін көрсете білген рөлі көрермендердің ықыласына бөенді. Көшеде ән салайтын «кішкентай бұзықшыл» рөліндегі оның ойыны фильмнің басты жарқырауы болды және экрандағы осы кейіпкері оны комедиялық фильмдер жұлдызы дәрежесіне көтерді. Гриффит Доротиді өзінің алғашқы эпикалық фильмдерінде пайдаланбады, бірақ ол «Ұлттың тууы» және «Төзбестік» фильмдерін жасап жатқанда, Дороти Triangle және Mutual компанияларының туымен жасалған көптеген толық метражды фильмдерде ойнады. Бұл фильмдерді жас Гриффит шәкірттері – Дональд Крисп, Джеймс Кирквуд және Кристи Кабане режиссерлік етті. Элмер Клифтон Доротимен бірге жеті Paramount Artcraft комедиясының сериясын түсірді, олар өте табысты болды және олардың қосқан үлкен үлесі Гриффиттің қымбат эпикалық фильмдерінің шығындарын өтеуге көмектесті. Бұл фильмдер көпшілік пен сыншылар тарапынан зор ықыласқа ие болды. Ол пантомима мен жеңіл комедияда шеберлік танытты, ал оның әпкесі трагедиялық рөлдерде ойнады. Дороти 1918 жылдан 1920 жылға дейін Triangle Fine Arts және Paramount компаниялары үшін Гриффит қадағалауымен түсірілген ұзақ фильмдер сериясында танымал болды, бұл комедиялар оны кино комедиясының алдыңғы қатарына қойды. Бүгінгі таңда осы фильмдердің көп бөлігі жоғалып кеткен деп саналады. 1925 жылдың шілдесінде «Ladies Home Journal» журналында жарияланған «Сонымен мен комедианнамын» деген мақала Доротиге өзінің қоғамдық бейнесін еске алуға мүмкіндік берді: «Сонымен мен комедианнамын, бірақ мен де бір кезде батырлық және трагедиялық рөлдерді ойнағым келді. Бүгін мен комедия ойнауға қарсы емесім, себебі көрермендер оны жиі дұрыс түсінбейді, театрларда да, кинотеатрларда да. Ол көбінесе төмен деңгейлі өнер деп есептеледі және адамға табиғи түрде келетін нәрсе, кейбір әуесқой клоундардың кездейсоқ таланты сияқты, олар көбінесе «қоғамның жаны» деп саналады. Көптеген адамдардың пікірінше, комедия – бұл тек зерттелген әсер мен актерлік шеберліктің болмауы ғана емес, сонымен қатар ол өнер емес».

Ол Англияда «Нелл Гвинн» фильмін түсірді, содан кейін тағы үш фильмге қатысты. Гиш осы фильмдер үшін 41 000 фунт стерлинг табыс тапты.

Саунд дәуірі және сахнаға оралу

Киноиндустрия сөйлейтін фильмдерге ауысқан кезде, Дороти 1930 жылы британдық қылмыс драмасы – «Волдар» фильмін түсірді. Одан бұрын, 1928 және 1929 жылдары, оның Бродвейдегі «Жас махаббат» пьесасындағы өнер көрсетулері және режиссер Джордж Кукормен жұмысы сахна өнеріне және тікелей эфирде қайтадан өнер көрсетуге деген қызығушылығын жаңартты. Жеңіл комедия Нью-Йорктегі сыншылар мен көрермендер арасында танымал болды, АҚШ-тағы гастрольдік қойылымдарда, сондай-ақ Лондондағы қойылымда шетелде де сәтті өтті. Осы жетістіктер оны кино түсіруден демалыс алуға итермеледі. 1939 жылы Дороти мен Лилиан Гиш өміріндегі ең маңызды сахналық рөлді тапты. «Дороти екеуміз Говард Линдсей мен Дороти Стикнидің қатысуымен Нью-Йорктегі «Әкемен бірге өмір» пьесасын көруге бардық», – деп жазды Лилиан өзінің өмірбаянында. «Қойылымнан кейін мен: «Осы пьесаны Американы аралап өтуге біз күтіп келген едік», – дедім». Лилиан бұл танымал пьесаның Мэри Пикфорд, Дороти және өзі туралы жүздеген фильмдерді көрген барлық адамдар үшін керемет мүмкіндік болатынын болжады. Ол Линдсеймен сахна артында таныстырылды және бірден продюсерлерді жолға шыққан алғашқы труппаны басқаруға деген ынтасымен таң қалдырды, ал Дороти екінші труппа үшін сол рөлді, ал Мэри Пикфорд фильмге түсіру құқығын алды. Пикфорд фильмді түсірмеді, бірақ Гиш апалы-сіңлілі екі труппаны кең ауқымды гастрольдерге алып шықты. Кейінірек Гиштің тағы бір сахналық жетістігі – 1946 жылдың бірінші жартысында «Рояль» театрында Бродвейде көрсетілген «Ұлы янки» пьесасы болды. Лилиан өзінің «Дороти мен Лилиан Гиш» атты суреттер жинағында Джон Чапманның оның әпкесі туралы айтқан сөздерін қайталайды: «Мисс [Дороти] Гиш және мырза Калхерн мен көрген ең керемет өнер көрсетулерін орындады. Ол – тартымды, жақсы көрінетін жан».

