Кіріспе

Франция мен Еуропалық коалиция арасындағы соғыс (1688–97) Ирландиядағы 1594–1603 жылдардағы жеке соғыс Жапон соғысы, ағылшын тілінде «Бұрынғы Тоғыз жылдық соғыс» деп аталады. Тоғыз жылдық соғыс – 1688 жылдан 1697 жылға дейін Франция мен Ұлы Одақ арасындағы Еуропалық ірі державалардың қақтығысы болды. Көп бөлігі Еуропаға шоғырланған болса да, шайқастар Америка, Үндістан және Батыс Африкадағы колонияларға тарады. Бұл соғысқа байланысты қақтығыстарға Ирландиядағы Вильям соғысы және Солтүстік Америкадағы Король Вильям соғысы жатады. Францияның Людовик XIV 1678 жылғы Франко-голландия соғысынан Еуропадағы ең қуатты монарх ретінде шықты. Ол агрессия, аннексия және заңмен рұхсатталған тәсілдерді қолданып, Францияның шекараларын нығайту үшін жеңістерін кеңейтуге кірісті, бұл 1683–1684 жылдардағы Біріктіру соғысына әкелді. Ратисбон келісімі осы жаңа шекараларды жиырма жылға кепілдікке алды, бірақ француз экспансиясы және протестанттарға қарсы саясаты туралы Еуропалық протестант мемлекеттерінің алаңдауы Уилльям Оранский басқаратын Ұлы Одақтың құрылуына себеп болды. Людовик XIV-нің 1688 жылдың қыркүйегінде Рейн өзенін кесіп өтуі оның ықпалын кеңейту және Киелі Рим империясын өзінің аумақтық және династиялық талаптарын қабылдауға мәжбүрлеу мақсатымен жасалды. Алайда, Киелі Рим императоры Леопольд I және неміс князьдері голландтарды француз мақсаттарына қарсы қолдады, ал 1688 жылғы қарашадағы Даңқты революция Альянсқа ағылшын ресурстарын және қолдауын қамтамасыз етті. Келесі бірнеше жыл бойы шайқастар Испаниялық Нидерланды, Рейн аймағы, Савой герцогтігі және Каталония маңында жүрді. Қақтығыстар көбінесе Людовик әскерлеріне пайда келтірсе де, екі тарап та маңызды артықшылыққа ие бола алмады, ал 1696 жылға қарай негізгі соғысушылар қаржылық тұрғыдан таусылып, келісімге келуге ұмтылды. 1697 жылғы Рисвик бейбіт шарты бойынша Францияның Эльзас аймағына билігі ресми түрде мойындалды, бірақ Лотарингия және Рейннің оң жағалауындағы иеліктерінен бас тартылып, бұрынғы билеушілеріне қайтарылды. Людовик XIV сонымен қатар Вильям III-ті Англияның заңды королі деп мойындады, ал голландтар испандық Нидерландыдағы кедергі қойғыштарды шекараларын қорғау үшін сатып алды және оларға тиімді сауда шарты берілді. Алайда, екі тарап та осы бейбітшілікті тек қақтығыстардың уақытша тоқтауы деп қарады, өйткені ол 30 жылдан астам уақыт бойы Еуропа саясатын бағындырған Испания империясының билеушісі, ауырып, баласыз қалған Карл II-нің орнын кім басатынын анықтамады. Бұл 1701 жылы Испания мұрагерлік соғысына әкелді.

Түпнұсқасы: 16781687 жыл

Франко-голландия соғысынан (1672–78) кейінгі жылдары Франция патшасы Людовик XIV билігінің шыңына жеткен кезде Францияда діни біртүтастықты орнатуға, шекараларын нығайтуға және кеңейтуге ұмтылды. Ол жаңа территорияларды жаулап алып жеке даңққа ие болғанмен, 1672 жылы қолға алған сияқты ашық әскери саясатты одан әрі жалғастыруға мүкіндік бермейтін еді. Оның орнына Францияның айқын әскери басымдығын пайдаланып, шекарасындағы нақты стратегиялық мақсаттарға жетуді көздеді. «Күн патшасы» атанған, салмақтанған Людовик голландиялықтарға қарсы шешуші нәтижелерге жете алмағанын түсініп, жаулап алудан гөрі қауіп-қатер арқылы көршілерін бағындыруға, яғни қауіпсіздікке көшті. Людовик XIV өзінің бас әскери кеңесшісі Лувуа, сыртқы істер министрі Колбер де Круасси және техникалық сарапшысы Вобанмен бірлесіп Францияның қорғаныс стратегиясын жасады. Вобан шекара бойында Францияның жауларын тежеу үшін бұзылмайтын бекіністер жүйесін ұсынды. Алайда, тиісті жүйе құру үшін патшаға көрші елдерден қосымша жер алып, берік алдыңғы шеп құру қажет болды. Шекараны рационализациялау оны қорғануға әлдеқайда қолайлырақ ететін еді және саяси мағынада анықтап беретін еді, бірақ сонымен қатар Людовиктің соңғы мақсаты қорғаныс болғанымен, оған шабуылдық жолмен қол жеткізді деген парадокс туды. Ол «Реюнион» арқылы қажетті территорияны басып алды, бұл стратегия құқықтық негіздерді, мақтанды және агрессияны біріктірді.

Кездесулер

Нимгеген келісімдері (1678) және Вестфалия бейбітшілігі (1648) Людовик XIV-ге Реюниондарды негіздеуге мүмкіндік берді. Бұл келісімдер Францияға аумақтық пайда әкелді, бірақ олардың тілінің күрделілігі мен дәл еместігі (сол кездегі көптеген келісімдерге тән) нақты шекара сызықтарын белгілемеді. Бұл беймәлімдік мәтінді әртүрлі түсінуге және шекаралық аймақтардағы ұзақ дауларға әкелді, онда бір жақ қала немесе аймақ пен оның "тәуелділіктерін" иеленсе, тәуелділіктердің қандай жерлер екені көбінесе белгісіз болып қалатын. Аумақтық түсініспеушіліктерді анықтау үшін қажетті құралдар Мецтегі (техникалық тұрғыдан Реюнион палатасы), Безансон және Брайсахтағы жоғары соттар арқылы қолданыста болды, олар тиісінше Лотарингия, Франш-Конте және Эльзас мәселелерімен айналысты. Соттар көбінесе Людовик XIV-тің пайдасына шешім шығарды. 1680 жылға қарай Франш-Конте мен Эльзас арасында орналасқан Монбельярд графтығы Вюртемберг герцогтығынан бөлініп, тамыз айына қарай Людовик XIV Страсбургты қоспағанда, Эльзастың барлық бөлігін бақылауына алды. Мецтегі Реюнион палатасы көп ұзамай Мец, Туль және Верден епископтықтарының аймақтарына және испандық Люксембург герцогтығының көп бөлігіне талап қойды. Люксембург қаласының бекінісі де қорғанысты шекараның бір бөлігі болу ниетімен блокадаланды. 1681 жылдың 30 қыркүйегінде француз әскері Рейннің оң жағалауындағы Страсбург пен оның форпосты Кельді басып алды, бұл Нидерланд соғысының соңғы кезеңдерінде Киелі Рим империясының ("империялық") әскерлері үнемі пайдаланған көпір болатын. Императорлық қаланы күшпен иелену арқылы француздар Рейндегі үш көпірдің екеуін бақылады – қалғандары француз қолындағы Брайсах пен Людовик XIV Нимгеген келісімі бойынша жоғалтқан Филиппсбург. Страсбург түскен күні француз әскері Солтүстік Италиядағы Касале қаласына кірді. Бұл бекініс Реюнион процесінде алынбады, бірақ Мантуя герцогынан сатып алынды, бұл Францияның Пинероло иелігімен бірге Савой герцогы Виктор Амадей II-ні шектеуге және испандық Милан герцогтығына қауіп төндіруге мүмкіндік берді. Реюнион талаптары мен аннексиялары Франция мен оның көршілері арасындағы стратегиялық маңызды өткелдер болды және Вабан оларды дереу нығайтып, бекініс жүйесіне енгізді. Осылайша Реюнион қазіргі Германияның шекарасынан аумақ алып, Италияда француз билігін орнатты. Алайда, өзіне қол жеткізбес шекара құруға тырысқан Людовик XIV Еуропа мемлекеттерін қатты алаңдатты, нәтижесінде ол болдырмауға тырысқан жалпы соғыс енді болдырмау мүмкін емес болды. Оның бекіністері шекараларын қорғады, сонымен қатар француз күшін көрсетті. Людовик XIV-ке қарсы тұруға екі ғана мемлекет қайраткерінің мүмкіндігі болды: Нидерланд Республикасының Біріккен провинцияларының штадтхолдері, протестанттық оппозицияның көшбасшысы Вильгельм Оранский және Киелі Рим империясының императоры Леопольд I, Киелі Рим империясы мен католик Еуропасындағы французға қарсы күштердің басшысы. Екеуі де әрекет етуге ниеттенді, бірақ 1681–1682 жылдары тиімді қарсылық мүмкін емес еді, өйткені Амстердам тұрғындары Франциямен одан әрі қақтығысқа бармауды қалады, сонымен қатар Испания мен империяның әлсіздігін, оның маңызды неміс княздары – Майнц, Трир, Кельн, Саксония, Бавария және (маңыздысы) Фридрих Вильгельм I Бранденбург Францияның жалақысында екенін жақсы білді.

