Кіріспе

Мексика штаты Идальго (iˈðalɣo), ресми түрде Идальго еркін және егемен штаты (lang es), Мексиканың 32 федералды бірлігін құрайтын Мексика қаласымен бірге 31 штаттың бірі. Ол 84 муниципалитетке бөлінеді және оның астанасы Пачука-де-Сото қаласы. Штат Мексиканың шығыс-орталық бөлігінде орналасқан және солтүстікте Сан-Луис-Потоси және Веракрус штаттарымен, шығыста Пуэбла, оңтүстікте Тлаксала және Мексика штатымен, ал батыста Керетаро штатымен шектеседі. 1869 жылы Бенито Хуарес Идальго штатын құрып, Пачуканы оның астанасы етті; "де Сото" атауы мемлекет құрудағы ең маңызды күш болған тұлғаны құрметтеу үшін кейінірек қосылды. Штаттың аты Мексика Тәуелсіздік соғысының бастамашысы Мигель Идальго-и-Костильяның құрметіне берілген. Штаттың жергілікті халықтары, мысалы отоми тайпасы, өздерінің дәстүрлі мәдениетін сақтап қалған. Испан тегіндес мексикалықтармен қатар, маңызды иммигранттар мәдениеттері де бар: 19 ғасырда Корнуоллдан (Оңтүстік-Батыс Англияда орналасқан) келген корнуоллдық кеншілердің ұрпақтары, өзін итальяндықтардың ұрпақтары деп жариялаған бірнеше адамдар және 16 ғасырда Жаңа Испанияға келген сефард яһудилерінен таратынын айтатын шағын еврей қауымы. Идальго таулы ландшафтымен танымал, бірақ штаттың бір бөлігі жағалау жазығында орналасқан. 2,858 миллион халқы мен шамамен 20,813 шаршы километр аумағы бар Идальго Мексиканың кішігірім штаттарының бірі. Штат Хуастека аймағы, Тула қаласының қираған орындары, табиғи ыстық су көздері, ескі хасиендалар және тау тізбектері сияқты көптеген экожүрек туризм, мәдени және археологиялық тартымдылықтарға ие.