Теледидар және соңғы фильмдер

1950 жылдары теледидар көптеген сахна және кино актерлеріне тікелей эфирде қойылатын пьесаларда өнер көрсету мүмкіндігін ұсынды. Дороти жаңа медиаға қадам басып, 1955 жылғы 24 қарашада кешке NBC-нің Lux Video Theatre арнасында «Мисс Сюзи Слэгл» қойылымында ойнады. Ол және Лилиан бұрыннан Paramount Pictures-тің 1945 жылғы киноадаптациясында осы пьесаны бірге орындаған еді. «Шындығында, ол не істегісі келетінін білмеді», – деп жазды оның әпкесі Лилиан өзінің өмірбаяншасында. «Ол шешім қабылдауда және жауапкершілік жүктеуде үнемі қиналды, белгілі бір жағынан ол есейе алмады. Ол өте зиялы, тартымды бала болғандықтан, біз оны баптауға ынтақтандық. Алдымен анамыз екеуміз, содан кейін оның досы Реба және күйеуі Джим оны күтіп-баптады. Реба Доротиді «бала» деп атады, Джим де солай айтты. Барлық ізгі ниеттерімізбен біз оған бала болып қалуына көмектестік». 1930 жылдан өмірінің соңына дейін ол бес фильмнен астам туындыда ойнады, соның ішінде Paramount үшін сәтті болған «Our Hearts Were Young and Gay» (1944). Режиссер Отто Премингер Доротиді 1946 жылғы «Centennial Summer» фильміне шақырды, ал Мэй Марш фильмде көптеген эпизодтық рөлдердің бірінде пайда болды. 1951 жылғы «Этон-Фолсдағы сыбызғы» фильм-нуар драмасында, Луи де Рошемонның туындысында, Дороти диірмен иесінің жесірін сомдады. Осы кезеңде теледидарда ол бірнеше антологиялық телесериалдарда да ойнады. Оның соңғы фильмдік рөлі 1963 жылы Ото Премингердің тағы бір туындысы «Кардинал» фильмінде болды, онда ол бас кейіпкердің анасын бейнеледі.

Жеке өмір

Дороти Гиш өмірінде бір рет ғана тұрмысқа шықты, ол – Джеймс Малахи Ренни (1890–1965), 1920 жылы оның қасында екі туындыда ойнаған, Канадада туған актер: әпкесі Лилиан режиссерлік еткен «Еріншегін өзгерту» және «Ұшқан Пэт» комедиясы. 1920 жылдың желтоқсанында олар Коннектикут штатының Гринвич қаласына қашып барып, қос тойда неке қиып, Гиштің досы, актриса Констанс Талмадж грек бизнесмені Джон Пиалоглуға да үйленді. Гиш пен Ренни 1935 жылы ажырасқанға дейін бірге болды. Дороти екінші рет тұрмысқа шыққан жоқ.

Өлім және мұра

1968 жылы 70 жасында Гиш Италияның Рапалло қаласындағы клиникада бронхтық пневмониядан қайтыс болды. Ол екі жыл бойы қатаюшы артерияларды емдеу үшін сол клиникада ем алып жатқан. Римде түсірілімде болған қарындасы Лилиан оның қасына келді.

