Кіріспе

Швейцарияның көлік компаниясы

Ретин темір жолы (Rhätische Bahn; ; ), RhB деп қысқартылатын, Швейцариядағы жекеменшік темір жол операторларының арасында ең үлкен желіге ие швейцариялық көлік компаниясы. Штаб-пәтері Чур қаласында орналасқан RhB, Швейцарияның Гризон кантонының барлық темір жол желілерін басқарады, Сарганнан кантондық астана Чурға дейінгі желілерді Швейцария Федералдық темір жолдары (SBB CFF FFS) басқарады, сондай-ақ Дисентис/Мустерден Оберальп асуына және одан әрі Андерматқа, Уриге дейінгі желілерді Matterhorn Gotthard Bahn (MGB) басқарады. 1888 жылы іске қосылып, 1896 жылдан бастап әртүрлі учаскелерде кеңейтілген RhB желісі негізінен Гризонс аймағында орналасқан, Италия шекарасынан Тирано қаласында бір станциясы бар. Ретин темір жолы Санкт-Мориц және Давос сияқты маңызды туристік орындарға қызмет көрсетеді. RhB желілерінің бірі – Бернина темір жолы – Бернина асуынан теңіз деңгейінен биіктікте өтіп, Италияның Ломбардия аймағындағы Тирано қаласына дейін барады. 2008 жылы Альбула/Бернина аймағындағы RhB учаскесі (Тюсистен Тираноға дейінгі бөлігі, Сент-Морицті қоса алғанда) ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Альбула-Бернина желісі – әлемдегі алғашқы фотоға түсіріліп, Google Street View-ке жүктелген темір жол желісі. Желіде сонымен қатар бірнеше тарихи пойыз да жұмыс істейді.

Тарих

Ретия теміржолының құрылу тарихы голландиялық Виллем Ян Холсборға қатысты, ол Давоста қонақ үйінің иесі болған. Ол 1888 жылы Ландкварттан Давосқа дейінгі темір жол желісін ұсынды. Холсбор стандартты кеңдіктегі желіні салуды бастау үшін Landquart Davos AG компаниясын құрды, бірақ таулы жерде жеткілікті орын болмады. 1888 жылдың 29 маусымында тар теміржол желісінің негізін салу рәсімі өтті. 1890 жылға қарай темір жол желісі Давостың қызметінде болды, Chur–Arosa желісінде 6% және Landquart–Davos желісінде 4,5% еңіспен салынды. 2022 жылы Швейцарияның алғашқы теміржолының 175 жылдығын тойлауға арналған шара аясында, швейцариялық Stadler пойыздар құрастырушы компаниясының қолдауымен Rhaetische Bahn 100 вагондан тұратын, шамамен екі километрге созылған әлемдегі ең ұзын жолаушылар пойызын іске қосты.

Ландкварт-Давос желісі

Граубюндендегі Landquart теміржол станциясы – Ретин теміржолының бастапқы нүктесі. Тарихи тұрғыдан Landquart-Давос желісінің бөлігі, операциялық тұрғыдан компанияның бас шеберханасы, ал топографиялық тұрғыдан компанияның негізгі желісінің 0 шақырымдық нүктесі ретінде белгілі. Landquart-Давос желісі Ретин теміржолы желісіндегі ең көне желі болып табылады. Landquart-тан шыққаннан кейін Давосқа қарай созылған желі, әдетте Landquart өзенінің ағысымен Klosters Platz-ға дейін өтеді. Жол бойында өзенді үш рет кесіп өтеді және Klosters айналма жолының маңызды бөлігі – сыйлыққа ие болған Sunniberg көпірінің жанынан өтеді. Klosters Platz-тан оңтүстікке қарай, теміржол жолдары өзенді соңғы рет кесіп өтіп, екі туннельге жетеді. Олардың бірі – Vereina желісі (төменде қараңыз). Екіншісі, Klosters айналма туннелі, Давос желісін батысқа қарай 90 градус бұрылыспен жүргізеді. Давосқа қарай созылған желі 4,5% көлбеумен көтеріле бастайды, содан кейін Cavadürli айналма туннелі ішінде шығысқа қарай 180 градусқа бұрылады. Тығыз шырша және басқа да қызыл қарағайлы орманды аймақтар арқылы Davos Laret-ке дейін көтерілуін жалғастырады. Желінің ең жоғары нүктесі – келесі аялдама, Davos Wolfgang. Содан кейін желі төмен түсіп, Davos көлінің бойымен Davos Dorf-қа дейін созылады және Davos Platz станциясында аяқталады.