Тарих

Тарихқа дейінгі артефакттар Тепеапулько, Тулансинго, Актопан және Уичапан аймақтарында табылды. Олардың ежелгілігі шамамен 14 000 – 2 500 жылдар б.з.д. аралығында. Хидальго аймақтарындағы тұрғындардың ең ерте дәлелі Тулансинго муниципалитетіндегі Уапалькалькода табылды. Осы территорияларға алғашқы қоныс аударғандар – ольмектер тобы, олар жаде және серпентин кен орындарын игерген. Обсидианмен өңделген рельефті пайдалану, мысалы, Сиерра-де-лас-Навахас кен орындарында, классикалық кезеңге дейін дамыған. Қазіргі Хидальго штаты Мезоамериканың испандықтар келгенге дейінгі аймағында орналасқан. Осы арқылы көптеген үнді халықтарының көші-қоны жүрді, көбінесе солтүстіктен келіп, Мексика алқабында қоныстанды. Толтектер алғаш рет 7 ғасырдың басында Хочикоатланға, қазіргі Моланго муниципалитетіне қоныстанды. Одан олар Уиехутла және Толлатцингоға (қазіргі Тулансинго) тарады, онда олардың астанасы – Толлан, қазіргі Тула болып қалыптасты. Толтектерді кейіннен Чичимекалар басып алды, олар Метститлан қаласын өздерінің астанасы етіп белгіледі. Ацтектер 12 ғасырда келді, бастапқыда Миккиауалаға қоныстанды, содан кейін Тизаюканы құрды. Ақырында, ацтектер қазіргі штаттің оңтүстік бөлігін басып алып, оны Ацтек империясына қосты. Штат құрылғаннан бастап Порфирио Диас кезеңіне дейін экономика, әсіресе тау-кен секторы тұрақсыз болды. 1880-ші жылдардың соңында телеграф, телефон және теміржол сияқты бірқатар жаңа өнертабыстар Хидальго экономикасына көмектесті. Бұл тау-кен өнеркәсібіне шетелдік инвестициялардың жаңа толқынын әкелді. 1900-ші жылдардың ортасына қарай Пачука мен Реал-дель-Монтедегі тау-кен өндірісінің көп бөлігін АҚШ-тағы "United States Mining Smelting and Refining Company" сияқты американдық компаниялар бақылады. Пулке шаруашылықтары, негізінен жақын орналасқан Мехико қаласына сату арқылы 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында гүлденді. Штаттың гүлденуі Пачука астанасында көптеген азаматтық құрылыстардың салынуында көрінді, бірақ көптеген ауылдық аймақтар әлі де кедейлікте өмір сүрді. Осы жағдай Мексика революциясына ықпал жасады. 1952 жылы "Diesel Nacional" (DINA) деп аталатын автомобиль қозғалтқыштарын өндіру зауыты салынды. Соңғы он жылда штаттың оңтүстік бөлігіндегі мәселе – Мексика алқабының суын төгіп тастауынан туындаған судың ластануы. Мексика қаласы алқапта табиғи дренаж болмағандықтан, артық суды солтүстікке, Мексика мен Идальго штаттарына ағызады. Бұл судың ластануы күшейіп, солтүстік аймақтарға зиян келтіруде. Штат осы суды тазарту және қайта өңдеу үшін федералдық және басқа да көмек алу үшін келіссөздер жүргізуде, осылайша ол штаттың ауыл шаруашылығы мен қоршаған ортасына одан әрі зиян тигізбейді. 2019 жылдың 19 қаңтарында Тлауелильпан қаласында жасырын бензин құбыры жарылып, кемінде 93 адам, оның ішінде сегіз бала қаза тауып, 46 адам жарақат алды.

Мәдениет

Хидальгоның әдеби тарихы 19 ғасырға дейін жетеді. Ең көрнекті жазушылардың ең ертегілері Игнасио Родригес Гальван мен Хосе Мария Родригес и Кос. Родригес Гальван 1816 жылы Тизаюкада дүниеге келді және Мексиканың алғашқы романтикалық жазушысы саналады. Ол өлеңдер мен пьесалар жазды, сондай-ақ "Ано Нуэво" атты газетті іске қосты. Родригес и Кос 1823 жылы Тулансингода дүниеге келді және Мексикада позитивизмді бейнелейді, өлеңдер мен пьесалар жазады. 20 ғасырдың ең маңызды ақыны – Актопандық Эфрен Реболедо, ол 1877 жылдан 1929 жылға дейін өмір сүрді. Осы ғасырдың басқа да маңызды жазушылары: Ксавьер Сорондо, Маргарита Мишелена, Габриэль Варгас, Рикардо Гарибай, Гонсало Мартре және Мигель Анхель Гранадос Чапа. 20 ғасырда Байрон Гальвес, Ядира Гутьеррес және Хосе Эрнандес Дельгадильо сияқты көрнекті суретшілер пайда болды. Штаттан шыққан ең танымал музыкант – Никандро Кастильо, ол 20 ғасырдың ортасында көбінесе халық музыкасын жазды. "Los Plateados" атты орындаушылар тобының құрамында оның туындылары "Cuando habla el corazón", "Seda, sangre y sol" және "Así se quiere en Jalisco" сияқты мексикалық фильмдерге енді. Штаттан шыққан басқа да маңызды музыканттар – Абундио Мартинес және Деметрио Вите Эрнандес. Штаттан ең танымал тұлға және суретші – Родольфо Гусман Хуерта, көбінесе "Эль Санто" деп аталады. 1917 жылы Тулансингода дүниеге келген ол Мексиканың ең танымал күресшісі ғана емес, сонымен қатар кинода жетістікке жетті, өзінің күресші кейіпкерімен жамандыққа қарсы күресті. 1984 жылы қайтыс болғанға дейін бірнеше апта бұрын ғана ол қоғамда бетпердесін шешкен жоқ. Штаттағы Өлілер күні "Xantolo" деп аталады, ол 31 қазаннан 2 қарашаға дейін созылады. Мексиканың басқа аймақтарындағыдай, 2 қарашаға жақын күндері де өлгендерді құрметтеу үшін құрбандық шалу орындары мен сыйлықтар ұсынылады, бірақ әрбір қауымда өзінің ерекшеліктері бар. Өзінің дәстүрлерімен танымал аймақтардың бірі – Хьюэджутла де Рейес, онда өлгендерге арналған құрбандық шалу орындары әсіресе үлкен және гүлдермен, түрлі-түсті қағаздармен және дәстүрлі тағамдармен әшекейленген, мақсаты – қайғыны жеңу. Көптеген аймақтарда Хуастека дәстүрлеріне негізделген рәсімдер де орындалады. Олардың бірі "Danza de Xantolo" деп аталады, онда шам жарығында маска киген, халат киген адамдар билейді. Басқа қауымдарда жастар киім киіп, үйден-үйге барады, би билеп, осы оқиғаға арналған тағамдарды жеуге шақырылады. Тағы бір дәстүр – 2 қарашада зираттарда музыка ойнату, онда қабірлер тазартылып, гүлдермен, гүлдестелермен және басқа да әшекейлермен безендіріледі.