Екі майданмен күресу

Леопольд I-нің франко-голланд соғысына араласуынан бері Людовик XIV оны өзінің ең қауіпті жауы деп есептеді, бірақ одан қорқуға негіз болмады. Шығыстағы Османдық қауіптен пайдаланып, Людовик 1683 жылдың 1 қыркүйегінде Испаниялық Нидерландыға шабуыл жасап, өткен жылы тастап кеткен Люксембургті қайтадан қоршауға алды. Француздар императордан және Испания королі Карл II-ден соңғы Реюниондардың заңдылығын мойындауды талап етті, бірақ испандар өздерінің иеліктерінің тағы көбі Людовик билігіне өткенін қалаған жоқ. Испанияның әскери мүмкіндіктері шектеулі болды, бірақ 12 қыркүйекте Венада Османдықтардың жеңіліске ұшырауы оларды күшпендірді. Леопольд I енді шығыста бейбітшілік орнатып, оған көмекке келмек деген үмітпен Карл II 26 қазанда Францияға соғыс жариялады. Дегенмен, император Балқандағы түрік соғысын жалғастыруды және уақытша батыста келісімге келуді шешті. Леопольд I екі майданда соғысуға дайын болмағандықтан, Голландия Республикасындағы күшті бейтараптық партия Вильгельмнің мүмкіндіктерін шектеді, ал Бранденбургтың курфюрсті Луимен одақтастығын сақтап, француздардың толық жеңісінен басқа нәтижеге қол жеткізу мүмкін болмады. Реюниондар соғысы қысқа және қиын болды. Қараша айының басында Кортрай, одан кейін желтоқсанда Диксмюде және 1684 жылдың маусым айында Люксембург түскен соң, Карл II Людовик XIV-нің бейбіт шартын қабылдауға мәжбүр болды. 15 тамызда Франция бір жағынан, император мен Испания екінші жағынан қол қойған Ратисбон (Регенсбург) бітім шарты француздарды Страсбург, Люксембург және Реюниондардың нәтижелерімен (Куртрай мен Диксмюде Испанияға қайтарылды) марапаттады. Келісім түпкілікті бейбітшілік емес, тек 20 жылға бітім болды. Алайда, Людовик император мен неміс князьдерінің Венгрияда толыққанды айналысқандығы және Голландия Республикасында Оранье Вильгельмінің Амстердамдағы француздық көңіл-күйдің салдарынан оқшауланып, әлсіз қалғандығына байланысты қанағаттануға лайық себептерге ие болды.

Гугеноттарды қудалау

1684 жылы Ретисбонда Франция Еуропаға өз ықпалын таңуға қабілетті жағдайға келді; алайда, 1685 жылдан кейін оның үстемдік әскери және дипломатиялық позициясы нашарлай бастады. Осы құлдыраудың басты себептерінің бірі – Людовик XIV-нің Нант эдикті күштен жоюы, нәтижесінде Францияның протестант қауымы тарап кетті. 200 мыңға жуық гугенот Англияға, Голландия Республикасына, Швейцарияға және Германияға қашып, Версаль монархының қатыгездігі туралы әңгімелер таратты. Қоғамның жоғалуы Францияға тікелей қандай әсер еткені күмәнді, бірақ бұл қашу Голландия Республикасындағы француздық фракцияның ықпалын әлсіретіп, оның протестанттық байланыстарына нұқсан келтірді. Гугенот саудагерлерінің көшіп кетуі және Францияда тұратын голландиялық саудагерлерге жасалған қысым франко-голландиялық саудаға да айтарлықтай әсер етті. Осы қуғын-сүргін голландиялық қоғамдық пікірге де өзгеріс енгізді, себебі Францияның католик патшасының әрекеттері оларды енді Англияның католик патшасы Джеймс II-ге көбірек алаңдаушылықпен қарауға мәжбүр етті. Гаагада көптеген адамдар Джеймс II өзінің туысы Людовик XIV-ке, күйеу баласы және жүрегіндегі Вильгельмге қарағанда жақын деп сенді, бұл Людовик пен Вильгельм арасында күдік пен жаулық тудырды. Людовик XIV-нің шексіз аумақтық талаптары мен протестанттарды қуғынға салуы Вильгельм Оранский мен оның партиясына Голландия Республикасында билікті күшейтуге және Францияға қарсы ұзақ уақыттан бері іздеп келе жатқан одақтың негізін қалауға мүмкіндік берді. Джеймс II гугеноттарға Англияда қоныстануға рұқсат бергенімен, ол католиктермен достық қарым-қатынаста болды, себебі Джеймс осы достықтың өзінің католиктеу шаралары үшін маңызды екенін түсінді. Алайда гугеноттардың болуы француздарға қарсы сөздерге күшті серпін берді және Англиядағы Джеймске күдікпен қараған топтармен бірікті. Сонымен қатар, Солтүстік Америкадағы француз және ағылшын сауда мүдделерінің арасындағы қақтығыстар екі ел арасындағы шиеленісті күшейтті, себебі француздар Гудзон шығанағы компаниясы мен Жаңа Англия колонияларына қарсылық көрсетті, ал ағылшындар Жаңа Франциядағы француз талаптарын өз иеліктеріне қол сұғу деп қарады. Бұл бәсекелік әлемнің басқа жағына да тарады, онда ағылшын және француз Ост-Индия компаниялары жаулық әрекеттерге кірісті. Германияда көптеген адамдар гугеноттарды қуғынға салуға наразылық білдірді, бұл протестант князьдерін католик Габсбургтердің төзімсіздігіне қарсы олардың одақтасы Людовик XIV екендігі туралы ойдан арылтты. Бранденбург курфюрстісі Нант эдикті күштен жоюға жауап ретінде Потсдам эдикті жариялады, ол қашып бара жатқан гугеноттарды Бранденбургке шақырды. Алайда, діни сенімнен басқа да себептер болды, олар оны және басқа неміс князьдерін Францияға деген адалдығынан айырды. Людовик XIV-нің Пфальц аймағындағы мүдделері, оның қайын сіңлісі Елизавета Шарлоттаның атынан, Рейн аймағын одан әрі аннексиялау қаупін тудырды. Осылайша, Фридрих Вильгельм француздық жәрдемақыны тоқтатты, Франциямен одағын үзді және Вильгельм Оранскиймен, императормен және Швеция королі Карл XI-мен келісімдерге келді, соңғысы Померания мәселесіндегі келіспеушіліктерді уақытша ұмытты. Оңтүстік Франциядағы гугеноттардың қашуы Пьемонт Альпі аймақтарында соғысқа әкелді, ал Савойя герцогтығы – Солтүстік Италия мемлекеті, номиналды түрде Империяның бір бөлігі болды. Пинролодағы бекінісінен француздар Савой герцогіна қысым жасап, оны өз протестант қауымын – вальдестерді (вальдестілерді) қуғынға салуға мәжбүр етті. Ішкі істеріне үнемі араласу қаупі Виктор Амадейді алаңдатты, ал 1687 жылы герцогтың саясаты Францияға қарсы бағытқа көшті, өйткені ол өз мүдделерін білдіру мүмкіндігін іздеді. Людовик XIV режимін сынау бүкіл Еуропаға тарады. Ратисбон бітімінен кейін Нант эдикті күштен жою Людовик XIV-нің нақты ниетіне күдік тудырды. Көптеген адамдар корольдің бүкіл әлемдік монархия құру, испан және неміс тәждерін Франциямен біріктіру ниетінен қорқып қалды. Оған жауап ретінде император, оңтүстік неміс князьдері, Испания (1683 жылғы француз шабуылына және 1684 жылғы бітімге байланысты) және Швеция (Империя князьдері ретінде) өкілдері 1686 жылдың шілдесінде Аугсбургте Рейн қорғаныс лигасын құру үшін кездесті. Рим папасы Иннокентий XI, Людовик XIV-нің түріктерге қарсы крест жорығына бармауына ашуланғандықтан, оған құпия қолдау көрсетті.

