Кіріспе

Командалық спорт

Жағажай волейболы – екі ойыншыдан тұратын екі команданың, тормен бөлінген құм алаңында ойнайтын командалық спорт түрі. Бұл ойынның мақсаты – қоршаудағы волейболға ұқсас, допты тордан жіберіп, қарсыластың алаңына түсіру. Әр команда қарсыластың өз жағында допты жерге тигізуіне жол бермеу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Командаларға допты тор арқылы қайтару үшін үш ретке дейін қол жеткізуге рұқсат етіледі, бірақ жеке ойыншы допты екі рет қатарынан ұстауға болмайды, блоктау әрекетінен кейін ғана мүмкіндік бар. Блоктаудан кейін допты соғу үшін тағы екі рет соғуға болады. Допты ойынға енгізу үшін, ойыншы тордың артынан қарсыластарына соққы береді. Қабылдаушы команда әдетте үш соққыны допты қабылдауға, шабуылға дайындалуға және содан кейін допты тордан қайта жіберіп шабуыл жасауға пайдаланады. Ал қорғаныстағы командада әдетте торда блокер және алаңды қорғайтын ойыншы болады. Ралли доп ойнау алаңына түскенше, алаңнан шыққанша немесе допты қайтаруға тырысқанда қателік жасалғанша жалғасады. Раллиді жеңіп алған команда ұпай жинап, келесі раллиді бастауға қызмет етеді. Ойыншылар матч бойында бірдей ретпен қызмет көрсетеді, әр раллиді жеңген команда қызмет ету құқығын ауыстырады. Жағажай волейболының алғашқы нұсқасы 1915 жылы Гавайидегі Вайкики жағажайында пайда болды, ал қазіргі екі ойыншылы формат 1920-жылдары Калифорниядағы Санта-Моникада қалыптасты, онда жағажайда алғашқы волейбол алаңдары орнатылды. Бұл спорт түрі 1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарынан бері олимпиадалық спорт түрі болып табылады. Халықаралық волейбол федерациясы (FIVB) – бұл спорттың халықаралық басқару органы, ол FIVB жағажай волейболы әлем чемпионаты мен FIVB жағажай волейболы әлем туры ұйымдастырады.