Жергілікті гастрономия

Мезкитал алқабы штаттың жергілікті (әсіресе отоми) ас мәдениетінің мұрасын ең жақсы сақтап қалған, оның негізінде көптеген дәстүрлі жануарлар мен өсімдік өнімдері бар. Олардың бірі – жеуге жарамды көптеген жәндіктерді пайдалану, олардың көпшілігі эскамола (құмырсқа жұмыртқалары) және магуэй личинкалары сияқты деликатестер саналады, сондай-ақ нопал өсімдігінде кездесетін личинкалар, «чакас» (қоңыз) және «чичарра» (цикада). Тағам ретінде әлі де қолданылатын басқа жергілікті жануарларға қарақұйрықтар (атепокаттар деп аталады), саламандралар мен олардың личинкалары, батпақ тышқандары және қояндар жатады. Жиі қолданылатын өсімдік түрлеріне мескит бұршағы, нопаль және басқа да кактустар, сондай-ақ «тунас» (кактус жемісі) және «хоконостле» сияқты әртүрлі кактус жемістері жатады. Олар көбінесе штаттың Мексиканың қалған бөлігімен ортақ тағамдарында қолданылады, мысалы тако, тамале, моле және Орталық Мексиканың ерекшелігі – миксиоте. Штатта танымал тағы бір Орталық Мексика тағамы – барбакоа. Бұл тағам испандықтар келгенге дейінгі кезеңде пайда болған, ол жер астындағы шұңқырда пісірілген ет болған. Бүгінде көбінесе дәстүрлі пештерде пісіріледі, бірақ ет, көбінесе шошқа еті, әлі де алкогольді ішімдік – пулькеге малдандырылып, дәмін күшейту үшін магуэй жапырақтарына оралады. Барбакоаның осы түрі штаттың ұлттық тағамы деп есептеледі.