Алдын ала: 168788

Аугсбург лигасының әскери күші шамалы болды – Империя және оның Қасиетті Лига түріндегі одақтастары әлі де Венгрияда Осман түріктерімен күресіп жатты. Көптеген ұсақ князьдер француз жазалауынан қорқып, әрекет етуге кедергі келтірді. Дегенмен, Людовик XIV Леопольд I-нің Осман империясына қарсы жорықтарын үлкен дағдымен қадағалады. 1686 жылдың қыркүйегінде Будада Дунай бойында Габсбургтердің жеңісі, және бір жылдан кейін Мохачтағы жеңіс, француздарды императордың Испания және Вильгельм Оранскиймен одақтасып, Францияға қарсы бұрылып, Людовик әскери қысымымен жақында ғана бағындырылған жерлерді қайтарып алатынына көндірді. Жауап ретінде Людовик XIV Германиядағы көршілерін Ретисбон бітім шартын тұрақты келісімге айналдыруға мәжбүрлеу арқылы Реюнионның аумақтық пайдасын қамтамасыз етуге тырысты. Алайда, 1687 жылы француз тарапынан берілген ультиматум императордан қажетті кепілдіктерді ала алмады, ал оның шығыстағы жеңістері немістерді батыста келісімге келуге ынталандырмады. Тағы бір даулы мәселе – француздық архиепископ-сайлаушы Максимилиан Генри және Кельн штатындағы оның мұрагерлігі болды. Архиепископтық аумағы Рейннің сол жағында орналасқан және өзен бойындағы үш бекініс – Бонн, Рейнберг және Кайзерсверт кірген, бірақ Кёльн қаласы емес. Сонымен қатар, архиепископ Лиеж князь-епископы да болды, бұл стратегиялық Мёз өзенінің бойында орналасқан шағын мемлекет. 3 маусымда сайлаушы қайтыс болғаннан кейін, Людовик XIV француз епископы Вильгельм Эгон фон Фюрстенбергтің оның орнына тағайындалуын қалады. Алайда, император Бавария сайлаушысы Макс Эммануилдің інісі Иосиф Клементті жақтады. Ешбір кандидат собор канониктерінің қажетті үштен екі бөлігін ала алмағандықтан, мәселе Римге жіберілді. Папа Луимен күшті қақтығыста болғандықтан, француз кандидатын жақтауы күмәнді болды, және 26 тамызда ол сайлауды Клементке берді. 6 қыркүйекте Леопольд I-нің әскерлері Бавария сайлаушысының басшылығымен Белградты Империя үшін бағындырды. Осман империясы құлауға жақын болғандықтан, Людовик XIV-нің министрлері Лувуа мен Колберт де Круаси император Балқаннан бұрылып, Рейндегі Францияға қарсы біріккен Германия империясын басқарып, Ратисбон келісімін бұрмалаудан бұрын, Германия шекарасында тез шешім қабылдаудың маңызды екенін түсінді. 24 қыркүйекте Людовик өзінің наразылықтарын тізімдеген манифестін, Mémoire de raisons жариялады: ол Ретисбон бітім шартын тұрақты келісімге айналдыруды және Фюрстенбергті Кельн архиепископы етіп тағайындауды талап етті. Сонымен қатар, ол Пфальц мұрагерлігіне қатысты, өз қарындасының күйеуіне тиесілі деп санайтын аумақтарды басып алуды ұсынды. Император, неміс князьдері, Папа және Вильгельм Оранский бұл талаптарды қабылдауға дайын емес еді. Голландтықтар үшін, әсіресе, Людовик Кельн мен Лиежді бақылауы стратегиялық тұрғыдан қабылдауға болмайтын еді, өйткені бұл аумақтар француз қолында болса, испандық Нидерландтың "қауіпсіздік аймағы" айналып өтілетін еді. Людовик манифестін жариялағаннан кейін, оның жаулары оның егжей-тегжейін білгенге дейін, француз армиясы Рейннің арғы жағына өтті, Филиппбургті, Люксембург (1684 жылы қосылған) және Страсбург (1681 жылы басып алынған) арасындағы маңызды бекетті және Рейн аймағының басқа қалаларын басып алуға дайындалды. Бұл алдын ала соққы неміс мемлекеттерін оның талаптарын қабылдауға қорқытуға және Осман түріктерін императормен шығыстағы күресін жалғастыруға итермелеуге бағытталған. Людовик XIV және оның министрлері Реюнион соғысынан алынған тәжірибеге ұқсас тез шешімді күткен, бірақ 1688 жылға қарай жағдай күрт өзгерді. Шығыста императорлық армия, қазір тәжірибелі офицерлер мен сарбаздармен толыққан, түрік қауіпін жойып, Имре Токолидің Венгриядағы көтерілісін басып тастады; ал батыста және солтүстікте Вильгельм Оранский протестанттық мемлекеттердің коалициясының жетекшісіне айналды, император мен Испанияға қосылып, Францияның гегемониясын тоқтатуға асықты. Людовик қысқа мерзімді қорғаныс соғысын қалаған, бірақ сол жазда Рейннің арғы жағына өту арқылы ұзақ мерзімді тозу соғысын бастады; мемлекеттің мүдделерімен, оның қорғанысты шекараларымен және Еуропадағы күштер тепе-теңдігімен анықталған соғыс.

Рейн және империя

Маршал Дюрас, Вобан және 30 000 адам – барлығы дельфинның номиналды басшылығымен – 1688 жылдың 27 қыркүйегінде Трирдің Филиппсбург бекінісін қоршады. Күшті қарсылықтан кейін 30 қазан күні бекініс түсті. Людовик XIV әскері 11 қарашада Мангеймді басып алып, ол капитуляциялады, одан кейін Франкенталь да ілесіп кетті. Басқа қалалар қарсылықсыз құлдырады, оның ішінде Оппенхайм, Вормс, Бинген, Кайзерслаутерн, Гейдельберг, Шпейер және ең бастысы, Майнцтың маңызды бекінісі. Кобленц берілмегеннен кейін Буфлер оны ауыр бомбалауға ұшыратты, бірақ ол француздардың қолына түспеді. Людовик XIV енді Рейн өзенін Майнцтен оңтүстікке қарай, Швейцария шекарасына дейін бақылауда ұстады, бірақ шабуылдар түріктерді шығыста соғысқа ұстап тұрса да, Леопольд I және неміс мемлекеттеріне күтілгеннен кері әсер етті. Аугсбург лигасы қауіпке қарсы тұруға жеткілікті күшті емес еді, бірақ 1688 жылдың 22 қазанында Бранденбургтың курфюрстісі, Саксонияның курфюрстісі Иоанн Георг III, Ганновердің Эрнест Августы және Гессен-Кассельдің ландграфы Карл I сияқты ықпалды неміс князьдері Магдебургте солтүстік Германия күштерін жұмылдыратын келісімге келді. Темірде император Баварияның курфюрстісінің басшылығымен бавариялық, швабтық және франкондық әскерлерді Осман майданынан оңтүстік Германияны қорғауға шақырды. Француздар мұндай жағдайға дайын болған жоқ. Германиядағы соғыс тез аяқталмайтынын және Рейнландтағы жылдам шабуыл француз даңқының қысқа және шешуші парады болмайтынын түсінген Людовик XIV және Лувоа Пфальц, Баден және Вюртембергте жау әскерлеріне жергілікті ресурстарды қысқарту және олардың француз территориясына басып кіруіне жол бермеу үшін жерді өртеу саясатын қабылдады. 20 желтоқсанға дейін Лувоа жойылуға тиіс барлық қалаларды, қалашықтарды, ауылдарды және қамалдарды таңдады. 1689 жылдың 2 наурызында Тессе графы Гейдельбергті өртеп жіберді; 8 наурызда Монклар Мангеймді қиратты. Оппенхайм мен Вормс 31 мамырда, Шпейер 1 маусымда және Бинген 4 маусымда толығымен өртенді. Барлығы француз әскерлері 20-дан астам ірі қалаларды, сондай-ақ көптеген ауылдарды және ортағасырлық қамалдарды өртеді. Киелі Рим империясының рейхстагы 1689 жылдың 11 ақпанында Францияға соғыс жариялады, бірыңғай империялық соғыс күшін бастады. Немістер жоғалтқандарын қайтарып алуға дайындалды және 1689 жылы Рейн бойында үш әскер құрды. Олардың ең кішісі, бастапқыда Баварияның курфюрстісі басқаратын, Страсбургтен солтүстікке қарай Қара Орманға дейінгі жоғарғы Рейнді қорғады. Рейннің ортасында ең ірі әскер тұрды, оның басшысы – ең жақсы императорлық генерал және бас қолбасшы, Лоррейн герцогы Карл V. Карл V Франкфурттағы француздық қауіпті жойды және 22/23 шілдеде Майнцтің айналасында траншеялар қазды. Екі айлық қанды қоршаудан кейін Хакселл маркизі 8 қыркүйекте қаланы тапсырды. Темірде Бранденбургтың курфюрстісі, атақты голланд инженері Менно ван Кохурнның көмегімен Кайзерсвертті қоршады. Кайзерсверт 26 маусымда түсті, содан кейін курфюрст әскерін Боннға бастап барды, ол ауыр бомбалаудан кейін 10 қазанда капитуляциялады. Рейн аймағына жасалған шабуыл Людовик XIV-ке қарсы неміс князьдерін біріктірді, ол сол жылы Рейн бойында алған пайдасынан гөрі көп жоғалтты. Бұл науқан француз күштерінің назарын аударды және Вильгельм Оранскийге Англияға шабуыл жасауға жеткілікті уақыт берді.