Давос-Филисур желісі

Давос-Плацтан Филисурдағы Альбула темір жолына қосылатын желі жабайы шатқалдар арқылы өтеді және техникалық тұрғыдан өте қызықты, себебі ол әйгілі Висен виадугымен ғана емес, сонымен қатар өзге де ерекшеліктерімен көзге түседі. Давос-Филисур желісінің ұзындығы шамамен 7 километрді құрайды, ол 14 туннельді (жалпы ұзындығы 7 км) және 28 көпірді басып өтеді. 1919 жылы бұл желі электрленді.

Landquart Осы сызық

Рейн аңғарынан басталатын Ландкварт-Тусис желісі, Чурға дейін Швейцария Федералдық темір жолдарының Сарганс-Ландкварт-Чур стандартты кеңдіктегі желісімен шамамен параллель бағытта созылады. Тусиске баратын жол одан әрі Рейн өзенінің бағытын ұстап Бонадузға дейін жалғасады. Содан кейін ол Домлешг аңғарына кіріп, Рэзүнстен Тусиске дейін Арғы Рейн өзенімен бірге жүреді.

Альбула сызығы (Тхузис Сент-Мориц)

Бұл жол Тусистен (697 м) басталады. Ол Альбула өзенімен қатар Тифенкастельге (851 м) дейін жалғасады, содан кейін Филисурға (1032 м) жетуден бұрын Ландвассер виадугынан өтеді. Филисурдан кейін, жол алғашқы спиральды туннельден өтеді, сосын Бергүн/Бравуогнға (1373 м) дейін жалғасады. Бергүн/Бравуогн мен Преда (1789 м) арасында, аңғардың соңында, жол 5 километрлік көлденең қашықтықта, тісті дөңгелектерді пайдаланбастан, шамамен 400 метрлік биіктік айырмасын көптеген спиральдар арқылы жетеді. Содан кейін жол Альбула өткелінің астында 1815 метр биіктіктегі Альбула туннеліне кіреді. Ол Валь-Беверде шығып, Энгадин жазығында Беверге (1708 м) жетеді. Жол Самеданға (1721 м) қарай жалғасады және Сент-Морицке (1775 м) жетеді.

Албула түтігі

2009 жылы 2006 жылы жүргізілген Альбула туннелінің тексеру нәтижесінде туннельдің күрт нашарлағаны, қаптамасының 60%-дан астамын ауыстыру қажеттігі анықталды. Бұдан бөлек, туннельдің өтімдері қазіргі стандарттарға сәйкес келмейді, сондай-ақ кабельдік желілерді, сигнализацияны және дренаж жүйесін жаңалау қажет. Осыған байланысты, қандай шара қолдану керектігін анықтау үшін тергеу жүргізілуі хабарланды: қолданыстағы туннельді толықтай жаңарту немесе қазіргі заманғы стандарттарға сай жаңа туннель салу. Тергеу қорытындысы бойынша RhB жаңа туннель салуға шешім қабылдады. Құрылыс 2015 жылы басталды, жаңа туннель 2022 жылы ашылды, ал жоба 2023 жылы ескі туннельді қайта жаңарту жұмыстарымен аяқталды.

Рейхнау-Дисентис/Мустер желісі

Рейхенау-Дисентис/Мустер желісі Ретин темір жолының қалған бөлігін Маттерхорн-Готтард темір жолымен байланыстырады. Ол Рейннің ортақ көпірінің артындағы Тюсиске дейінгі желіден тармақталады. 1903-1912 жылдар аралығында кезең-кезеңімен ашылған бұл желі 1922 жылдан бері электрлендірілген. Флимс пен Лааксқа қарай шамамен 500 метрге көтерілетін автомобиль жолынан өзгеше, Дисентис/Мустерге дейінгі темір жол тар "Руинаулта шатқалы" арқылы баяу жол тартады. Желінің осы бөлігіндегі инженерлік құрылыстары табиғи ландшафттың тазалығын басып озды. Иланц қаласында темір жол мен автомобиль жолы қайтадан бірігеді. Одан кейін олардың бірлескен жолдары Дисентис/Мустерге дейін біркелкі және баяу көтеріледі. Рейхенау-Дисентис/Мустер желісіндегі негізгі қозғалыс – сағат сайын іске қосылатын RegioExpress жолаушылар пойыздары. Күн сайын әр бағытта бірнеше рет "Глесьер экспресі" пойыздары жүреді. Сонымен қатар, жол бойында белгіленген кестеге сәйкес жүк пойыздары да қозғалады, олар Вордеррайн аймағындағы өнеркәсіпке қызмет көрсетеді және Готтард базалық туннелінің құрылысына қажетті цементті 5 нөмірінен басталатын пойыз идентификаторымен жеткізеді. Әдетте, үш жұп пойыз Ge 6/6 II локомотивімен Disentis/Mustér қаласына қызмет көрсетеді, ал бірнеше қосымша пойыздар Ge 4/4 II локомотивімен Ilanz қаласына барады.