Туризм

Туризм жөніндегі мемлекеттік хатшы мемлекеттің тарту орындарын ұқсас тақырыптарға бөлінген "коридорларға" бөлді. Corridor de la Montaña (Тау коридоры) экотуризмге арналған және әртүрлі климаттар мен экожүйелерді қамтиды. Бұл аймақтар кемпинг, экстремалды спорттармен және отбасылық демалыспен айналысуға қолайлы. Оларға ескі кеншілердің поместиялары, археологиялық ескерткіштер және мемлекеттік саябақтар кіреді. Осы санат бойынша ілгерілетін муниципалитеттерге Минерал-дель-Монте, Уаска-де-Окампо және Минерал-дель-Чико кіреді. Толтека коридоры Мексиканың испандық кезеңге дейінгі маңызды өркениеттерінің бірінің отаны болған Тула археологиялық ескерткішіне орталықтанған. Осы жерде 16 ғасырда салынған штаттың ең көне монастырларының көп бөлігі орналасқан. Бұл аймақта бір кезде штаттың ең ірі және маңызды поместияларының бірі болған Деминьо поместиясы да бар. Ерекше муниципалитеттерге Тула-де-Альенде, Атотонилко-де-Тула, Тепехи-дель-Рио, Микскиауала, Тлахуэльпан, Тлакскоапан және Тесонтепек кіреді.