Ұлыбритания

Джеймс II-нің әскерді, үкіметті және басқа да институттарды католиктендіруге жасаған ойсыз әрекеттері, негізінен протестант болған халқының арасында көрінеу наразылық тудырды. Оның ашық католиктік діні және католиктік Франциямен байланыстары Англия мен Голландия Республикасы арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Бірақ оның қызы Мэри ағылшын тағының протестант мұрагері болғандықтан, күйеуі Орандық Вильгельм Джеймс II-ге қарсы әрекет етуге асықпады, себебі бұл оның мұрагерлік мүмкіндіктерін жояды деп қорқыды. Дегенмен, Англия өз күшімен қалғанда, жағдай Голландия Республикасы үшін қиынға айналуы мүмкін еді: Людовик XIV араласып, Джеймс II-ді өзінің вассалына айналдыруы немесе Джеймс, халқын алаңдату үшін, 1672 жылы Голландия Республикасына жасалған шабуылды қайталау үшін Людовикпен бірігуі мүмкін еді. Сондықтан 1687 жылдың соңына қарай Вильгельм интервенцияны қарастырды, ал 1688 жылдың басында ол құпия түрде белсенді дайындықтарды бастады. Джеймстің екінші әйеліне ұл дүниеге келгені, Вильгельмнің әйелі Мэриді Джеймстің мұрагері ретінде ығыстырды. Француздар Пфальцта санитарлық кордон құрумен айналысқандықтан (Испаниялық Нидерландтарға немесе Рейн бойындағы оңтүстік-шығыс Голландия провинцияларына қарсы әрекет етуді қарастыруға тым көп уақыты болмады), Штаттар Генералдары Джеймс II-ні құлату өз мемлекеттерінің қауіпсіздігіне қызмет ететінін біліп, Вильгельмге бірауыздан толық қолдау көрсетті. Шабуыл флоты 463 кемеден және 40 000 адамнан тұрды, бұл испан Армадасынан шамамен екі есе үлкен, 49 әскери кеме, 76 әскери тасымалдау кемесі және кавалерия мен жабдықтау колоннасы үшін қажетті бес мың жылқыға арналған 120 кемеден құралды. Пропаганда мақсатында, ағылшын адмиралы Артур Герберт номиналды түрде басқаруға тағайындалды, бірақ операциялық бақылау лейтенант-адмирал Корнелис Эвертсен кіші және вице-адмирал Филипс ван Алмондеде болды. Людовик XIV Вильгельмнің басып кіруін Франция мен Голландия Республикасы арасындағы соғыс жариялау деп қарастырды (26 қарашада ресми түрде жарияланды), бірақ ол басып кіруді тоқтатуға көп әрекет етпеді – оның басты алаңы Рейн аймағы болды. Сонымен қатар, француз дипломаттары Вильгельмнің әрекеті Англияны ұзаққа созылған азаматтық соғысқа тартуы мүмкін екенін есептеді, бұл голландтық ресурстарды жұмсауы немесе Англияны Францияға жақындатуы мүмкін. Алайда, оның әскерлері 5 қарашада (ескі стиль бойынша) Торбейге кедергісіз қонғаннан кейін, көптеген адамдар Вильгельмді құшақтап қарсы алды, ал одан кейін болған Даңқты революция Джеймс II билігіне жылдам соңғы нүкте қойды. 1689 жылдың 13 ақпанында (ескі стиль бойынша) Орандық Вильгельм Англияның королі Вильгельм III атанды – әйелі Мэримен бірлесіп биледі және Англия мен Голландияның тағдырын байланыстырды. Бірақ Англияда Вильгельмнің өзі үшін тәжді іздегенін немесе оның мақсаты Голландия жағында Англияны Францияға қарсы соғысқа тарту екенін күдіктенген адамдар аз болды. Конвенциялық парламент бірлескен монархия ұсынысының соғыс жариялаумен байланысты екенін түсінбеді, бірақ құлатылған корольдің кейінгі әрекеттері Парламентті Вильгельмнің соғыс саясатын қолдауға итерді. Британдық тарихшы Дж. Р. Джонс король Вильгельмге Тоғыз жылдық соғыс кезінде одақтастықтағы жоғарғы басқару құқығы берілгенін мәлімдейді. Оның тәжірибесі мен еуропалық істер туралы білімі оны одақтастардың дипломатиялық және әскери стратегиясының қажетті директоры етті, сонымен қатар Англия королі ретіндегі мәртебесін арттырды – тіпті император Леопольд оның басшылығын мойындады. Вильгельмнің ағылшын азаматтары дипломатиялық және әскери істерде бағынышты немесе ұсақ рөлдер атқарды, теңіздегі соғыстың бағытын анықтауда ғана маңызды үлес қосты. Парламент пен ұлт ақша, адамдар мен кемелерді ұсынуы керек еді, ал Вильгельм өз ниеттерін түсіндіруді тиімді деп тапты, бірақ бұл Парламент немесе тіпті министрлер саясатты қалыптастыруға көмектесті дегенді білдірмейді. Британдық әскерлер соғысқа қатыса алу үшін ағылшын армиясын қайта ұйымдастыру қажет болды. Джеймстің бас қолбасшысы Луи де Дюрас, Февершем графы 1688 жылдың желтоқсан айында ағылшын армиясын таратып жіберді, сондықтан оны қайта құру қажет болды. Хендрик Трагетин, Солмс графы және басқа да голланд офицерлері мен шенеуніктері Вильгельм III-тің ағылшын әскери ұйымының негізгі лауазымдарына тағайындады, голланд үлгісі бойынша ағылшын армиясын реформалау және әскерлерді "голландтық жаттығуы" деп аталатын мушкетпен ату жаттығуында оқыту үшін. Ағылшын армиясының үстінен голландтардың үстемдігін ағылшындар үшін жеңілдету үшін голландтар ағылшын-голландиялық флотқа әрқашан ағылшынның басшылық етуіне келісті.

Ирландия мен Шотландия

1688 жылдың желтоқсан айында Англиядан қашқаннан кейін, Джеймс II-ге Людовик XIV пана берді, ол оған қаржылық және дипломатиялық көмек көрсетті. 6000 француз әскерімен бірге ол 1689 жылдың 12 наурызында Ирландияға қонды, онда көпшілік католик халқы оны қолдады. Оның жақтастары "якобиттер" деп аталды, ал Ирландиядағы соғыс Шотландиядағы көтеріліспен бірге жүрді; Джеймс үшін басты мақсат Англияны қайтарып алу болды, сондықтан ол Шотландия мен Ирландияны стратегиялық тұйыққа тіреген жолдар деп қарады. Екінші жағынан, Людовик оларды британдық ресурстарды Төмен елдерден (Low Countries) аудару мүмкіндігі ретінде қарастырды, бұл мақсаттардағы айырмашылық толыққанды шешілмеді. Джеймстің католик өкілі, Тирконнелл графы шамамен 36000 адамнан тұратын армия жинады, бірақ олардың көпшілігі нашар жабдықталған және осыншама көп адамды азықтандыру, жалақы төлеу және жабдықтау өте қиын болды. Олар Ирландияның көп бөлігін, соның ішінде басым түрде протестанттық Ольстерді тез басып алғанмен, маңызды солтүстік порты Дерриді басып ала алмады және шілде айының соңында кері шегінуге мәжбүр болды. Тамыз айында Вильямның генералы Шомберг 15000 әскермен Белфаст шығанағына қонды, бірақ логистикалық қиындықтар армиясының Дундалк қаласында тоқтап, ауру мен дезертирліктен қатты зардап шегуіне әкелді. Шотландтық якобиттер 1689 жылдың шілдесінде Килликранки шайқасында жеңіске жеткенімен, оның ішінде көшбасшысы Данди виконты да ауыр шығынға ұшырады. 1690 жылдың мамырына қарай көтеріліс көбінесе басылды, бірақ жоғарғы таулы аймақтарда 1692 жылдың басына дейін қарсылық жалғасты. Сонымен қатар, Вильям III Ирландиядағы үкіметтік әскерлерге басшылық етіп, 1690 жылдың шілдесінде Бойн шайқасында маңызды жеңіске жетті, ал Бичи-Хедтегі жеңіс француздарға Англия жоғалауын уақытша бақылауға беруге мүмкіндік берді. Джеймс Англияға шабуыл жасау үшін Францияға оралды, бірақ ағылшын-голландиялық флот теңіздегі басымдықты қайта иеленді және мүмкіндік жоғалды. 1690 жылдың соңына қарай француз және якобит әскерлері Ирландияның оңтүстігі мен батысына шектелді. Қыркүйекте Лимерикте ауыр шығынға ұшырағанына қарамастан, Вильям басшылықты Годерт де Гинкельге тапсырып, Фландрияға қайтып оралды. Көмек алып, Маркиз де Сент-Рут басшылығымен келген жаңа әскерге қарамастан, франко-ирландтық армия 1691 жылдың 12 шілдесінде Аугрим шайқасында жеңілді; Ирландиядағы соғыс қазан айында Лимерик шартымен аяқталды, бұл Вильям әскерлерінің көп бөлігін Төмен елдерге жөнелтуге мүмкіндік берді.