Тарих

Жағажай волейболы — 1895 жылы Уильям Г. Морган ойлап тапқан үй ішіндегі волейболдың бір түрі. Жағажай волейболының пайда болуы 1915 жылы Гавайидегі Вайкики жағажайымен байланысты. 1920 жылы Калифорниядағы Санта-Моникадағы жаңа жағажайлар көпшілікке арналған үлкен құмды аймақты құрды, бұл аймақта жағажай волейболын дамытуға негіз салды. Алғашқы тұрақты торлар пайда бола бастады, көп ұзамай адамдар жағажайдың қоғамдық бөліктерінде және жеке жағажай клубтарында ойын-сауық ойындары ойнай бастады. 1922 жылдың соңында Санта-Моника аймағында мұндай он бір жағажай клубы ашылды. Бірінші клубтар арасындағы жарыстар 1924 жылы ұйымдастырылды. Осы кезеңдегі жағажай волейболы матчтарының көпшілігі үй ішіндегі волейбол сияқты, әр командада кем дегенде алты ойыншыдан тұратын командалармен ойналды. Қазіргі заманғы екі ойыншыдан тұратын жағажай волейболының идеясы Санта-Моника спорт клубының Пол "Пабло" Джонсонға тиесілі. 1930 жылдың жазында Санта-Моника спорт клубында алты ойыншыдан тұратын ойынға қатысуға ойыншыларды күтіп тұрған Джонсон, қатысқан төрт адамнан екі команда құрып, алғашқы ресми жағажай волейболы жұптық ойынын өткізді. Ойыншылар алаңдағы ойыншылар саны азайғандықтан, биік бойлы ойыншының артықшылығын қысқа бойлы ойыншының жылдамдығы мен допты басқару шеберлігімен теңдестіруге болатынын түсінді. Екі ойыншыдан тұратын ойынның танымалдылығы жақын маңдағы басқа жағажай клубтарына және ақырында қоғамдық алаңдарға тарады. Осы кезеңде бұл спорт Еуропада да пайда бола бастады. 1940 жылдары Санта-Моника жағажайларында жұптық турнирлер өткізіліп, жеңімпаздарға кубоктар табысталды. 1948 жылы Лос-Анджелесте жүлде қоры бар алғашқы турнир өтті, онда ең үздік командаларға "Пепси" ішегі сыйланды. 1960 жылдары Санта-Моникада кәсіби волейбол лигасы құруға тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Алайда, Францияда 30 000 франк көлемінде жүлде қоры бар кәсіби турнир өткізілді. 1950 жылдары газет баспасы компаниясының демеушілігімен Бразилияда жағажай волейболы бойынша алғашқы турнир өтті. Осы уақытта жағажай волейболы танымалдылыққа ие болды: 1960 жылдары The Beatles Лос-Анджелесте ойнауға тырысты, ал АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди матчты тамашалап отырған көрінді. 1974 жылы Сан-Диего спорт аренасында 4000 волейбол жанкүйерінің алдында "$1500.00 Дүниежүзілік үй ішіндегі екі ойыншыдан тұратын волейбол чемпионаты" өтті. Фред Зюэлих Деннис Харебен бірге Рон фон Хаген мен Мэтт Гейджді жеңіп, чемпион атанды, турнирдің демеушісі Winston Cigarettes болды. Деннис Харе жағажай волейболы тақырыбында алғашқы кітапты жазды: "Жағажай волейболының өнері". Алғашқы кәсіби жағажай волейболы турнирі 1976 жылы Еңбек күні демалысында Калифорния штатының Пасифик Палисадес қаласындағы Уилл Роджерс мемлекеттік жағажайында өткен Олимпиадалық жағажай волейболы әлем чемпионаты болды. Бұл шараны Санта-Барбарадағы "Волейбол" журналының редакторы Дэвид Уилк ұйымдастырды. Жеңімпаздар, алғашқы "дүние чемпиондары" Грег Ли мен Джим Менгс болды. Олар жалпы жүлде қоры 5000 АҚШ долларын құрайтын жүлдеден 2500 АҚШ долларын алды. "Волейбол" журналы келесі жылы сол жерде бұл шараны ұйымдастырды, бұл жолы оған Schlitz Light Beer демеушілік етті. 1978 жылы Уилк Крейг Масуокамен бірге Event Concepts атты спорттық жарнамалау компаниясын құрып, Жағажай волейболы әлем чемпионатының өтетін орнын Калифорниядағы Редондо Бичке көшірді. Жозе Куерво демеушілікке келісім шарт жасады және жүлде қорына қаржы бөлді. Іс-шара сәтті өтті, ал Cuervo келесі жылы үш турнирге дейін кеңейтуді қаржылады. Калифорниялық Pro Beach Tour Лагуна Бич, Санта-Барбарадағы турнирлермен және Редондодағы әлем чемпионатымен дебют жасады. Келесі жылдары тур ұлттық деңгейде кеңейтіліп, Pro Beach Volleyball Tour деп аталды. Турда Калифорниядағы бес турнир, сондай-ақ Флорида, Колорадо және Чикагодағы турнирлер өткізілді. 1984 жылға қарай Pro Beach тур аймақ бойынша 16 турнирден тұрады және жалпы жүлде қоры 300 000 АҚШ долларын құрады. Алайда, жыл соңында ойыншылардың әлем чемпионатындағы ереуіліне байланысты Event Concepts спорттан шығарылды және Волейбол кәсіпқойларының қауымдастығы (AVP) құрылды. 1987 жылы Әйелдер кәсіби волейбол қауымдастығы құрылды және 1997 жылға дейін, әйелдер AVP турнесіне қосылғанға дейін жалғасты. Кәсіби деңгейде спорт 1980 жылдарға дейін өте белгісіз болды, сол кезде жағажай волейболы Синджин Смит, Рэнди Стоклос және Карч Кирали сияқты жоғары деңгейдегі ойыншылардың арқасында танымалдылыққа ие болды. Кирали 1996 жылы Олимпиада ойындарында жағажай волейболынан алғаш рет Олимпиада алтын медалін жеңіп алды, бұған дейін АҚШ ерлер құрамасының құрамында екі Олимпиада алтын медалін жеңіп алған еді. 1980 жылдары спорт Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласындағы Копакабана және Ипанема жағажайларында танымал болды. Келесі жылы алғашқы FIVB жағажай волейболы әлем чемпионаты және FIVB жағажай волейболы әлем туры өтті. Ережелер жылдар бойы өзгеріп келді: алаңның көлемі кішірейтілді, ұпайды алу жүйесі "айтқаннан кейін" ережесімен ауыстырылды және сервисиді қайтаруға рұқсат берілді. Жағажай волейболы үй ішіндегі волейболдан ерекшеленеді, әсіресе допты беру кезінде "таза қолдарды" пайдалану қажеттігімен. Яғни, допты беру кезінде екі қолыңыз бір уақытта допқа тиюі керек. Допты ұстауға немесе лақтыруға болмайды, әйтпесе төреші допты беруді "қос доп" немесе "көтеру" деп таниды.