Энгадин желісі (Понтресина-Скуол-Тараспа)

Бұл жол Энгадин аңғары бойымен екі кезеңде салынды. Самедан-Понтресина учаскесі 1908 жылдың 1 шілдесінде Ретин темір жолы тарапынан, сол кездегі тәуелсіз Бернина темір жолының бөлігі болған Понтресина-Мортерач учаскесімен бірдей ашылды. Бевер мен Скуол-Тарасп арасындағы нақты Энгадин желісі 1913 жылдың 1 шілдесінде ашылды және 11 кВ 16⅔ Гц айнымалы токпен электрлендірілген Ретин темір жолының алғашқы желісі болды. Энгадин желісі ашылғаннан бері Понтресина екі жүйелі станция болып табылады, себебі Бернина темір жолы 1000 В тұрақты токпен жұмыс істейді. Понтресина станциясының 3-жолында ауыстырылатын жетектік желі (катенрия) бар, ол станция арқылы өтетін және екі электр жүйесінің бірінен екіншісіне ауысуы қажетті «Хайди Экспресі» сияқты пойыздар үшін пайдаланылады. Самедан мен Бевер арасында Энгадин желісі Альбула темір жолымен рельстерді бөліседі. 1999 жылдың қарашасында Верена туннелі мен желісі ашылғаннан кейін, Энгадин желісі Лавин (Саглианс автокөлік аймағы станциясы) және Суш (Сасслатш II автокөлік аймағы станциясы) қалаларында Ландкварт-Давос желісіндегі Клостердегі Праттигауға тікелей қосылды.

Бернина желісі (Сент-Мориц-Тирано, бастапқыда Berninabahn)

Бұл желі Сент-Морицтен басталып, Вал-Бернинадағы Понтресинаға (1774 м) дейін созылады. Ол үнемі көтеріле отырып, Бернина асуына қарай Мортерач стансасы арқылы (1896 м) өтеді (Мортерач мұздығы және Шығыс Альп тауларының ең биік шыңы – Пиц Бернина көрініс астында). Мортерачтан кейін желі Бернина Диаволеццаға (2093 м) қарай жүреді, онда әуе трамвайы Диаволеццаға және Оспицио Бернина стансасына апарады. Лаго Бьянконың жанында орналасқан бұл станса теңіз деңгейінен 2253 метр биіктікте жатыр және бүкіл Ретия темір жолы желісінің, сондай-ақ Еуропадағы барлық рельстік темір жолдардың ең биік нүктесі атағын иеленеді. Alp Grüm (2091 м) – бұл шыңның оңтүстігіндегі алғашқы станса. Ол Палу көлінің үстінде, Пиз Палу мен Палу мұздығының төменгі жағында орналасқан. Көптеген серпілмелі бұрыштардан өткеннен кейін желі Каваглияға (1693 м) жетеді, одан кейін Вал-Пошиаво аңғары арқылы Швейцарияның итальян тілінде сөйлейтін Пошиаво қаласына қарай төмендейді (1014 м). Пошиаводан кейін желі Лаго Пошиавоның жанынан өтеді және Ле Пресе (964 м) мен Миралаго (965 м) стансаларында тоқтайды. Төмен түсу Брузиоға (780 м) қарай жалғасады, содан кейін желі атақты спиральдік көпір – Брузио виадугы арқылы өтеді. Спиральдік көпірден кейін желі Швейцарияның Кампоколоньо шекаралық қаласынан (553 м) өтеді, содан кейін Италияға кіріп, Тирано RhB стансасына жетеді (430 м).

Ароса желісі (алғашқыда ChurArosa-Bahn (ChA))