Соғыс мақсаттары мен Ұлы одақ

Уильямның Англияға жасаған шабуылының табысы, оның көптен күткен коалициясын құруға жылдам әкелді. 1689 жылдың 12 мамырында Голландия мен Киелі Рим императоры Венада шабуылдық келісімге қол қойды, оның мақсаты Францияны Франко-Испания соғысының (1659) соңындағы шекарасына қайтару болды, осылайша XIV Людовиктің жеке билігі басталғаннан бергі барлық табыстарынан айырды. Император мен неміс князьдары үшін бұл Лотарингияны, Страсбургты, Эльзастың бір бөлігін және Рейнландтың кейбір бекіністерін қайтаруды білдірді. I Леопольд алдағы күреске назар аудару үшін түрік соғысынан бас тартуға тырысты, бірақ Рейнландты француздар басып алу түріктерді бейбіт келісім шарттарын қатайтуға және император қабылдай алмайтын талаптар қоюға итермеледі. Сондықтан I Леопольдтың коалицияға қосылу шешімі (көптеген кеңесшілерінің қарсылығына қарамастан) – бұл Балқанда Осман империясымен күресуді жалғастыра отырып, батысқа араласу шешімі болды. Императордың ең маңызды мәселесі Рейнланд болғанымен, келісімнің ең маңызды бөлігі – Англия мен Штаттар Генералы Испания мұрагерлігін қамтамасыз етуге көмектесуге уәде берген құпия баптар еді, егер II Карл мұрагерсіз қайтыс болса, және оның ұлының император болып сайлануын қамтамасыз ету үшін ықпалын пайдалану. III Вильгельм соғысты Францияның күшін әлсірету және Голландия Республикасын қорғау мүмкіндігі ретінде қарастырды, сонымен қатар сауда мен коммерцияны дамытуға жағдай жасады. Голландиялық соғыс мақсаттары шекараға елеулі өзгерістер енгізбесе де, Вильгельм Британиядағы жаңа өкіметін нығайтуды көздеді. Францияға паналап, содан кейін Ирландияға шабуыл жасаған II Джеймс, III Вильгельмге Англия Парламентін Еуропадағы ірі соғысқа қатысудың қажеттігіне көндіруге мүмкіндік берді. Парламенттің қолдауымен III Вильгельм мен II Мэри 17 мамырда (ескі стиль бойынша) соғыс жариялады; содан кейін олар 1688 жылғы Франциямен сауда туралы заңды қабылдады (1 Will. & Mar. c. 34), ол 24 тамыздан бастап Франциямен ағылшын саудасына тыйым салды. Бұл ағылшын-голландиялық келісім Ұлы Альянстың негізі болды, оны 20 желтоқсанда Англия атынан III Вильгельм, Голландия Республикасы атынан Антония Хейнсиус және қазынашы Якоб Хоп, ал Киелі Рим императоры I Леопольд атынан Кёнигсегг пен Штратман бекітті. Голландиялықтар сияқты, ағылшындар да континенттегі аумақтық пайдаға қызығушылық танытпады, бірақ Францияның күшін шектеуге және якобиттердің қайта орнатуына қарсы тұруға үлкен мән берді (XIV Людовик Ұлы революцияны құлатып, жаңа патшаның орнына ескі патшаны қолдау арқылы қауіпті саяси келісімді жоюмен қорқытты). III Вильгельм Англияның ресурстарын Францияға қарсы коалицияға жұмылдыру мақсатына қол жеткізді, бірақ Шотландия мен Ирландиядағы якобиттердің қаупі соғыстың алғашқы үш жылында Нидерландтың испандық Нидерландтағы коалициясына көмектесу үшін тек шағын ағылшын әскерін ғана жөнелтуге мүмкіндік берді. Лотарингия герцогы да Англиямен бірге Альянсқа қосылды, ал Испания королі (сәуір айынан бастап Франциямен соғыста болған) және Савой герцогы 1690 жылдың маусымында қол қойды. Одақтастар Виктор Амадейге Ұлы Альянсқа қосылу үшін тартымды шарттар ұсынды, соның ішінде Касалені Мантуяға қайтару (ол баласыз Мантуя герцогының өлімінен кейін оған қайта оралады деп үміттенеді) және Пинеролоны өзіне. Оның одақтас елдерге қосылуы Тулон порты орналасқан Дофине және Прованс арқылы Францияға шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Керісінше, XIV Людовик Савойяны француз орбитасында ұстап тұру үшін ашық әскери қорқыту саясатын жүргізіп, Пиемонттың бір бөлігін (Тюрин цитаделін қоса алғанда) Пинероло мен Касале арасындағы байланысты қамтамасыз ету үшін әскери оккупацияны жоспарлады. Бавария курфюрстісі 1690 жылдың 4 мамырында Ұлы Альянсқа қосылуға келісті, ал Бранденбург курфюрстісі 6 қыркүйекте Францияға қарсы коалицияға қосылды. Алайда, кішігірім державалардың көпшілігі ортақ мақсатқа адал болған жоқ, және барлығы өз мүдделерін қорғады; кейбіреулері қолдауын жалғастыру үшін жоғары баға талап етуден тартынбады. Швеция королі XI Карл Германиядағы иеліктерінен одақтас елдерге тиісті контингенттерді (6000 адам және 12 кеме) жіберді, ал тамыз айында Дания королі V Кристиан III Вильгельмге 7000 әскермен көмектесу туралы келісімге келді. Алайда 1691 жылдың наурыз айында Швеция мен Дания өзара күдіктерді ұмытып, саудаларын қорғау және соғыстың солтүстікке таралуын болдырмау үшін қарулы бейтараптық туралы келісім жасады. Теңіз державаларының наразылығына қарамастан, шведтер енді өздерін Тоғыз жылдық соғыстың үлкен державалар арасындағы күресінен тыс көреді, және өз теңіз саудаларын арттыру мүмкіндіктерін пайдаланды. Дегенмен, XIV Людовик соңғы рет Францияны Еуропаның құқықтары мен мүдделерін мойындауға мәжбүрлейтін күшті коалицияға тап болды.

Кеңейген соғыс: 1690-91

Тоғыз жылдық соғыстың негізгі шайқастары Франция шекарасында: Испан Нидерландтарында; Рейнландта; Каталонияда; Пьемонт-Савойда болды. Испан Нидерландтарының маңыздылығы оның географиялық орналасуымен түсіндіріледі – ол Франция мен Нидерланд Республикасының арасында жатыр. Бастапқыда маршал Юмиер француз әскерлеріне осы театрде қолбасшылық етті, бірақ 1689 жылы француздар Рейнге назар аударғанда, ол тек қана тұрақтандыруға жетті. Ең маңызды шайқас Вильгельмнің екінші қолбасшысы Вальдек князінің 25 тамызда Валькурт шайқасында Юмиерді жеңген кезде болды. Алайда, 1690 жылы Испан Нидерландтары соғыстың басты ортасы болды, онда француздар екі әскер құрды: Мозельдегі Буфлер әскері және Юмиердің ізбасары – Людовик XIV-нің осы кезеңдегі ең көрнекті генералы – маршал Люксембург басқаратын батыстағы ірі күш. 1 шілдеде Люксембург Флерюс шайқасында Вальдекке қарсы айқын тактикалық жеңіске жетті, бірақ бұл жеңіс көп пайда әкелмеді. Людовик XIV-нің Рейндегі дофинге қатысты алаңдаушылығы (онда маршал де Лорж нақты қолбасшылық міндетін атқарды) стратегиялық қажеттілікті басқа театрларда ығыстырып, Намур немесе Шарлеруані қоршау жоспарын тоқтатты. Дегенмен, француздар кері шегінуге мәжбүр болды: бірі қашып кетті, ал Шербург пен Ла-Огте қауіпсіздік іздеген 15 кеме ағылшын теңізшілері мен өрт кемелерінің 2-3 маусымдағы шабуылынан қирады. Одақтастар енді Англия арнасында басымдыққа ие болғандықтан, Джеймс II-нің басып кіруі тоқтатылды. Бірақ бұл шайқас француз флоты үшін соңғы соққы болған жоқ: Поншартреннің кемелерді дұрыс басқара алмауы мен қаржыландырудың жеткіліксіздігі, сондай-ақ Людовик XIV-нің өзінің қызығушылық танытпауы, Тоғыз жылдық соғыс кезінде Францияның ағылшын және голланд флотына қарағанда теңіз үстемдігін жоғалтуына себеп болды. Осы уақытта Оңтүстік Еуропада Савой герцогы 29 000 әскермен (Катинат Нидерландыға жіберген әскерден едәуір көп) Вальдоистер көрсеткен тау жолдары арқылы Дофинеге шабуыл жасады. Одақтастар 15 тамызда капитуляциялаған Эмбрун қаласын қоршады, содан кейін тастап кетілген Гап қаласын тонады. Алайда, олардың қолбасшысы шешекке шалдыққандықтан және Эмбрунды ұстап тұру мүмкін емес деп шешкен одақтастар қыркүйек айының ортасында Дофинені тастап кетіп, жетпіс ауыл мен қаланы өртеп, тонады. Дофинеге жасалған шабуыл Ноайльдің Катинатты нығайту үшін әскерлерін беруін қажет етті, осылайша оны Каталониядағы пассивтік науқанға таңды. Бірақ Рейнде француздар басымдыққа ие болды. Де Лорж көп күшін Швабия мен Франконияға дейін салық салуға жұмсады. Қазан айында француз командирі Рейннің сол жағалауындағы Эбернбургтің қоршауын жеңілдетіп, қысқы жайлауға қайтты. 1693 жылға қарай француз армиясының ресми саны 400 000-нан асты (қағаз жүзінде), бірақ Людовик XIV экономикалық дағдарысқа тап болды. Франция мен Солтүстік Италияда егін нашар өсіп, 1694 жылдың соңына қарай шамамен екі миллион адам ашаршылықтан қайтыс болды. Дегенмен, Ұлы Одаққа кеңпейілдікпен бейбітшілік шарттарын ұсынуға дайындық ретінде Людовик XIV шабуылға өтуді жоспарлады: Люксембург Фландрияда, Катинат Солтүстік Италияда, ал Германияда, Людовик XIV соғысты жеңіспен аяқтауды үміттенген жерде маршал де Лорж Гейдельбергке шабуыл жасамақ болды. Нәтижесінде, Гейдельберг 22 мамызда Люксембург әскері Нидерландыға аттанғанға дейін түсті, бірақ Рейндегі жаңа императорлық қолбасшы Баденнің принці Людовик мықты қорғаныс ұйымдастырып, француздардың одан әрі ілгерілеуіне жол бермеді. Нидерландта француздар Хуйді басып алды, ал 23 шілдеде Люксембург Вильгельмнің әскерін Неервинден және Ланден ауылдарының маңында кездестірді. 29 шілдеде болған шайқас қызыл қанға боялды, бірақ француз әскерлері, олардың атты әскері тағы да басымдығын көрсетті, жеңіске жетті. Алайда Вильгельм өзінің шығындарын тез толықтыра алды, ал Люксембургтің жаяу әскері соншалықты қирады, сол жылы француздардың басты мақсаты болған Льеж қаласын қоршауға алудан бас тартуға мәжбүр болды. Бұл жорықтың нәтижесін шығару үшін Людовик Люксембург пен Вобанға Самбрдегі соңғы испан бекінісі Шарлеруані алуға бұйрық берді, ол француздық Монс және Намур бекіністерінің арасында орналасқан. Француздар қаланы 10 қазанда басып алды, бұл Монс, Намур және Хуйдің бұрынғы жеңістерімен бірге француздарға жаңа және әсерлі қорғаныс желісін ұсынды. Осы уақытта Солтүстік Италияда Катинат Риволиге қарай жорық жасады (Рейн және Каталония майдандарынан күштермен толықтырылып), Савой герцогын Пинероло қаласын қоршаудан және бомбалаудан бас тартуға мәжбүр етті (25 қыркүйек – 1 қазан) және өзінің арт жағын қорғау үшін шегінуге мәжбүр болды. 4 қазан 1693 жылы болған Марсалья шайқасы француздың керемет жеңісімен аяқталды. Турин енді шабуылға ашық болды, бірақ жеткіліксіз күштер мен жабдықтау Катинаттың жеңісін пайдалануына кедері келтірді, француздар Пинеролоны қалпына келтіруге қанағаттанды.