Табыс белгілерінің сипаттамасы

Доптың дененің кез келген бөлігіне тиюі мүмкін (сервис кезінде тек қол немесе қолға тиюге болады), бірақ оны соғу керек, ұстауға немесе лақтыруға болмайды. Соққы жасағанда, ойыншы допқа бір рет қана тие алады. Егер бір команданың екі ойыншысы бір уақытта допқа тисе, ол екі соққы ретінде саналады, және кез келген ойыншы келесі соққыны жасауға құқылы. Егер қарсы командалардың екі ойыншысы тор арқылы бір уақытта допқа тисе, онда доп қай жаққа түссе, сол команда тағы үш соққы жасауға құқылы. Бұлар әдетте сервиске кірісетін ойыншының серігі сервиске дейін екі қолмен көрсетеді, сол қол сол жақтан шабуылдайтын ойыншыға қарсы қою керек блок түрін білдіреді, ал оң қол осыған ұқсас оң жақтан шабуылдайтын ойыншыға арналған. Ойыншы қарсыласына қандай сервиске кіру керектігін көрсету үшін бір блок сигналын "қозғау" немесе "көрсету" арқылы білдіре алады. Блок сигналы қарсы команда шабуылға дайындалып жатқанда да берілуі мүмкін. Бір саусақ: Блокер қарсыластың "сызықтық" соққысынан немесе жақын жаққа күшті соққы берген доптан қорғануы керек. Қорғаушының міндеті – барлық "бұрыштық" шабуылдарды қазып алу, сондай-ақ блоктан жоғары ұшып кеткен кез келген "сызықтық" соққыны тоқтату. Жел сервистің траекториясына елеулі әсер ете алады, сондықтан ойыншылар желдің жағдайын пайдалану үшін әртүрлі сервистік стратегияларды қолдана алады. Мысалы, ойыншылар желге қарсы сервиске кіргенде, допты қабылдаушының алдына қысқа түсіретін жоғары айналмалы сервисті таңдауы мүмкін. Ойыншылар күннің орналасуын да пайдалана алады. Мысалы, аспанға лақтырылған сервиске түскі уақытта өте тиімді, себебі күн қабылдаушының көзіне түсіп, оны шатастыруы мүмкін. Сервистеушінің тағы бір факторы – қарсы команданың екі ойыншысының қайсысына сервиске кіру керектігін таңдау. Үш соққы ережесіне сәйкес, сервисті қабылдаған ойыншы да шабуылшы болуы мүмкін, сондықтан сервистік стратегиялар қарсыластың қабылдауда, қоюда немесе шабуылдаудағы салыстырмалы әлсіздігіне бағытталған болуы мүмкін. Қолмен қою кезінде ойыншының екі қолы да бір уақытта допқа тиюі керек. Егер төреші екі рет соққы жасалғанын анықтаса, ұпай екінші командаға беріледі. Доп қойылғаннан кейін шамадан тыс айналу екі рет тиіскен қателіктердің көрсеткіші ретінде жиі қолданылады, бірақ допты қою кезінде айналуға мәжбүр ету тікелей тыйым салынбаған. Допқа тигеннен кейін, қоюшы әдетте қорғанысқа назар аударады және серігіне блокердің бар-жоғын және корттың қай аймағы ашық екенін хабарлайды. Екінші соққыны допты шабуылға қолдану үшін де пайдалануға болады, бұл "екіге соққы" шабуылы деп аталады.