Жарым-жартылай кинография

1912 Жыл "Көрінбейтін жау" Әпке "Еваның екі қызы" Театр көрермендерінің арасында "Тым жақын, бірақ алыс" Дос "Музейдегі көшірмесі Заманауи өнер" "Суреттелген әйел" Мұзды крем фестиваліндегі Бель "Шүйліктің мушкетерлері" Көшедегі қызылша шашты әйел "Конгресс кітапханасындағы көшірмесі" "Алтын мен жылтыр" Көшеде "Менің сәбиім" Тойға шақырылған қонақ "Музейдегі көшірмесі Заманауи өнер" "Ақпарат беруші" Оңтүстік қызы "Конгресс кітапханасындағы көшірмелер" "Зұлмат" "Жаңа Йорк шляпасы" "Менің батырым" Жас әйел "Бұрыққыштың қиындықтары" Туған күн тілегі "Көмекке шақыру" Оқиға куәсі 1913 Жыл "Май мен су" Бірінші қатардағы көрермен "Бұзылған жолдар" Телеграф кеңсесінде "Мэридің опасыздығы" Роза "Ханшайым мен тышқан" Екінші әпке "Тек алтын" Сүйіктінің қарындасы "Ред Хикс әлемге қарсы тұрады" Хикстің сүйіктісі "Галораның кек алуы" Расталмаған "Даулы үй" Қызы "Музейдегі көшірмесі Заманауи өнер" "Жабайыға жақын" Мисс Смарт / Цирк мейманы 1914 Жыл "Оның әкесінің үнсіз серігі" "Юдит Бетилиядан" Мүгедек сұранышшы "Еденнің үстінде" Стелла Форд "Үй, тәтті үй" Пейннің сүйіктісінің әпкесі "Китти Беллдің бүліктері" "Әпкелер" Кэрол 1915 Жыл "Хейзел қалай өш алды" Хейзел "Оның сабағы" Көтеріліс көрермені "Жордан қиын жол" Кора Финдли "Жоғалған фильм" "Ескі Гейдельберг" Кэти Худер 1916 Жыл "Гретхен жаңадан келген" Гретхен Ван Хук "Бетти Грейстоун" Бетти Локвуд "Толық емес фильм" "Кішкентай Минаның махаббаты" Мина "Жоғалған фильм" "Сьюзан қайықты дүркілдетті" Сьюзан Джонстон "Жоғалған фильм" "Феодтың балалары" Сейри Энн "Жоғалған фильм" "Кішкентай мектеп мұғалімі" Нэн Атта Бойдың соңғы жарысы "Лоис Брендон 1917 Жыл "Сахнаға тартылған" Рут Колби "Конгресс кітапханасындағы көшірмесі" "Оның ресми әкелері" Жанис "Жоғалған фильм" "Кішкентай янки" Салли Кастлтон 1918 Жыл "Дүниенің жүректері" "Кішкентай бұзушы" "Коэн Медиа тобындағы көшірмесі" "Жанкеш Жейн" Жейн "Жоғалған фильм" "Иттің ішіндегі хун" Бет "Cinémathèque Française-дегі көшірмесі" "Құпиялы қорап" Шейла Мур "Жоғалған фильм" 1919 Жыл "Бутс" Бутс "Жоғалған фильм" "Шапақтанды Поли" Поли "Жоғалған фильм" "Мен оны әлі де аламын" Суси Фарадей Джонс "Жоғалған фильм" "Ешкім үйде жоқ" Фрэнсис Уодсворт "Жоғалған фильм" "Nugget Nell" Nugget Nell "Жоғалған фильм" "Жағдайды өзгерту" 1920 Жыл "Мэри Эллен қалаға келеді" Мэри Эллен "Жоғалған фильм" "Оның күйеуін қайта жасау" Джейн Вейкфилд "Жоғалған фильм" "Кішкентай бүлікші қыз" Үлкен герцогиня Мари Луиза "Жоғалған фильм" "Ұшатын Пэт" Патриция Ван Нуйс "Cinémathèque Française-дегі көшірмесі" 1921 Жыл "Дауылдың жесірлері" Луиза Жирар "Гареттегі шайтан" Делси О'Делл "Жоғалған фильм" 1922 Жыл "Ауылдық флэппер" Джоланда Уипл "Жоғалған фильм" 1923 Жыл "Ашу" Минни "Жоғалған фильм" "Жарқын шапан" Ла Клавел "UCLA Фильм және Телевизия архивіндегі көшірмесі" 1924 Жыл "Ромола" Тесса 1925 Жыл "Жаңа Йорктің түнгі өмірі" Мег "Жоғалған фильм" "Әдемі қала" Молли "Жоғалған фильм" "Киімдер қарақшыны жасайды" Бетси Тидд "Жоғалған фильм" "Бен Хур" Шаршы жарыс көрермені 1926 Жыл "Нелл Гвин" Нелл Гвин Лондон "Мавис Хоган" "Жоғалған фильм" "Камилла" Грейс 1927 Жыл "Мадам Помпадур" Мадам Помпадур "Tip Toes" Типтос Кей "Жоғалған фильм" 1930 Жыл "Қасқырлар" Лейла Макдональд 1944 Жыл "Біздің жүректер жас және қуанышты болды" Миссис Скиннер 1946 Жыл "Жүз жылдық жаз" Миссис Роджерс 1951 Жыл "Итон шортанындағы сыбызғы" Миссис Даблдей 1963 Жыл "Кардинал" Селия