Соғыс және дипломатия: 169495

Француз әскерлері Гейдельберг, Росас, Хью, Ланден, Шарлеруа және Марсальяда айтарлықтай жеңістерге жетті, бірақ 1693 жылғы ауыр қиындықтар 1694 жылдың жазына дейін жалғасып, Франция алдағы науқанға бұрынғыдай күш пен қаржы жұмсай алмады. Бұл дағдарыс француз стратегиясын өзгертті, қолбасшыларды қаржы тапшылығына байланысты жоспарларын қайта жасауға мәжбүр етті. Людовик XIV-нің өкілдері коалицияны ыдырату үшін дипломатиялық жолмен тырысты, бірақ одақтастармен Испания тағына құқығын қамтамасыз еткен император, Карл II соғыс кезінде қайтыс болған жағдайда, өзіне пайдалы болмайтын бейбітшілікке келісуге ниеті болмады. Ұлы одақ, ақша жеткілікті болғанда және әскерлерінің күші Франциядан басым болатынына сенгенде тарамайтын еді. Испаниялық Нидерландыда Люксембург әлі де 100 мың әскерге ие болды, бірақ олардың саны жетіспеді. Шабуылға қажетті жабдықтама болмағандықтан, Люксембург одақтастардың Диксмудты басып алуына кедергі жасай алмады, ал 1694 жылдың 27 қыркүйегінде Холштейн герцогы Плённің басшылығымен одақтастар Хьюйді қайта басып алды, бұл Намурға қарсы болашақ операциялардың маңызды алғышарты болды. Басқа жерлерде де Лорж Рейндегі Баденге қарсы әрекет етіп, маневр жасады, бірақ науқан қазан айында аяқталғанда, нәтижелері айқын болған жоқ. Италияда француз қаржысының проблемалары мен жабдықтау тізбегінің толық бұзылуы Катинаттың Пьемонтқа шабуыл жасауына кедергі келтірді. Вобан флоттық соғыстан бас тартып, коммерциялық рейдтерге, яғни теңіз күштерінің саудасын жоюға бағытталған жеке кеме иелерінің өз кемелерін жабдықтауын ұсынды. Вобан бұл стратегиялық өзгеріс қарсыласты экономикалық базасынан айырады, бірақ Францияның құрлықтағы әскерін ұстап тұруға қажетті ақшаны үнемдейді деп мәлімдеді. Жеке немесе эскадрильялармен Дюнкерк, Сент-Мало және кіші порттардан жүзіп шыққан каперлер үлкен табыстарға қол жеткізді. Мысалы, 1695 жылы Незмонд маркизі жеті кемесімен ағылшын Шығыс Үнді компаниясының кемелерін басып алып, 10 миллион ливрлік табыс тапты. 1696 жылдың мамырында Жан Барт Дюнкерк блокадасын бұзып, Солтүстік теңізде голланд конвойына шабуыл жасап, 45 кемесін өртеп жіберді; 1696 жылдың 18 маусымында ол Доггер Банкі шайқасында жеңіске жетті; ал 1697 жылдың мамырында Пуантис бароны басқа капер эскадрильясымен Картахенаға шабуыл жасап, оны басып алды, бұл оған және патшаға 10 миллион ливр үлесін әкелді. Одақтас әскери-теңіз флоты Сент-Мало, Гранвилл, Кале және Дюнкеркке снарядтар жұмсады, сондай-ақ Каталониядағы Паламоске, онда Карл II Гастаньяга маркизін генерал-губернатор етіп тағайындады. Одақтастар Испания патшайымының туысы Гессеннің принці Георг Дармштадт басқаруымен Австрия және Германия күштерін жіберді, ал француздар ауырып қалған Ноайльдің орнына Вендом герцогын тағайындады, ол Людовик XIV-нің ең жақсы генералдарының біріне айналды. Бірақ әскери күштердің теңгерімі француздарға қарсы қауіпті түрде өзгеріп барады. Испанияда, Рейн аймағында және Төменгі елдерде Людовик XIV-нің әскерлері жартылай ғана өздерін ұстап тұрды: француз арнасының порттарын бомбалау, басып алу қаупі және Намурдың жоғалуы Версальдегі патша үшін үлкен алаңдаушылық тудырды. Осы уақытта Италияда дипломатиялық серпіліс болды. Савой герцогының қаржы министрі Гропелло және Тессе графы (Катинаттың екінші қолбасшысы) екі жыл бойы Италиядағы соғысты аяқтау үшін екіжақты келісімді жасырын түрде келісіп өтті. Талқылаудың ортасында герцогтың аумағын қоршап тұрған екі француз бекінісі – Пинероло және Касале болды, соңғысы қазір француз көмегінен толыққанды айырылған еді. Людовик XIV келісуге мәжбүр болды, ал формалды қоршаудан және номиналды қарсылықтан кейін Касале 1695 жылдың 9 шілдесінде Амадейге берілді; қыркүйек айының ортасына дейін бұл орын жермен тегіс болды.

Рисвикке дейінгі жол: 169697

1695–1696 жылдардың қысында XIV Людовик теңіз державаларының жеңіліссіз соғысқа тартып алғанын түсінді. Сондықтан ол III Вильгельммен бейбіт келіссөздер бастады. Бірақ Вильгельм Людовиктің мойындауынан кейін ғана бейбітшілікке келісуді қалағандықтан, Испан Нидерландысына ірі шабуыл жоспарлады. Алайда Англиядағы қаржы дағдарысы осыны мүмкін етпеді. Француздардың қарсы шабуылына Живеді бомбалау кедергі келтірді, ал Англияға шабуыл жоспары Вильгельмге жасалған якобиттердің қастандық жоспары ашылғаннан кейін бұрын тоқтатылған еді. 1696 жылы көптеген майдандар да салыстырмалы түрде тыныш болды: Рейн бойындағы және Каталониядағы әскерлер жылжып, қарсы жылжыды, бірақ көп нәтижеге қол жеткізбеді. XIV Людовиктің одақтастармен байланыс жасаудан тартынғаны (генералдарының сенімін ескере отырып) бір жылдан астам уақыт бұрын басталған құпия келіссөздер туралы білуімен байланысты болуы мүмкін. Франсуа де Каллиер XIV Людовик атынан, ал Якоб Борель мен Эверхард ван Веде Диквелт Голландия атынан әрекет етті. 1696 жылдың көктемінде келіссөздер бейбітшілікке кедергі келтіретін мәселелердің барлық спектрін қамтыды. Олардың ең қиындары – Оранж князінің Англия королі ретінде танылуы және Франциядағы II Джеймс мәртебесі; Голландияның болашақ француз агрессиясына қарсы кедергі жасау талабы; Голландия саудасына француз тарифтері; Рейн-Мозель аймақтарындағы аумақтық мәселелер, оның ішінде Реюнион және соңғы жаулап алулар, әсіресе стратегиялық маңызды Страсбург қаласы. XIV Людовик жаңа шарт Вестфалия және Нимгеген келісімдері мен Ратисбон бітім шартының аясында жасалатындығы қағидасын орнатуға қол жеткізді. Бірақ императордың Страсбургке деген талабы және III Вильгельмнің жаулық аяқталғанға дейін Англия королі ретінде танылуын талап етуі бейбітшілік конференциясын шақырудың мәнін азайтып берді. Италияда құпия келіссөздер өнімдірек болды, француздың Пинероло иелігі келіссөздердің орталық мәселесіне айналды. Амадей Пинеролоны қоршауға алу қаупін ескерткенде, француздар оны қорғау мүмкін емес деп шешіп, бекіністері бұзылған жағдайда оны қайтаруға келісті. Шарттар 1696 жылдың 29 тамызында Турин шарты ретінде ресімделді, оған сәйкес XIV Людовик Монмелиан, Ницца, Вильфранш, Суза және басқа да шағын қалаларды толығымен қайтарды. Басқа жеңілдіктермен қатар XIV Людовик Савойяның вальдоистерге қатысты діни саясатына араласпауға уәде берді, егер герцог олардың француз гугеноттарымен байланысын болдырмаса. Амадей бұл шарттарға сәйкес Ұлы Одақтан шығып, қажет болған жағдайда XIV Людовикпен бірігіп, Солтүстік Италияның бейтараптығын қамтамасыз етуге келісті. Император дипломатиялық тұрғыдан жеңіліске ұшырап, 7 қазан күні Вигевано шартына қол қою арқылы аймақтағы бейбітшілікті қабылдауға мәжбүр болды, француздар дереу оған қосылды. Италия бейтараптандырылды және тоғыз жылдық соғыс түбегейлі аяқталды. Савойя тәуелсіз егемендік үй және маңызды екінші дәрежелі держава ретінде пайда болды: По өзенінің орнына Альпі таулары Францияның оңтүстік-шығысындағы шекарасы болды. Гессен-Дармштадт князі Георгтың басқаруындағы гарнизон 10 тамызда капитуляциялады. Дегенмен, бұл қиын күрес болды: француз жағынан шамамен 9000, ал испан жағынан 12000-ға жуық адам қаза тапты, жараланды немесе жоғалды.