Чурдан Аросаға дейінгі темір жол желісі Аросабан (немесе Ароса Бахн) деп аталады және көбінесе "ЧА" (Чур Ароса) деп қысқартылады. Жол құрылысы 1912 жылы басталды және желі 1914 жылдың 12 желтоқсанында ашылды. Темір жол Чурдан Аросаға дейін (барлығы көтерілуі ) бірнеше туннельдер, көпірлер және басқа да құрылыстар арқылы өтеді, оның ішінде ұлттық маңызы бар Лангвизер виадугі. 1942 жылы желі RhB компаниясының және желісінің бөлігіне айналды; алайда 1997 жылға дейін желі желінің қалған бөлігінен бөлек электр жүйесімен жұмыс істеді. Бұрын ол 2400 В тұрақты ток болса, қазір 11 кВ 16,7 Гц айнымалы токқа өтті. RhB желісінің қалған бөлігі сияқты, рельстің ені әрқашан 1000 мм болды. Бұл бір жолды темір жол, тек Чурдағы Энгадинштрассе бойындағы қысқа екі жолды учаскеден басқа. Жол бойында бірнеше өткізу пункттері бар: Чур Штудт (және бұрынғы Сассаль) стансаларын қоспағанда, барлық стансаларда, сондай-ақ Чур құм қоймасында және Аросаның жанындағы Хаспелгрубеде. Ең жоғары көлбеу 6% құрайды, бірақ тіреуіштің тісті механизмдері қолданылмайды. Желінің қысқа бөлігі Чур қаласының көшелерімен өтеді және ол Чур штадтбанн ("қалалық темір жолы") деп аталады. Чурда желі Бахнхофплацтан басталады, негізгі теміржол вокзалының алдында, осы вокзалдың Аросабан платформалары орналасқан, бірақ негізгі вокзалдан 760 метр қашықтықта Чурда тағы бір аялдама бар. Сызықтың төменгі бөлігі үшін балама маршрут ретінде Миттенберг арқылы 5 шақырымдық туннель салу жоспарланған, бұл Чур қаласының ортасынан өтуден сақтауға мүмкіндік берген. Алайда, жоспар 1996 жылы тоқтатылды, себебі жоғары шығындар оңдалмайтындықтан. Қазіргі уақытта R4 (Regio) пойыз қызметі жолаушылар тасымалын жүзеге асырады және Швейцарияның ұлттық кестелерінде 930 нөмірімен көрсетілген. Оны Ароса курортына келіп-кетіп жүрген туристер көп пайдаланады. Желі сонымен қатар үлкен көлемде жүк тасымалын да жүзеге асырады.

Bellinzona Mesocco желісі (алғашқыда Ferrovia Bellinzona Mesocco)

Бұл желі басқаларымен қосылмаған. Ол 1907 жылы ашылды және 1942 жылдан 2003 жылға дейін Ретия темір жолына тиесілі болды. 1972 жылы жолаушылар тасымалы тоқтатылды, бірақ 2003 жылға дейін шектеулі жүк тасымалы жалғасты. Жекелеген қауымдастық (SEFT, Società Esercizio Ferroviario Turistico) оны туристерге арналған мұражайлық темір жол ретінде бастапқы учаскесінің бір бөлігінде пайдаланды, 2013 жылы жол салуға рұқсат беру үшін концессияның бір бөлігі алынып тасталды. Жол құрылысы 2014 жылдың шілдесінде басталды.

Меншік

RhB-ге Граубюнден кантонының 51,3 пайызы, Швейцария Конфедерациясының 43,1 пайызы, жеке акционерлердің 4,6 пайызы және жергілікті қауымдастықтардың 1 пайызы тиесілі. RhB штаб-пәтері Chur қаласындағы Bahnhofstrasse 25 мекенжайында орналасқан.

Апаттар мен оқиғалар

2014 жылдың 13 тамызында жолаушылар пойызы көшкінге тап болып, Граубюнден облысының Тифенкастель қаласынан өтетін Альбула темір жолында рельстен шығып кетті. Он бір адам жарақаттанды.

Танымал мәдениетте

1997 жылы Ретия темір жолы 20th Century Fox анимациялық фильмі «Анастасия» да «Nord Express» прототипі ретінде пайдаланылды. Фильмде Ретия темір жолы ғана емес, сонымен қатар бірнеше маңызды орындар да көрсетілді: Ландвассер виадугы және 1912 жылғы Mittelthurgau Bahn Ec 3/5 Class 2 6 2 танк локомотиві No. 3, қосымша тендермен. Бұл 1912 жылғы локомотив орыс континенттік бу локомотиві ретінде бейнеленді (жасалма). Ол Дания мемлекеттік теміржолының R 963 класындағы түтін бағыттайтын құрылғыларымен және түтін камерасының есігімен модификацияланды. Фильмде қолданылған локомотивтің ойдан шығарылған нөмірі 2747 болды, себебі бұл Аризона штаты, Финикс қаласындағы Шығыс Камелбек көшесіндегі Fox Animation Studios мекенжайына сілтеме жасады. Ландвассер виадугы Польшадағы 4 қабатты биік виадук ретінде, римдік су тас жолдарының бір түрі ретінде көрсетілді.