Шабуыл

Жағажай волейболындағы шабуылдарды шырша немесе соққы деп жіктеуге болады. Шырша – бұл допты бір ашық қолмен тордың үстінен төмен қарай күшпен соғу. Соққы – допты қарсыластың қорғалмаған аймағына бағыттау үшін қолданылатын салыстырмалы түрде жұмсақ шабуыл. Жағажай волейболында қолданылатын кең таралған соққылар: айналмалы соққы, онда шабуылшы допқа көп айналу береді, соның арқасында доп блокты асып өтіп, жылдам төмен түседі; кескіш соққы, онда доп өткір бұрышпен тордан өтеді; тығырық соққы, онда доп шабуылшының сүйек буналарымен жанасады; және икемді соққы, онда доп өте жұмсақ түрде тордың үстінен төмен бағытталады.

Халықаралық

FIVB Beach Volleyball World Tour – Халықаралық волейбол федерациясы (FIVB) ұйымдастырған ерлер мен әйелдер арасындағы халықаралық кәсіби тур. Алғашқы тур 1997 жылы өтті, ол 1989 жылы ерлер үшін және 1992 жылы әйелдер үшін басталған FIVB Beach Volleyball World Series турнирін алмастырды. Ойыншылар Әлемдік турда және жазғы Олимпиада ойындары сияқты FIVB мойындаған басқа да турнирлерде FIVB рейтингтік ұпайларын табуға мүмкіндік алады, ал жұлдыздары көп жарыстар көбірек ұпай береді. Әлемдік тур әр маусым соңында Әлемдік тур финалымен аяқталады.

Ұлттық

Кейбір елдерде отандық кәсіби турлар бар, бірақ тек FIVB мақұлдаған ұлттық турлар ғана FIVB рейтингтік ұпайларын тағайындай алады. Америка Құрама Штаттарында Волейбол кәсіпқойларының қауымдастығы (AVP) жыл сайын Манхэттен Бич Опен сияқты турнирлерді ұйымдастыратын басты отандық кәсіби тур болып табылады. AVP туры FIVB мақұлдалмаған және 1980-ші және 1990-шы жылдары FIVB-мен ережелер мен демеушілік мәселелері бойынша қақтығыстар болды, бұл нәтижесінде үздік американдық ойыншылар FIVB шараларын бойкоттады. Германияда Techniker Beach Tour, бұрын Smart Beach Tour деп аталған, ең ірі отандық тур және FIVB мақұлдаған. Оны Германия волейбол қауымдастығы ұйымдастырады және әр маусым Германия жағажай волейболы чемпионатымен аяқталады. Бразилияда FIVB бекіткен Бразилия жағажай волейболы айналымы (Circuito Brasileiro de Voleibol de Praia) – басты ұлттық тур. Бұл жарысты Бразилия волейбол конфедерациясы 1991 жылдан бері ұйымдастырып келеді. Тур негізгі ашық айналымнан және сынға қатысу айналымынан тұрады. Әр маусым Superpraia чемпионатымен аяқталады.