Солтүстік Америка театры (Король Уильям соғысы)

Еуропалық соғыс Солтүстік Америкада да көрініс берді, онда ол Король Уильям соғысы деп белгілі болды, бірақ Солтүстік Америкадағы қақтығыс мағынасы мен масштабы жағынан еуропалықтан мүлдем өзгеше болды. Еуропалық соғыс жариялануы француз және ағылшын колониялары үшін экономикалық тұрғыдан маңызды болған тері саудасын бақылау және осы сауданың көп бөлігін өздеріне бағындырған ирокездерге ықпал ету мақсатындағы ұзаққа созылған шиеленістердің кезегінде орын алды. Француздар Сент-Лоуренс аймағын сақтап қалуға және Миссисипи алқабындағы билігін кеңейтуге ниеттенді. Сонымен қатар, Гудзон шығанағы протестант ағылшын және католик француз колонизаторлары арасындағы даудың ортақ нүктесіне айналды, екеуі де оның аумағы мен саудасына үміткер болды. Колонизаторлар үшін маңызды болғанымен, Тоғыз жылдық соғыстың Солтүстік Америкадағы майданы еуропалық мемлекеттік қайраткерлер үшін екінші деңгейдегі мәнге ие болды. Сандық артықшылыққа қарамастан, ағылшын колонизаторлары Жаңа Франция тиімді түрде өз француз әскерлерін, жергілікті милицияларын және үндістер одақтастарын (әсіресе Алгонкиндер мен Абенакистерді) ұйымдастырып, шекаралық елді мекендерге шабуылдар жасағандықтан, бірнеше рет жеңіліске ұшырады. Англия колонияларға жіберген барлық ресурстар империяның "бағалы қазынасы" саналатын ағылшын Вест-Индиясын қорғауға жұмсалды. 1688 жылы үндістермен қарым-қатынас нашарлады, себебі француз әскері Нью-Йорк штатының солтүстігінде ирокездерге шабуыл жасады, ал үндістер Мэн штатындағы кішігірім елді мекендерге рейдтер ұйымдастырды. Жаңа Францияның генерал-губернаторы Луи де Буаде де Фронтенак, Нью-Йорк пен Жаңа Англиядағы Доминионның құлауынан кейін туған дезорганизациядан пайдаланып, ағылшын қоныстарының солтүстік шекараларына шабуылдар сериясын ұйымдастырып, соғысты кеңейтті: алғашқысы 1689 жылдың шілдесінде Нью-Гэмпшир штатындағы Доверді қирату болды, одан кейін тамыз айында Мэн штатындағы Пемаквидті қиратты. 1690 жылдың ақпанында Нью-Йорктегі Шенеқтадиге шабуыл жасалды, одан кейін Салмон-Фолс және Каско шығанағында қырғын болды. Жауап ретінде, 1690 жылдың 1 мамырында Олбани конференциясында колониялық өкілдер француз Канадасына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Тамыз айында полковник Уинтроп басқаратын құрлық әскері Монреальге, ал Массачусетс штатының болашақ губернаторы сэр Уильям Фипс (бұрын 11 мамырда француз Акадиясының астанасы Порт-Роялды басып алған) басқаратын теңіз әскері Сент-Лоуренс өзені арқылы Квебекке бет алды. Олар Квебек шайқасында жеңіліске ұшырады және Сент-Лоуренс экспедициясы сәтсіз аяқталды, ал француздар Порт-Роялды қайта басып алды. 1697 жылдың мамырында француз теңіз күштері Картахенаға шабуыл жасап, қаланы тонады.

Рисвик келісім-шарты

Бейбітшілік конференциясы 1697 жылдың мамыр айында Гаагаға жақын Рисуиктегі Вильгельм III сарайында басталды. Шведтер ресми делдалдар болды, бірақ маңызды мәселелер Буффлер мен Портленд графы Уильям Бентинктің жеке күш-жігері арқылы шешілді. Вильгельм III соғысты жалғастыруды немесе Леопольд I-нің Рейн аймағындағы, не испандық мұрагерлік құқықтарына қатысты талаптарын күшейтуді жоспарламады: Голландия мен Ұлыбританияның қауіпсіздігі үшін Луи XIV-нің 1688 жылғы төңкерісті мойындауы маңыздырақ болды. Рисвик шарты бойынша Луи XIV Эльзастың барлық бөлігін, соның ішінде Страсбургті де сақтап қалды. Лотарингия герцогіне қайтарылды (бірақ Франция аумақ арқылы әскерлерін өткізу құқығын сақтап қалды), ал француздар Рейннің оң жағалауындағы барлық басып алған жерлерін – Филппсбург, Брайсак, Фрайбург және Кельді – тастады. Сонымен қатар, Ла-Пиль, Мон-Рояль және Форт-Луи француз бекіністері бұзылуға тиіс болды. Испания мұрагерлік мәселесі бойынша Мадридтің құрметін алу үшін Луи XIV Испаниядағы Каталонияны, сондай-ақ Люксембургтегі, Нидерландтағы Чимай, Монс, Кортрай, Шарлеруа және Ат қалаларын эвакуациялады. Теңіз державалары аумақ талап етпеді, бірақ голландиялықтарға тиімді сауда шарты берілді, оның ең маңызды тармағы голландиялық сауданы қолдау үшін ережелерді жеңілдету және 1664 жылғы француз тарифтеріне оралу болды. Луи XIV Джеймс II-ге пана бергенімен, енді ол Вильгельм III-ті Англия королі ретінде мойындады және Джеймс II-нің ұлының кандидатурасын белсенді түрде қолдамауға міндеттенді. Ол Пфальц және Кельн мәселелерінде де мойынсұнды. Бұдан өзге, француздар Испаниола аралының батыс жартысына иелік ету құқығын мойындады. Голландия, Англия және Испания өкілдері 1697 жылдың 20 қыркүйегінде шартқа қол қойды. Император Леопольд I, Испания мұрагерлік құқығын нығайту үшін соғыстың жалғасуын қалағандықтан, бастапқыда келісімге қарсылық көрсетті, бірақ ол түріктермен соғыста болғандықтан және Франциямен жалғыз күресе алмайтындықтан, ол да шарттар іздеді және 30 қазанда қол қойды. Императордың қаржы жағдайы нашар болды, ал Ганновердің сайлау дәрежесіне көтерілуі Леопольд I-нің Германиядағы беделін әлсіретті. Протестант князьдер оны келісімдегі діни тармақ үшін де кінәлады, онда Франция берген Реюньон жерлері католик болып қала береді деп көрсетілген, тіпті олар күштеп дін ауысқан болса да – бұл Вестфалия шартына тікелей қарсы келетін нәрсе. Дегенмен, император биліктің айтарлықтай өсуіне қол жеткізді: Леопольд I-нің ұлы Иосиф Рим патшасы атанды (1690), ал императордың Польша тағына үміткері Саксониялық Август Луи XIV-нің үміткері Конти ханзадасынан басым түсті. Сонымен қатар, Евгений Савойскийдің Осман түріктеріне қарсы Жеңіс шайқасындағы шешуші жеңісі (1699) Карловиц шартына әкелді, ол Австриялық Габсбургтерді нығайтты және Еуропаның күш тепе-теңдігін императордың пайдасына бұрды. Соғыс Вильгельм III-ке жауынгерлік якобизмді жоюға және Шотландия мен Ирландияны тікелей бақылауға алуға мүмкіндік берді. Англия үлкен экономикалық және теңіз күші ретінде көтерілді және Еуропа істерінде маңызды рөл атқарды, бұл оған өзінің байлығы мен энергиясын әлемдік саясатта толыққанды пайдалануға мүмкіндік берді. Вильгельм III Голландия Республикасының қауіпсіздігіне басымдық берді, ал 1698 жылы голландиялықтар испандық Нидерландтағы бірнеше бекіністерді француз шабуылдарына қарсы кедергі ретінде бекітті. Болашақтағы сыртқы саясат осы бекіністерді сақтау мен кеңейтуге бағытталды. Алайда, испан мұрагерлік мәселесі Рисвикте талқыланбады және ол Еуропа саясатының ең маңызды шешілмеген мәселесі болып қала берді. Үш жыл ішінде Испания королі Карл II қайтыс болады, ал Луи XIV және Ұлы одақ Еуропаны қайтадан соғысқа ұшыратады – Испания мұрагерлік соғысына.