Таулар

Сиерра-Альта аймағы Сиерра-Мадре-Ориентал тау жүйесінің бір бөлігі болып табылады және штаттың қоңыржай белдеуінде орналасқан. Мұнда Идальгоның негізгі шыңдары орналасқан, оның ішінде Серро-дель-Агила, Серро-дель-Санто-Роа және Серро-де-Агуа-Фрия. Сонымен қатар, жанартаудың күл конусы – Серро ла Агуя де Каналли де бар. Идальгоның көптеген үңгірлері осы аймақта орналасқан, мысалы, Закуалтипандағы Текскатете, Тепеуакандағы Текскапа, Молангодағы Текамачал және Виллакастла. Сиерра-Баха да Сиерра-Мадре-Ориентал жүйесінде орналасқан және тасты шыңдармен қоршалған кішкентай жазықтармен сипатталады. Оңтүстіктен солтүстікке қарай бес ірі каньон орналасқан, олар құрайтын өзендердің аттарымен аталады: Амажак, Мецтитлан, Амолон, Мецкитлан және Толантонго. Сиерра-Горда тау тізбегі – Сиерра-Мадре-Ориенталдың бір тармағы, ол Хидальгоның солтүстік-батысынан өтіп, Сан-Луис-Потосиде аяқталады. Бұл таулардың көпшілігі жанартау текті. Мұнда Тула және Моктесума өзендері қосылады, олардың сулары 480 метрге дейін биіктігі бар Моктесума каньонын кесіп өтеді. Ла Комарка Минера – Пачука және Реал-дель-Монте маңындағы тауларда орналасқан кен өндіру ауданы. Мұнда негізінен обсидианнан жасалған Серро де лас Навахас тауы орналасқан. Кен өндіру ауданы мен таулар Пачукадан солтүстікке қарай Хуаска муниципалитетіне, содан кейін шығысқа қарай Актопанға қарай созылады. Пачукадан ол оңтүстікке қарай Минерал-де-ла-Реформа және Комаркаға дейін де біршама қашықтықта жалғасады. Бұл аймақтың көп бөлігінде бағалы металдар, қорғасын және құрылыс тастары, мысалы, құмтас және мәрмәр кеңінен өндіріледі. Испан отарлау дәуірі басталған 16 ғасырдан бері 38 миллион килограмнан астам күміс және 200 тонна таза алтын өндірілді. Бұл салмақ Темблек акведугін салуға пайдаланылған тас салмағына шамалас. Кен орындарынан басқа, бұл аймақта оямель шыршасы, қарағай және емен ормандары кеңінен таралған. Көптеген шыңдары тасты және шөлейтті, мысалы, Омитландағы Зумате, Реал-дель-Монтедегі Каргадас және Сан-Херонимодағы Коньехо. Дегенмен, штаттың өсуі орташа деңгейден жоғары, 1990 жылдардың ортасынан бері шамамен 7,7%-ды құрап отыр. Штат тұрақты түрде жалпы профицит өндіреді. Мексиканың басқа штаттары сияқты, Идальго да кірістердің шамамен 97%-ы федералдық көздерден түсетіндіктен, федералдық үкіметке күшті тәуелді. Мексикадағы және әлемдегі басқа жергілікті және аймақтық үкіметтермен салыстырғанда, штаттың қарыз деңгейі өте төмен. Бір маңызды қарыз мәселесі зейнетақы қорларымен байланысты, бірақ S&P оны ауыр деп есептемейді. 2000 жылдың соңында Standard & Poor's штаттың экономикалық рейтингін ‘mxA’ деп бағалап, тұрақты перспектииваны көрсетті. Штатта ағаш көп болғандықтан, осы материалға негізделген қолөнер кең таралған. Ең маңызды өнім – ағаштан жасалған жиһаз жасау, оның көпшілігі испандық стильде жасалған. Минималды қораптар, флейталар және басқа да бұйымдар – Иксмикуилпан муниципалитетіндегі Нит деген қауымның ерекшелігі. Моланго гитараларымен танымал. Тенанго ағаштан жасалған қасықтар мен шпательдер сияқты ыдыстар жасаумен танымал. Керамика өнімдері қолданылатын қыш түріне қарай жіктеледі. Тулансинго аңғарындағы қыш түрі «чапопоте» деп аталады және көбінесе ыдыс-аяқ, комкалар және басқа да аспаздық бұйымдар жасалады. Хуэджутла «барро бланко» (ақ қыш) деп аталады, ол да тамақ пісіруге арналған бұйымдар жасауға қолданылады. Хуаска де Окампода қызыл қыш көп. Чилиликода қыш бояулы, әдетте құстар мен гүлдер бейнеленген. Мезкитал алқабы мен Комарка Минера аймағы көбінесе пайдалы заттар үшін жылтыратылмаған қыш бұйымдарын жасайды. Кейбір аймақтарда, мысалы, Тулансинго мен Чапантонгода, талавера типті жылтыратылған қыш бұйымдары да жасалады. Металл өңдеу өнері штаттың кен өндіру тарихымен байланысты, онда алтын, күміс, мыс және темір сияқты материалдар зергерлік бұйымдар, құмыралар, ыдыстар, жақтаулар жасауға қолданылады. Металл өңдеуге ең танымал аймақтар – Пачука және Реал-дель-Монте (зергерлік бұйымдар), Сьерра-Альта және Тизапан (мыс бұйымдар) және Мезкитал алқабы (темір өңдеу). Идальго штатының автономды университеті штат құрылған кезде іргесі қаланды. 1869 жылы университеттің алдыңғысы – Instituto Literario y Escuela de Artes y Oficios құрылды. Ол 1872 жылы Порфирио Диас режимі кезінде қайта ұйымдастырылды және 1875 жылы мектеп Алленде көшесіндегі құрылған үйден Пачуканың батыс жағындағы Сан-Хуан-де-Диос бұрынғы ауруханасына көшірілді. Мектеп Мексика революциясы кезінде бірнеше рет жабылды, бірақ 1925 жылы Хидальго университеті ретінде қайта ашылды. Сол кезден бері мектеп медицина және инженерия сияқты жаңа факультеттерді қосып өсіп келеді. 1948 жылы мектеп үкіметтік бақылаудан тәуелсіздік алып, қазіргі атауын алды. Бұл мектеп штаттың ең маңызды білім беру орталығы болып табылады, өйткені ол 20 ғасырдың ортасында штаттың бүгінгі күніне дейін сүйенетін өнеркәсіптік дамуын жеделдету үшін құрылды. Штатта 7923 км автожол бар, оның көп бөлігі (48,2%) ауылдық жолдар. Алты қала – Пачука, Уичапан, Моланго, Иксмикуилпан, Тизаюка және Симапан әуе қатынасымен байланысқан. Пачукадағы әуежай ең ірісі, онда жолаушылар мен жүк тасымалы үшін 1800 метрлік ұшу-қону жолағы бар. Әуежайды жыл сайын шамамен 4500 рейс келіп-кетіп тұрады. 978,5 км теміржол желісі бар, оның 60 км пайдаланылмайды.