Көп спорттық жарыстар

Ерлер мен әйелдер жағажай волейболы 1996 жылдан бері жазғы Олимпиада ойындарында өткізіліп келеді. Кез келген спортты чемпионат деп тану үшін, кем дегенде 40 мектеп оны қолдауы тиіс. 2015 жылы алпыс мектеп команда құрды, соның арқасында ол NCAA-ның 90-шы чемпионат спорты болды. Жағажай волейболы 2015–2016 оқу жылында NCAA-ның барлық үш дивизионының жетекшілерінің дауыс беруімен, барлық дивизиондарды қамтитын ұлттық чемпионатты іске қосуға рұқсат алып, толыққанды NCAA чемпионаты спортының мәртебесіне ие болды. 2019 жылы Ұлттық қауымдастықтар аралық атлетика (NAIA) әйелдер жағажай волейболын "дамып келе жатқан спорт" ретінде бекітті, ал 2019–2020 оқу жылында 16 NAIA мекемесі командаларын құрды.

Филиппин

Жағажай волейболы - Ұлттық колледждік атлетика қауымдастығында (NCAA) және Филиппин университетінің атлетика қауымдастығында (UAAP) ерлер мен әйелдер арасындағы чемпионат спорты. NCAA-да бұл спорт жоғары мектеп және колледж деңгейінде өтеді. Суретте АҚШ ұлттық құрамасының ойыншылары (Дженнифер Фопма (сол жақта) және Брук Свит) өз формаларында бейнеленген. 1999 жылы FIVB жағажай волейболы формасын стандарттады, нәтижесінде суға түсу костюмі ерлер мен әйелдер үшін міндетті формаға айналды. Әйелдер екі бөліктен тұратын бикини киюге міндетті болды, ал ерлерге тізеден жоғары емес қысқа шалбар кию талап етілді. Бұл шара кейбір спортшылардың наразылығын тудырды. Қазіргі FIVB ережелеріне сәйкес, әйелдер жағажай волейболында шалбар немесе бір бөліктен тұратын суға түсу костюмі киюге құқылы. Дегенмен, көптеген ойыншылар екі бөліктен тұратын бикиниді ұнатады. Натали Кук және Холли МакПик сияқты бәсекелестер FIVB-ның форманың жазғы ыстықта құмда ойналатын спорт үшін ыңғайлы екенін растады, МакПик екі бөліктің қозғалыс еркіндігін қамтамасыз ететінін, ал бір бөліктің құмды ұстап қалуы мүмкін екенін айтты. Басқа ойыншылар бикинидің спорттың "жағажай мәдениетімен" байланысты екенін мәлімдеді. 2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында жағажай волейболы матчтарында камера бұрыштарына зерттеу жүргізілді. Камераның 20% кеуде аймағына, ал 17% жамбас аймағына бағытталған. Зерттеу нәтижесінде ойыншылардың сыртқы келбеті жанкүйерлерге олардың спорттық жетістіктерінен гөрі көбірек әсер ететіні анықталды. Кейбір консервативті мәдениеттер формаға діни сипаттағы қарсылық білдірді. 2007 жылғы Оңтүстік Тынық мұхиты ойындарында ереже өзгертіліп, ашық емес шалбарлар мен қысқа спорттық топтар талап етілді. 2006 жылғы Азия ойындарында әйелдер арасындағы жарысқа тек бір мұсылман мемлекеті қатысты, себебі форманың сәйкессіздігі туралы алаңдаушылықтар болды. 2012 жылдың басында FIVB Лондон-2012 Олимпиадасында тізеден жоғары емес шалбарлар мен ұзын жеңді топтарға рұқсат берілетінін хабарлады. Федерация өкілі "Көптеген елдердің діни және мәдени талаптары бар, сондықтан формаға көбірек икемділік қажет" деді. Шындығында, Лондон-2012 кешкі ойындарында ауа райы тым суық болғандықтан, ойыншылар кейде жеңіл көйлектер мен лосина киюге мәжбүр болды.