Әскери даму

Үгіт-насихат науқаны әдетте мамыр мен қазан аралығында жалғасатын. Қысқы науқандар мал азығының жетіспеуіне байланысты сирек болатын, бірақ француздардың азық-түлік пен жабдықты арнайы қоймаларда сақтау тәжірибесі оларға үлкен артықшылық берді, көбінесе қарсыластарынан апталар бұрын далаға шығуға мүмкіндік жасады. Дегенмен, Тоғыз жылдық соғыс кезіндегі әскери операциялар шешуші нәтижелер бермеді. Соғыс негізінен «позициялық соғыс» деп аталатын нәрсемен сипатталды – бекіністер салу, оларды қорғау және шабуылдау. Позициялық соғыс түрлі рөлдер атқарды: бекіністер көпірлер мен өткелдерді бақылады, жабдықтау жолдарын күзетті және қоймалар қызметін атқарды. Бірақ бекіністер шайқаста жеңіске жеткеннен кейін оны дамыту мүмкіндігін шектеді – жеңілген армиялар достық бекіністерге қашып, аз қауіпті майданнан күшін қайта жинауға және толықтыруға мүмкіндік алды. Көптеген кіші командирлер бұл салыстырмалы түрде болжамды және тұрақты операцияларды өздерінің әскери қабілетсіздігін жасыру үшін пайдалы деп санады. 1697 жылы Дэниел Дефой былай деп атап өтті: «Қазіргі уақытта бір жақтағы 50 000 сарбаздық армиялар бүкіл науқанды бір-бірін қадағалап, немесе, оны әдептірек айтқанда, бақылап өткізеді де, содан кейін қыстауға кетеді». Шындығында, Тоғыз жылдық соғыс кезінде далалық армиялар 1695 жылы 100 000 адамға жуық өсті, бұл теңіз державаларын қаржылық дағдарысқа ұшыратты, ал француздар қираған экономиканың салмағымен күресті. Дегенмен, агрессивті командирлер де болды: Вильгельм III, Буфлер және Люксембург жеңіске жетуге ниетті болды, бірақ олардың әдістері сандар, жабдықтау және байланыспен шектелді. Француз командирлері де Людовик XIV және Лувоаның ықпалында болды, олар далалық науқандарға сенімсіздікпен қарады, бекіністерді жаулап алумен белгілі Вобанды, қозғалыс науқандарынан гөрі артық көрді. Шешуші шаралардың болмауына себеп болған тағы бір фактор – қауіпсіз ресурстар үшін күресу қажеттігі болды. Армиялар өздерін далада қамтамасыз етуі керек еді, жау немесе тіпті бейтарап аумақтан салық жинау арқылы. Белгілі бір аймақты салық салуға бағыну жеңілген армияны жоюға қарағанда маңыздырақ деп есептелді. Әскери науқандардың бағытын негізінен қаржылық мәселелер мен ресурстардың қолжетімділігі анықтады, армиялар ұзаққа созылған тозу соғысында жаудан озуға тырысты. Соғыс кезіндегі жалғыз шешуші оқиға Ирландияда болды, онда Вильгельм III Джеймс II күштерін талқандады, Ұлыбритания мен Ирландияның заңдылығы мен бақылауы үшін күресті. Бірақ Ирландиядан айырмашылығы, Людовик XIV-нің континенттік соғыстары ешқашан келісімсіз аяқталған жоқ: шайқастар дипломатиялық келіссөздерге негіз болды және шешімді талап етпеді. 1690 жылдардағы қару-жарақ технологиясындағы маңызды жетістік – кремниелі мылтықтың енгізілуі болды. Жаңа оқ ату механизмі ауыр және жайсыз кремниелі мылтықтарға қарағанда оқ ату жылдамдығы мен дәлдігін арттырды. Бірақ кремниелі мылтықтың таралуы біркелкі болған жоқ, 1697 жылға дейін жаңа мылтықпен жабдықталған әр үш одақтас сарбаздың екеуі әлі де кремниелі мылтықтармен мүгедек болды: француздық екінші сап әскерлеріне 1703 жылға дейін кремниелі мылтықтар берілді. Бұл қарулар штықтың сокеттік түрінің дамуымен одан әрі жетілдірілді. Оның алдыңғысы – плагиндік штык – мылтықтың ұңғысына тығылып, оқ атудан бұрын оны шығаруға уақыт қажет ететін, сондай-ақ қолдануға ыңғайсыз болды. Ал сокеттік штықты мылтықтың ұшына кигізіп, кілтпен бекітуге болады, мылтықты қысқа сүңгіге айналдырып, оқ ату мүмкіндігін сақтайды. Сүңгінің кемшілігі кеңінен танылды: 1690 жылы Флер шайқасында тек мылтықпен қаруланған неміс батальондары француз кавалериясының шабуылын сүңгімен қаруланған бөлімшелерге қарағанда тиімдірек тойтарды, ал Катинат Альпілік савойға қарсы жорылына кіріспес бұрын сүңгілерін мүлдем тастап кетті.

Теңіздегі оқиғалар

1688 жылы ең қуатты теңіз флоты француз, ағылшын және голланд флоты болды; Испания және Португалия теңіз флоты 17-шы ғасырда күрт төмендеді. Сол кездегі ең ірі француз кемелері «Солей Рояль» және «Рояль Луи» болды, бірақ әрқайсысы 120 зеңбірекке есептелгенімен, олар толық құрамымен ешқашан жүрмеді және практикалық тұрғыдан тым үлкен болды: біріншісі бір науқанға ғана қатысып, Ла-Хогта жойылды; екіншісі 1694 жылы сатылғанға дейін портта тоқтап тұрды. 1680-ші жылдарға қарай француз кемелерінің дизайны ағылшын және голланд кемелерінің дизайнымен теңесті, ал Тоғыз жылдық соғыста француз флоты Корольдік теңіз флотының кемелерін басып өтті, олардың дизайны 1690-шы жылдары тоқтап қалды. Дегенмен, Корольдік теңіз флотындағы жаңарулар тоқтаған жоқ. Мысалы, 1690-шы жылдары ағылшын кемелері кеменің рульін қолдана бастады, бұл олардың өнімділігін, әсіресе жаман ауа-райында, едәуір жақсартты. (Француз теңіз флоты рульді тағы отыз жылдан кейін қабылдады.) Теңіз флоты арасындағы шайқастар жекпе-жек түрінде, тізім бойынша кемелердің зеңбірекпен атқылауы арқылы шешілді; өртке толы кемелер де қолданылды, бірақ олар көбінесе бекітілген және қозғалмайтын нысаналарға қарсы табысқа жетті, ал жаңа бомба тасушы кемелер жағалаудағы нысаналарды бомбалауда тиімдірек болды. Теңіз шайқастары сирек шешуші болып келді. Флоттар кемелер мен теңізшілерге нақты жеңіске жету үшін жеткілікті зиян келтірудің мүмкін емес міндетімен бетпе-бет келді: соңғы табыс тактикалық шеберлікке емес, күштің басымдығына байланысты болды. Осы тұста Людовик XIV-нің жағдайы қиын болды: одақтастарға тиесілі теңіз саудасы болмағандықтан, француздар өз флотына жеткілікті тәжірибелі теңізшілерді тарта алмады. Ең бастысы, Людовик XIV-нің ресурстарын флот есебінен армияға шоғырландыруы қажет болды, бұл голландтарға, әсіресе ағылшындарға кеме құрылысында француздарды озуға мүмкіндік берді. Алайда, теңіз шайқастары салыстырмалы түрде сирек болды және, құрлықтағы шайқастар сияқты, мақсат қарсыласты жою емес, одан өту болды. Людовик XIV өзінің флотын өзінің армиясының бір бөлігі ретінде қарастырды – француз флотының ең маңызды рөлі француз жағалауын жау шапқыншылығынан қорғау болды. Людовик өзінің флотын құрлықтағы және десанттық операцияларды қолдауға немесе жағалаудағы нысаналарды бомбалауға пайдаланды, бұл жау ресурстарын басқа жерден ауыруға және осылайша континенттегі оның әскери науқандарына көмектесуге бағытталған. Одақтастар саны бойынша басымдыққа ие болғаннан кейін француздар олармен флоттық шайқаста күреспеуді жөн санады. Тоғыз жылдық соғыс басталған кезде француз флотында 118 тізімделген кеме және барлық типтегі 295 кеме болды. Соғыс аяқталған кезде француз флотында 137 тізімделген кеме болды. Ал ағылшын флоты соғысты 173 кемемен бастады және 323 кемемен аяқтады. 1694-1697 жылдар аралығында француздар бірінші - бесінші дәрежелі 19 кеме салды; ағылшындар 58 кеме, ал голландтар 22 кеме салды. Осылайша, теңіз державалары француздардан төрт есе көп кеме салды.