Өмір салты мен мәдениеті

Жағажай волейболы мәдениеті – қазіргі заманғы жағажай волейболы спортын қоршаған адамдар, тіл, сәндік стиль және өмір салты. Гавайи және Калифорнияда пайда болған жағажай волейболы, көлденең, жағажайға шолумен байланысты өмір салтымен тығыз байланысты. Қазіргі серфингпен дерлік параллель дамығандықтан, жағажай волейболы мәдениеті серфинг мәдениетімен кейбір ортақ белгілерге ие. "Жағажайда қаңғып жүретін" (beach bum) бейнесі – осының бір мысалы. Кәсіби жағажай волейболы матчтары көбінесе "мерекелік атмосфераға" толы болады, онда дауысты музыка, жарнамашылар және ойын аралықтары мен таймауттар кезінде бишілер болады. Сәндік стиль көбінесе бикини немесе шорт сияқты ойын кезінде киілетін киімдерден басталады. Серфингшілер сияқты, жағажай волейболы ойыншылары да ауа райына тәуелді; ойын стратегиялары көбінесе күн мен жел сияқты ауа райы жағдайларына байланысты қалыптасады.

Натуристтік волейбол

Натуристер ойынды ерте қабылдағандардың қатарында болды. Клубтардағы тұрақты ойындар туралы жазбаларды 1920 жылдардың өзінде-ақ табуға болады. Натуризмнің табиғатта өтетін ерекшелігін ескерсек, волейболдың жағажайдағы түрі табиғи түрде қабылданды. 1960 жылдары дерлік барлық натуристік клубтарда волейбол алаңына тап болар едіңіз. 1971 жылдан бері әр жылдың күзінде Батыс Пенсильваниядағы Уайт Торн Лоджда ірі (70-тен астам команда) жалаңаш волейбол турнирі өткізіліп келеді, сондай-ақ Солтүстік Америкада жыл бойы бірнеше шағын турнирлер ұйымдастырылады.

Жиі кездесетін жарақаттар

Жағажай волейболында ең көп кездесетін жарақаттар – тізе, білезік, иық және саусақ жарақаттары. Тізе, белдің төменгі бөлігі және әсіресе иықтың шамадан артық қолданылуынан туындаған ауырсыну да жиі кездеседі, бірақ жұмсақ қондыру бетіне байланысты, үй волейболына қарағанда олар аз таралған. Басқа командалық спорт түрлерімен салыстырғанда, жағажай волейболында уақытты қанағаттандырмайтын жарақаттар да салыстырмалы түрде сирек болады. Американдық жағажай волейболы ойыншысы және үш дүркін Олимпиада чемпионы Керри Уолш 2008 жылғы Пекин Олимпиадасында осы таспаны кигеннен кейін оған қызығушылық күрт өсті.

Қар волейболы

Қар волейболы – екі команданың тормен бөлінген қар алаңында ойнайтын қысқы спорт түрі. Жағажай волейболының түрі ретінде пайда болған қар волейболының ережелері жағажай ойынына ұқсас, бірақ негізгі айырмашылықтар – ойын алаңы, есептеу жүйесі және ойыншылар саны. Жағажайдағы нұсқасындағыдай, матчтар бастапқыда командада екі ойыншымен 21 ұпайға дейін ойналатын үш сеттің ең жақсысы ретінде өткізілетін. 2018 жылдың желтоқсан айында FIVB қар волейболы үшін жаңа ережелерді бекітті, олар есептеу жүйесін 15 ұпайға дейін ойналатын үш сеттің ең жақсысына және командада үш негізгі ойыншы мен бір қосалқы ойыншыға өзгертті. Тағы бір айырмашылық – жағажай волейболынан өзгеше, блоктан соңғы тиісқан үш тиісқанның бірі ретінде есептелмейді, және кез келген ойыншы блоктан кейін келесі тиісқанды жасай алады.